Darek Oczki ››› Ogr鏚 Saski w Warszawie

Kompas s這neczny Antoniego Magiera – nowe fakty

12 stycznia 2017, godz. 18:46
 
Ogr鏚 Saski
Przegl康aj帷 niedawno zasoby Archiwum Miejskiego w Warszawie natrafi貫m na zbi鏎 dokument闚 rodziny Koroty雟kich, w sk豉d kt鏎ego wchodzi豉 teczka opisana jako "Zegary s這neczne Warszawy" [1]. Nie trudno domy郵i si, 瞠 wzbudzi豉 ona moje ogromne zainteresowanie. Ca造 materia zosta przeniesiony na mikrofilmy i w takiej w豉郾ie formie musia貫m je przegl康a. W teczce (datowanej na okres 1866-1927) znajduje si kilka wycink闚 z prasy oraz wykonane r璚znie notatki. Moje najwi瘯sze zainteresowanie wzbudzi artyku z niewiadomego czasopisma, zawieraj帷y rycin, na kt鏎ej widnieje projekt zegara s這necznego dla Ogrodu Saskiego w Warszawie.
Antoni Szeliga Magier – warszawski meteorolog i fizykDzi瘯i dalszym poszukiwaniom uda這 mi si dotrze do tytu逝 gazety oraz jej daty wydania i konkretnego numeru: to Tygodnik Illustrowany nr 41 z pa寮ziernika 1918 roku, strona 460 [2], a autorem opisu zegara by Jan Kwietniewski. Znany wszystkim Warszawiakom meteorolog i fizyk, Antoni Szeliga Magier, zmar造 w 1837, w pierwszym punkcie swego testamentu zapisa: "Dla urz璠u municypalnego miasta Warszawy na wystawienie kompasu w miejscu przyst瘼nem dla publiczno軼i z逍. 1000". Miasto chcia這 upami皻ni Magiera, tote postanowiono w rok po odej軼iu tego wielkiego m篹a wykona ostatni jego wol.
Autorem projektu zegara by Aleksander Held, prawdopodobnie architekt (na t chwil nie posiadam jeszcze o nim 瘸dnych informacji). Stworzy on niecodzienn wizj wielokrotnego czasomierza 陰cz帷ego w sobie cechy niemal wszystkich znanych odmian zegar闚 s這necznych. Mia si on sk豉da z a 24 tarcz zegarowych, na kt鏎ych czas by wskazywa造 klasyczne pochylone gnomony (polosy), plamki 鈍iat豉 oraz kraw璠zie ponacinane w bryle kamienia. Tarcze mia造 by p豉skie, wkl瘰貫, odchylone w niemal wszystkich kierunkach (deklinacyjne), a na dodatek nachylone wzgl璠em pionu (reklinacyjne), co niecz瘰to spotykamy w dzie豉ch polskich mistrz闚 gnomoniki.
Wielokrotny zegar s這neczny na dziedzi鎍u zamku w Mor庵uTo mia by najbardziej niezwyk造 czasomierz naszego kraju, kt鏎y by zachwyca, zmusza do zatrzymania si i do refleksji, a przynajmniej do pr鏏y odczytu czasu na ka盥ej z tarcz. W teorii, przy w豉軼iwym zaprojektowaniu, a p騧niej precyzyjnym wykonaniu takiego zegara, wszystkie tarcze powinny jednocze郾ie wskazywa t sam godzin. Jedynie XVII-wieczny zegar s這neczny o trzynastu tarczach stoj帷y dzi na dziedzi鎍u zamku w Mor庵u, m鏬豚y konkurowa z tym majstersztykiem gnomoniki.
Na lokalizacj tego niecodziennego pomnika Magiera wybrano centralne skrzy穎wanie alejek spacerowych w Ogrodzie Saskim. Zegar planowano ustawi na niewielkim cokole, konstrukcja mia豉 mie ca趾owit wysoko嗆 "dwa 這kcie i 獞ier" (od pod這瘸 do szczytu globusa), za sam zegar (licz帷 od podstawy) 這kie i 3/4. Po przeliczeniu dawnych miar i niewielkim ich zaokr庵leniu, oznacza這 to odpowiednio 135 cm i 95 cm [3]. Jak si jednak okaza這 suma zapisana przez Magiera nie by豉 wystarczaj帷a na realizacj projektu Helda, tote pomys zarzucono. Natomiast w wyznaczonym miejscu w roku 1854 ustawiono wielk fontann projektu Marconniego. O zegarze przypomniano sobie dopiero w 1862 roku przy okazji 25-tej rocznicy 鄉ierci Magiera i wtedy w豉郾ie, wykonano prosty zegar horyzontalny, kt鏎y ustawiono tu obok s造nnej ju wtedy fontanny. Mo積a go tam ogl康a do dnia dzisiejszego (cho w tej w豉郾ie chwili przechodzi renowacj).
Analiza projektu Helda
Prezentowana powy瞠j pojedyncza rycina, ukazuj帷a rzut boczny zegara od strony wschodniej, mo瞠 nie by wystarczaj帷a, by poprawnie zinterpretowa wszystkie niuanse projektu Helda, ale postanowi貫m przynajmniej przybli篡 widoczne tu mo磧iwo軼i. 24 zegary w jednej bryle to bardzo du穎, tote potrzeba sporo wyobra幡i przestrzennej, by stworzy w g這wie model tej konstrukcji i w豉軼iwie zrozumie wszystkie widoczne tu detale. Analiz rozpoczn od samej g鏎y, po czym przejd w d馧 po lewej stronie i wr鏂 stron praw. Do dalszych rozwa瘸 pos逝篡 mi wspomniana rycina, kt鏎 wydrukowano w Tygodniku Illistrowanym w 1918 roku, st康 te materia, kt鏎y posiadam nie jest zbyt dobrej jako軼i, a na powi瘯szeniach b璠zie widoczny raster drukarski.
Wszystkie zegary ponumerowa貫m i oznaczy貫m ich wska幡iki (gnomony, kraw璠zie i plamki 鈍iat豉). Rozumiem, 瞠 to by jedynie projekt, wi璚 nie mo積a wymaga, by wszystkie detale zosta造 ju na tym etapie ostatecznie dopracowane, jednak dopatrzy貫m si kilku drobnych b喚d闚 w poprowadzeniu cieni, w zasadach gnomonicznych lub po prostu w nie do ko鎍a logicznych za這瞠niach. S to jednak drobnostki w kontek軼ie ogromnego szacunku, jaki 篡wi dla Helda za tak wspania造 pomys i naprawd ubolewam, 瞠 nie doczeka si on realizacji. Dla pochwa造 projektanta warto tu od razu zwr鏂i uwag na konsekwencj w nachyleniu gnomon闚 i kraw璠zi wskazuj帷ych: wszystkie (poza jedn, o czym wspomn p騧niej) nachylone s pod jednakowym k徠em, kt鏎y winien by zgodny z szeroko軼i geograficzn Warszawy. Oznacza to wysok znajomo嗆 zasad gnomoniki, z czego wnioskowa mo積a, 瞠 Held by w tej dziedzinie kszta販ony.


Kula na szczycie zegara jest modelem ziemi, tote jest ona nachylona do pod這瘸 tak, by r闚nik globusa by r闚noleg造 do R闚nika ziemskiego. Cie widoczny na rycinie sugeruje, 瞠 jest tu przed przesileniem letnim lub nied逝go po nim. Znajduj si tutaj dwa zegary s這neczne:
1. Znacznik po逝dnia na kuli w postaci linii po逝dnikowej do wskazania czasu miejscowego oraz analemmy czasu 鈔edniego. Wska幡ikiem jest plamka 鈍iat豉 przechodz帷a przez otw鏎 w okr庵貫j p造tce (A) zamontowanej na sta貫 w ramce przytwierdzonej do 逝ku, kt鏎zy podtrzymuj przed逝瞠nia osi P i R. Ponadto owe dwa pr皻y mog s逝篡 jako gnomony do wskazywania czasu na kuli, ale to tylko domniemanie i w徠pliwym jest, by w tym konkretnym przypadku mia造 takie zastosowanie.
R闚nikowy zegar kulowy z ruchomym gnomonem – Letni Pa豉c Namiestnikowskim, Praga, Czechy2. Zegar r闚nikowy kulowy, na kt鏎ym czas wskazuje ten sam, co wy瞠j wska幡ik A. Je郵i tak w豉郾ie zamy郵i to projektant, to zegar pokazuje jedynie godziny w zakresie od 6 do 18. Inn mo磧iwo軼i jest ruchome rami z gnomonem obracaj帷e si wzd逝 osi P-R, dzi瘯i czemu zwi瘯sza si zakres mo磧iwych do wskazania godzin do ca貫go dnia (od 鈍itu do zmierzchu). W takim wypadku rami nale瘸這by obr鏂i w kierunku s這鎍a a do chwili, gdy jego cie pokryje si z kt鏎捷 lini godzinow na globusie. Czas poka瞠 wtedy zar闚no plamka 鈍iat豉 jak i cie ramienia. Podobne zastosowanie ruchomego gnomonu zobaczy mo積a w czeskiej Pradze, na zegarze przy Letnim Pa豉cu Namiestnikowskim w po逝dniowo-zachodniej cz窷ci parku Stromovka (dawnym zwierzy鎍u kr鏊ewskim) w dzielnicy Bubene.


Zesp馧 pi璚iu zegar闚 s這necznych umie軼i projektant na p豉skim prostopad這軼iennym bloku nachylonym do pod這瘸 pod k徠em identycznym z R闚nikiem ziemskim, czyli do niego r闚noleg造m.
3. Zegar biegunowy lub inaczej polarny. Na rycinie nie widzimy tarczy, gdy jest ona usytuowana dok豉dnie w p豉szczy幡ie poprzecznej. Do wskazywania czasu na tym zegarze s逝篡 gnomon B maj帷y kszta速 bramki o kraw璠zi dok豉dnie r闚noleg貫j do samej tarczy. W gnomonie od spodu wida zdobienie w formie dw鏂h 逝k闚 zbiegaj帷ych si w jego 鈔odku – na pierwszy rzut oka mo積a by s康zi, 瞠 owo 鈔odkowe zw篹enie ma pe軟i funkcj nodusa wskazuj帷ego daty, jednak jego umieszczenie od spodu kraw璠zi wskazuj帷ej wyklucza takie zastosowanie. St康 nale篡 wnioskowa, 瞠 na tarczy zegara znale潭 si mia造 wy陰cznie linie godzinowe (r闚noleg貫 do siebie). Podzia趾i innych tarcz sugeruj ponadto, 瞠 mo瞠my si tam spodziewa tak瞠 p馧godzin i kwadrans闚.
4. Zegar r闚nikowy – tarcza p馧nocna, czyli dla okresu letniego. Tarczy tego zegara r闚nie nie wida na rycinie z tego samego powodu, co powy瞠j. Wiadomo natomiast, 瞠 znale潭 si na niej powinny linie godzin od 4 rano przez po逝dnie (godzin 12) a do 20, za k徠y pomi璠zy nimi powinny wynosi 15. Oczywi軼ie mo積a tu tak瞠 zastosowa mniejsze podzia造 czasowe. Na tej tarczy operowa mia gnomon C ustawiony do niej prostopadle. Kierunek ustawienia godzin jest zgodny z ruchem wskaz闚ek zegara.
5. Zegar r闚nikowy – tarcza po逝dniowa, czyli dla okresu zimowego. Tu charakterystyka jest identyczna jak w zegarze 4, z t r騜nic, 瞠 zakres godzin jest w篹szy – zaledwie od 6 rano do 18 (w okresie r闚nonocy, za w grudniu i styczniu zaledwie od 8 rano do 16), co ma zwi您ek z mniejszym nas這necznieniem w okresie zimowym. Ustawienie godzin jest odwrotne do ruchu wskaz闚ek zegara. Na tej tarczy czas wskazuje gnomon D.
6-7. Zegary wertykalne wschodni (6 – widoczny na rycinie), a wi璚 dzia豉j帷y od najwcze郾iejszych godzin porannych do oko這 godziny 11 oraz zachodni (7 – zegar niewidoczny w tym rzucie), pracuj帷y od wczesnego popo逝dnia do ko鎍a dnia. Gnomon E ustawiony jest nad lini godziny 6, za jego wysoko嗆 wynosi dok豉dnie tyle ile jest od jego podstawy do linii godziny 9. Po cieniu gnomonu wnioskowa nale篡, 瞠 posiada on analogiczne zdobienie jak zegar nr 3. W chwilach r闚nonocy istniej帷e tam wci璚ie porusza si dok豉dnie po 鈔odku pasa z oznaczeniami godzin. W zegarze tym zauwa篡 mo積a dwa b喚dy wynikaj帷e zapewne z faktu, 瞠 to tylko projekt – po pierwsze cie gnomonu sugeruje r闚nonoc, za po analizie globusa i kilku innych cieni wiemy, 瞠 powinien wskazywa okres letni, i po drugie b喚dem jest zaznaczenie na tarczy godziny 12, gdy wertykalny zegar wschodni nigdy jej nie poka瞠. Godziny na tarczy wschodniej (6) narastaj od strony po逝dniowej (g鏎a) w kierunku p馧nocy (d馧). Na niewidocznej tarczy 7 godziny narastaj od p馧nocy w kierunku po逝dniowym.


Zesp馧 trzech zegar闚 usytuowanych wprost pod om闚ionym powy瞠j blokiem prosopad這軼iennym.
8. Wertykalny wska幡ik po逝dnia czasu miejscowego na pionowej linii oraz czasu 鈔edniego na du瞠j analemmie. Tarcza zegara w tym rzucie jest niewidoczna. Wska幡ikiem jest plamka 鈍iat豉 s這necznego przechodz帷a przez otw鏎 w p造tce (F) na dw鏂h wspornikach. Prawda jest jednak taka, 瞠 na podstawie ryciny nale篡 wnioskowa, 瞠 wsporniki przewidziano a trzy – jeden od g鏎y i dwa od do逝 (na widoku oba si na siebie nak豉daj tworz帷 jedno嗆). Gdyby dolny wspornik by tylko jeden, to niestety w okresie od wiosny do jesieni uniemo磧iwia豚y wskazywanie czasu na analemmie i linii po逝dnikowej. St康 nale篡 przyj望, 瞠 dolne wsporniki s dwa. W przypadku wielu znanych znacznik闚 po逝dnia i innych zegar闚 wykorzystuj帷ych jako wska幡ik czasu plamk 鈍iat豉, p造tk z otworem zamontowano na tylko jednym uchwycie. By mo瞠 jednak projektant przewidzia tu zagro瞠nie uszkodzenia gnomonu spowodowane 豉two軼i dost瘼u do zegara. Sk康 za wiadomo, 瞠 analemma mia豉 by du瘸? Ot騜 sugeruje to znaczna odleg這嗆 p造tki z gnomonem otworkowym od samej tarczy zegara.
9-10. Zegary wertykalne deklinacyjne (odchylone od g堯wnych kierunk闚 geograficznych) wschodnizachodni. Prawdopodobnie tak瞠 s one reklinacyjne, czyli nachylone w stosunku do pionu – przypuszczenie to podpowiada skala godzinowa z liniami zbiegaj帷ymi si ku g鏎ze oraz nier闚noleg造 do wska幡ika cie. Gnomonem/wska幡ikiem tarczy 9 jest zaznaczona na czerwono kraw璠 G omawianego wcze郾iej prostopad這軼ianu. Gdyby tarcza nie by豉 reklinacyjna, to linie godzin by by造 r闚noleg貫 do kraw璠zi wskazuj帷ej. Zegar potencjalnie m鏬 wskazywa godziny od oko這 godziny 6 do po逝dnia. Analogiczna tarcza powinna znale潭 si po stronie zachodniej tego wyj徠kowego zespo逝 zegar闚. Zakres jej godzin powinien rozpoczyna si w po逝dnie i ci庵n望 do mniej wi璚ej godziny 18.


Zesp馧 pi璚iu zegar闚 podstawy, usytuowanych od przodu.
Przyk豉d zegar闚 naro積ych ustawionych do siebie pod k徠em 90 (Mor庵)11-12. Zegary wertykalne deklinacyjne. Dost瘼ny widok projektu nie pozwala oszacowa k徠a odchylenia tarczy 11 od kierunku wschodniego – a tym samym planowanej szeroko軼i postumentu – tote trudno orzec, czy jest to zegar deklinacyjny wschodni, czy te po逝dniowo-wschodni. Obie tarcze 11 i 12 s jednak bez w徠pienia do siebie symetryczne. Wska幡ikiem tarczy 11 jest gnomon H, za tarczy 12 gnomon o identycznych parametrach, lecz b璠帷y jego odbiciem lustrzanym.
13-14. Deklinacyjno-reklinacyjne zegary walcowe (lub nawet sferyczne – badanie ryciny nie wskazuje na to jednoznacznie). To jedne z trudniejszych i do wykonania i do opisania tarcze tego zespo逝. Posiadaj one wsp鏊ny gnomon I, kt鏎y w godzinach przedpo逝dniowych operuje na tarczy 12 (zachodniej), za po po逝dniu na tarczy 11 (wschodniej – widocznej na rycinie). Te dwie tarcze maj najmniejszy zakres wskazywanych godzin.
15. Tradycyjny zegar horyzontalny usytuowany na poziomej powierzchni podstawy (na rycinie jest niewidoczny z tego samego powodu co wcze郾iej – jego tarcza znajduje si w p豉szczy幡ie, w kt鏎ej patrzymy na zegar). Teoretycznie mo瞠my za這篡, 瞠 zaznaczono na nim godziny od 4 rano, poprzez 12 w po逝dnie, a do zachodu s這鎍a oko這 godziny 20, jednak przez wzgl康 na ograniczon ilo嗆 miejsca, oraz fakt istnienia tu tak wielu innych czasomierzy pozwalaj帷ych mierzy godziny w pe軟ym zakresie od 鈍itu do zmierzchu, nasuwa si przypuszczenie, 瞠 projektant uwzgl璠ni na tarczy wy陰cznie godziny z zakresu od 6 rano do 18. Wniosek ten wysuwam w kontek軼ie potrzeby umieszczenia na zegarze zapisu fundacyjnego, jaki widzimy dzi w Ogrodzie Saskim, o czym jeszcze powiem. Zegar m鏬 oczywi軼ie posiada znacznie dok豉dniejsze oznaczenia takie jak p馧godziny, kwadranse, czy nawet okresy 5-minutowe.


Cztery zegary niszowe podstawy tylnej. Wszystkie tarcze tej grupy s zar闚no deklinacyjne, jak i reklinacyjne.
16-19. Cztery zegary deklinacyjno-reklinacyjne wschodnie (16 i 18) oraz niewidoczne tu zachodnie (17 i 19), powsta貫 w niszach utworzonych przez trzy zbiegaj帷e si naci璚ia p豉skiej powierzchni kamienia po ka盥ej stronie. Zegar 16 korzysta z gnomonu K odstaj帷ego od tarczy ku g鏎ze (co ma zwi您ek z odchyleniem tarczy od pionu). Analogiczny i symetryczny do tego zegar (17) znajduje si po stronie zachodniej. Z kolei wska幡ikiem zegara 18 jest kraw璠 L. I znowu po stronie zachodniej mo積a spodziewa si zegara (19) b璠帷ego jego lustrzanym odbiciem. W tej cz窷ci projektu znowu wida niewielki b陰d: kraw璠 gnomonu K nie jest r闚noleg豉 do wska幡ika L, kt鏎y wykre郵ono w poprawny spos鏏.


Ostatnie pi耩 zegar闚 usytuowanych pod podstaw globusa.
Zegar s這neczny p馧sferyczny z Mor庵a20-21. Zegary niszowe p馧sferyczne, kt鏎e 豉two pomyli z grup zegar闚 r闚nikowych, jednak wyst瘼uje tu odmienna zasada wskazywania godzin. Wewn徠rz widocznej na projekcie niszy dopatrzy si mo積a linii zwrotnik闚 i r闚nika, co sugeruje istnienie tu nodusa. Mog這by nim by zetkni璚ie si kraw璠zi wskazuj帷ej M z pionowym skrajem p馧sfery (obcinaj帷ym j od lewej strony), jednak wydaje si, 瞠 umiejscowienie tego punktu jest przypadkowe i nie zbiega si z lini r闚nikow. Ale to mo瞠 by wynikiem niedok豉dno軼i rysunku. Tak czy inaczej w zegarze 20 funkcj wska幡ika czasu pe軟i 逝kowa kraw璠 M. Analogicznej sytuacji mo瞠my si spodziewa po stronie zachodniej w zegarze 21.
22-23. Zegary p馧walcowe wykonane w ostatnich niszach tego zespo逝 posiadaj bardzo ograniczone mo磧iwo軼i mierzenia czasu przez fakt oddalenia od tarczy kraw璠zi N, b璠帷ej wska幡ikiem. Widoczny zegar wschodni (22) mo瞠 dzia豉 przez zaledwie 2-3 godziny przed po逝dniem. Podobnie symetryczny do niego zegar zachodni (23 – niewidoczny na rycinie), cho tamten pokazuje czas tu po po逝dniu.
Przyk豉d klasycznego zegara p馧nocnego24. Klasyczny wertykalny zegar p馧nocny. Nominalnie mo瞠 dzia豉 wy陰cznie w okresie letnim w zakresie godzin od 4 do 7 rano i od 17 do 20. Ze wzgl璠u na niewielki zakres godzin oraz fakt, 瞠 zegar zaplanowano do嗆 wysoko, przypuszcza mo積a, 瞠 poni瞠j niego znale潭 mia豉 si wspomniana wcze郾iej inskrypcja fundacyjna i by mo瞠 tak瞠 dedykacja/podzi瘯owanie dla Antoniego Magiera, pomys這dawcy ustawienia zegara, czy te jakby on sam powiedzia "kompasu dla po篡tku publicznego".
Analizuj帷 ten niezwykle skomplikowany projekt Aleksandra Helda, nie trudno o narastaj帷y podziw i szacunek dla jego ogromnej wiedzy gnomonicznej. Mo積a 鄉ia這 powiedzie, 瞠 by豉 to gnomonika najwy窺zych lot闚, i cho dopatrzy貫m si w ca這軼i kilku kilku drobnych b喚d闚, chyl nisko czo豉 i m闚i kr鏒ko: "mistrzostwo 鈍iata". Z takich zegar闚 i projekt闚 powinni鄉y by dumni przed mi這郾ikami zegar闚 s這necznych z innych kraj闚. Jest to dow鏚 niezwykle zaawansowanej wiedzy gnomonicznej polskich uczonych, godnej najwi瘯szych mistrz闚 znanych z historii i z przyjemno軼i przywracam o nim pami耩 niniejszym tekstem.
© 2017 by GNOMONIKA.pl
Autor: Darek Oczki
liczba wizyt: 220 | ocena: 5,00 (g這s闚: 1) | komentarze: 1
Przypisy
Komentarze z Forum
14.01.2017 01:01
mlose
Genialny !
zegar i artyku oczywi軼ie.
Chcesz skomentowa ten artyku b康 do陰czy do trwaj帷ej dyskusji?
Wejd na Forum i podziel si z nami swoimi przemy郵eniami i wra瞠niami.