Darek Oczki ››› Historia literatury gnomonicznej

Zapach starych ksi庵

17 stycznia 2010, godz. 13:30
 
Odwiedzaj帷 j璠rzejowskie Muzeum im. Przypkowskich uda這 nam si zajrze do biblioteki zawieraj帷ej najbogatsze w naszym kraju zbiory dawnej literatury po鈍i璚onej zegarom s這necznym. Dzi瘯i uprzejmo軼i oprowadzaj帷ego nas astronoma, pana Rafa豉 Zaczkowskiego, mieli鄉y okazj zakosztowa wyj徠kowej magii, jaka otacza te unikatowe ksi璕i – poczuli鄉y, 瞠 historia to co wi璚ej ni daty, abstrakcyjne nazwiska i wydarzenia, kt鏎e cz瘰to trudno powi您a w dzisiejszym 鈍iatem. Ta historia by豉 namacalna, niemal posiadaj帷a smak i daj帷a si odczu nawet po up造wie kilku wiek闚. Starodruki i inkunabu造 oprawione w sk鏎 z bogato zdobionymi ok豉dkami, inwokacjami, niezwyk貫j z這穎no軼i grafikami z po鄴趾造ch stron tytu這wych, pisane r璚znie manuskrypty, nierzadko wydawane na nier闚nej wielko軼i kartach z czerpanego papieru, z ilustracjami t這czonymi z drzeworyt闚 lub miedzioryt闚, z rozk豉danymi mapami i schematami, a czasem nawet z ruchomymi papierowymi elementami wmontowanymi w karty – to prawdziwa magia historii, kt鏎a przyprawia o niek豉many dreszcz emocji i podziw dla autor闚 tych dzie.
Strona tytu這wa ksi璕i Gnomonices Libri Octo autorstwa Christoforo ClavioPrawdopodobnie niewiele os鏏 zdaje sobie spraw z bogactwa gnomonicznej literatury, kt鏎a na przestrzeni kilkuset lat powstawa豉 we wszystkich g堯wnych o鈔odkach kulturowych naszego kontynentu. Uniwersytety dawa造 鈍iatu kolejnych uczonych zafascynowanych fizyk, astronomi i pozorn drog s這鎍a wok馧 ziemi, kt鏎a dostarcza豉 precyzyjnej wiedzy o aktualnym czasie. W這chy, Niemcy, Francja i Anglia – tam powsta這 najwi璚ej ksi庵, w kt鏎ych 闚cze郾i specjali軼i od gnomoniki, krok po kroku udoskonalali konstrukcj zegar闚 s這necznych, prezentowali nowatorskie pomys造, pokazywali jak oblicza, kre郵i i budowa s這neczniki w oparciu o bardzo 軼is貫 zasady znane ju od staro篡tno軼i, lub po prostu t逝maczyli dzie豉 z innych j瞛yk闚 na w豉sny. Clavio, Kircher, Welper, Mnster, Fine, Apiano, Fale, Oughtred, Ozanam, Hartmann, Figatelli i Stengel to tylko kilka nazwisk ludzi, dzi瘯i kt鏎ym wiemy dzi jak budowa s這neczniki zdobi帷e ulice wielu miast i wype軟iaj帷e muzealne kolekcje.
Ilustracja z ksi璕i Epitome elementorum matheseos universae  autorstwa Philippa SteinmeyeraMa這 znanym historycznym faktem jest stopie zaawansowania w gnomonice naszych rodzimych uczonych, spod pi鏎 kt鏎ych wysz這 wcale niema這 ksi庵 dotycz帷ych s這necznych czasomierzy. Co wi璚ej gnomonika by豉 w pewnych okresach bardzo popularnym przedmiotem studi闚, kt鏎y wyk豉dano na g堯wnych uczelniach Polski. W "Rysie historycznym gnomoniki" Feliks Przypkowski wymienia nast瘼uj帷e nazwiska: J. To雟ki, J. Bro篡na, S. Solski, J. Tulawski, A. Fr帷zkiewicz, P. Krzy瘸nowski, W. Karczewski, W. Jastrz瑿owski, Ks. T. Kowalski, D. Wierzbicki i A. Tarnawski. Liczebno嗆 tego grona jest wystarczaj帷ym dowodem na popularno嗆 zegar闚 s這necznych w鈔鏚 naszych rodak闚. I trzeba podkre郵i, 瞠 jako wielki pasjonat i kolekcjoner opar si tu nie na domys豉ch, lecz na namacalnych dowodach ze swojej prywatnej wtedy biblioteki ksi庵 astronomicznych i gnomonicznych. Muzealne zbiory zegar闚 s這necznych wraz z ca陰 bibliotek zosta造 po wojnie przekazane Pa雟twu przez syna Feliksa Przypkowskiego, Tadeusza – ostatniego polskiego mistrza gnomoniki.
Strona tytu這wa ksi璕i Gnomonica Fundamentalis et Mechanica autorstwa Johanna Friedricha PentheraWichury dziejowe sprawi造 jednak, 瞠 wi瘯szo嗆 egzemplarzy wydanych przez nich dzie zagin窸a, zosta豉 zniszczona, b康 skradziona przez kolejnych naje寮嬈闚 i okupant闚, tote do obecnych czas闚 dotrwa豉 naprawd niewielka cz窷 tej drogocennej spu軼izny. Nawet Miko豉j Wodka, pierwszy nauczyciel Kopernika i autor zegara s這necznego na katedrze we W這c豉wku, napisa ksi捫k o gnomonice (kt鏎 podpisa jako Abstemius, czyli Abstynent), kt鏎ej jedyny egzemplarz posiada w swych zbiorach brytyjskie muzeum. Niestety nie znamy jej tre軼i.
Strona tytu這wa s造nnej ksi璕i Ars magna lucis et umbrae autorstwa Athanasiusa KircheraZazwyczaj, z przyczyn oczywistych, starodruki nie s dost瘼ne dla bibliotecznych poszukiwaczy – szybko przecie uleg造 by zniszczeniu, gdyby ka盥y m鏬 ich dotkn望 czy zabra ze sob do domu. Chcemy przecie, by dzie豉 te dost瘼ne by造 dla wielu kolejnych pokole. Jak zatem skorzysta z powsta貫j kilka wiek闚 wcze郾iej literatury, kt鏎ej ostatnie egzemplarze pozamykane s szczelnie w przypominaj帷ych bankowe skarbce bibliotecznych komorach o specjalnie regulowanej temperaturze, wilgotno軼i i dop造wie powietrza? Niewielu ludzi ma tam wst瘼, wi璚 co mo瞠my zrobi? Tu z pomoc przychodzi nowoczesna technologia i d逝gie godziny 禦udnej pracy zespo堯w fachowc闚 w specjalnych r瘯awiczkach skanuj帷ych i fotografuj帷ych strona po stronie wszystkie dawne dzie豉. Tak, digitalizacja, czyli przetwarzanie fizycznej ksi捫ki na materia cyfrowy, to nasza jedyna szansa.
Strona tytu這wa ksi捫ki Geometra polski autorstwa Stanis豉wa Solskiego zawieraj帷ej poka幡y rozdzia o zegarach s這necznychDzisiaj wi瘯szo嗆 wielkich muzealnych i uniwersyteckich bibliotek na ca造m 鈍iecie posiada dzia造 digitalizacji, dzi瘯i kt鏎ym ka盥ego dnia przybywaj tysi帷e dost瘼nych przez internet cyfrowych stron. Wystarczy wpisa w wyszukiwarce tytu lub autora jakiego dzie豉, a natychmiast otrzymamy dost瘼 do jego tre軼i i zobaczymy oryginalny wygl康 dawnej ksi璕i. Tym w豉郾ie sposobem wiemy o ponad 300 tytu豉ch o gnomonice, kt鏎e powsta造 na przestrzeni ostatnich kilku wiek闚. Bez w徠pienia jest ich znacznie wi璚ej, lecz albo czekaj na swoj kolejk do digitalizacji, albo – co znacznie gorsze – skrywane s zazdro郾ie w prywatnych kolekcjach pasjonat闚. Takie bia貫 kruki nie maj szans na szybkie dotarcie do czytelnik闚.
Z ksi庵 polskich autor闚 tylko kilka znale潭 mo積a w cyfrowych zasobach bibliotek. Jest w鈔鏚 nich "Kompas polski" Bogus豉wa Jastrz瑿owskiego, "Gnomonika rysunkowa" Wincentego Karczewskiego, "Geometra polski" Stanis豉wa Solskiego i "Usus horologii sciotherici" Wawrzy鎍a Rudawskiego. Ciekawe, 瞠 Feliks Przypkowski nie wymienia w swym opracowaniu ostatniego z nich.
Strona tytu這wa ksi璕i Compositio Horologiorum autorstwa Sebastiana MunsteraNajwi瘯szym mankamentem wersji elektronicznej jest jako嗆 – niestety rzadko zdarza si, 瞠by zeskanowane dzie豉 dost瘼ne by造 w du瞠j rozdzielczo軼i. Inny problem to niewielkie do鈍iadczenie pracownik闚 muzealnych w dziedzinie obr鏏ki grafiki, co niejednokrotnie skutkuje w ma這 czytelnych obrazach ksi庵. No c騜, wiele jeszcze zapewne wymaga udoskonalenia, ale pocieszaj帷ym jest fakt, 瞠 coraz wi瘯sze ilo軼i dawnej literatury dost瘼ne s przez og鏊no鈍iatow sie. Wystarczy tylko odnale潭 w internecie cyfrow bibliotek i zada w豉軼iwe pytanie, a wtedy mo積a dowolnie korzysta z zasob闚 ogromnych ksi璕ozbior闚. Na koniec jest jeszcze jeden drobny szczeg馧 – przydaje si znajomo嗆 豉ciny, w這skiego, niemieckiego, francuskiego, angielskiego, hiszpa雟kiego i... polskiego, ale w do嗆 archaicznych formach.
Strona tytu這wa ksi璕i Arboretum Mathematicum autorstwa Tobiasa BeutelaJednym za za這瞠 naszego serwisu jest stworzenie tu katalogu wszystkich dawnych ksi庵 po鈍i璚onych zegarom s這necznym. Dzia Historia jeszcze nie zosta uruchomiony, ale ju teraz obiecujemy, 瞠 b璠zie si tam du穎 dzia這. Moim wielkim marzeniem jest doczeka chwili, gdy Muzeum im. Przypkowskich w J璠rzejowie udost瘼ni 鈍iatu cyfrowe wersje dzie polskich uczonych, kt鏎e w zamkni璚iu stoj cierpliwie na bibliotecznych p馧kach.
© 2010 by GNOMONIKA.pl
Autor: Darek Oczki
liczba wizyt: 2234 | ocena: 4,67 (g這s闚: 3) | komentarze: 6
Komentarze z Forum
18.01.2010 03:08
Dharani
Jeszcze mi si nasun窸a pewna wsp鏊na cecha polskich bibliotek cyfrowych – wiele z nich korzysta z oprogramowania dLibra. Oznacza to w sumie tyle, 瞠 ksi捫ki dost瘼ne s w nieco niewygodnym formacie DjVu (瞠by je ogl康a konieczne jest zainstalowanie specjalnego programu/pluginu lub korzystanie z Javy, przy czym to drugie rozwi您anie jest znacznie bardziej okrojone), za to ka盥a strona zawiera rozpoznany tekst, kt鏎y umo磧iwia wyszukiwanie konkretnej frazy czy s這wa, a ponadto tekst 豉two mo積a skopiowa i wykorzysta w innym miejscu. Niestety ogromn wad jest jako嗆. Ka盥a strona w tle posiada rozmazany (w niskiej rozdzielczo軼i) skan orygina逝, a na niego na這穎na jest warstwa tekstowa. Prawdziwy problem zaczyna si wtedy, gdy chcemy wykorzysta obrazek. Efekt praktyczny – wysoki, efekt wizualny – makabryczny. Dla por闚nania wszystkie zachodnie biblioteki cyfrowe zamieszczaj skany orygina堯w (niekiedy troch obrobione) lub ca貫 ksi捫ki w formacie PDF. Jako嗆 te czasem zostawia wiele do 篡czenia, ale jednak co skan to skan – przynajmniej nie ma zniekszta販e obrazu.
22.01.2010 07:25
cieja
Bardzo dobry temet. Mam co do uzupelnienia.
Jastrz瑿owski, Wojciech Bogumi – Kompas polski czyli Narz璠zia s逝膨ce za kompas powszechny, gnomonograf, obserwatoryum przeno郾e i narz璠zie do kre郵enia sekcyj konicznych wynalezione i opisane przez Wojciecha Jastrz瑿owskiego, 1843
http://www.polona.pl/dlibra/doccontent2 ... =1&lang=en
Karczewski Wincenty – Gnomonika rysunkowa, czyli 豉twy i prosty spos鏏 rysowania kompas闚, bez 瘸dnego rachunku, u篡waj帷 tylko cerkla i linii, 1825
http://fbc.pionier.net.pl/id/oai:www.wb ... n.pl:64313
22.01.2010 09:53
Dharani
Dzi瘯i Cieja za mi貫 s這wa i linki. Planowa貫m co prawda budow osobnego dzia逝 w serwisie z katalogiem starych ksi庵, ale nie tak pr璠ko to nast徙i wi璚 faktycznie dobrze doda te linki tutaj. Wrzuc je te jako przypisy do artyku逝.
Cieja, zawsze nurtowa這 mnie jedno pytanie, a Ty mo瞠sz zna odpowied. Czy w Czechach powsta造 jakie ksi璕i na temat gnomoniki? Czy znane s nazwiska os鏏, kt鏎e rozwija造 t nauk? Czy w cyfrowych bibliotekach macie jakie z tych ksi庵?
29.04.2010 12:38
Dharani
Dla zainteresowanych dawn literatur gnomoniczn: posiadam reprinty nieco ponad 20 starodruk闚 omawiaj帷ych zasady budowy zegar闚 s這necznych. Gdyby kto by zainteresowany, to zapraszam na priv.
03.05.2010 11:20
Ivi73
Di  <img src='/forum/images/smilies/icon_e_smile.gif'>
Jestem coraz bardziej ciekawa TEGO miejsca i wszystko wskazuje na to, 瞠 b璠zie pierwsze na mojej li軼ie "wypad闚 poza miasto"  <img src='/forum/images/smilies/icon_e_smile.gif'> Przyci庵a jak magnes i to nie tylko za spraw s這necznik闚 i bogactw jakie skrywa  <img src='/forum/images/smilies/icon_e_smile.gif'> Chodzi o sam r鏚 Przypkowskich. Biografia T.Przypkowskiego wywar豉 na mnie ogromne wra瞠nie a teraz jeszcze i ten tekst, pewnie wi璚ej takich nieprzet逝maczonych poniewiera si po 鈍iecie co jest, co najmniej wkurzaj帷e  <img src='/forum/images/smilies/icon_e_smile.gif'> !
Niezwyk造 cz這wiek i zaiste niezwyk造m miejscem musi byc J璠rzej闚 z jedynym TAKIM Muzeum pod wieloma wzgl璠ami  <img src='/forum/images/smilies/icon_e_smile.gif'>
Pzdr Iv  <img src='/forum/images/smilies/icon_e_smile.gif'>
05.05.2010 03:55
Dharani
Sam J璠rzej闚 to niewielka mie軼inka z kategorii "dziura"  <img src='/forum/images/smilies/icon_e_smile.gif'> Ale faktycznie charakteru nadali mu Przypkowscy i ich Muzeum. Poza tym w samym mie軼ie zobaczy mo積a kilka s這necznik闚 i to nawet nie wchodz帷 jeszcze do Muzeum. Jeden jest na ko軼iele, drugi na kamienicy w Rynku, a trzeci na cmentarzu na mogile Tadeusza Przypkowskiego. Istnia kiedy jeszcze jeden przez niego zrobiony w Klasztorze Cysters闚, ale niestety zosta kompletnie zniszczony w czasie kt鏎ego remontu i nie ma po nim 瘸dnego 郵adu poza kilkoma archiwalnymi fotkami. A Muzeum warto odwiedzi i je郵i si uda, to koniecznie trzeba zobaczy bibliotek. My郵, 瞠 najlepiej zrobi to z przewodnikiem. Pracuje tam bardzo mi造 pan, Rafa Zaczkowski, kt鏎y na pewno ch皻nie o wszystkim opowie. Trzeba si tylko um闚i.
Chcesz skomentowa ten artyku b康 do陰czy do trwaj帷ej dyskusji?
Wejd na Forum i podziel si z nami swoimi przemy郵eniami i wra瞠niami.