Maurycy Dzieduszycki ››› Historia zegar闚 s這necznych

Kompas, czyli zegar s這neczny po staropolsku

27 stycznia 2010, godz. 01:46
 
Poni窺zy tekst pochodzi z ksi捫ki Maurycego Dzieduszyckiego "Dni, nocy, godziny" wydanej w 1874 roku we Lwowie. Zachowali鄉y oryginalne brzmienie polszczyzny XIX wieku. Czytasz zatem na w豉sne ryzyko.
[...] Najdawniejszem z rzeczonych narz璠zi jest niew徠pliwie zegar s這neczny, zwany u Grek闚 Gnomon, u Rzymian Solarium lub Compassus (od s堯w "cum" i "passus" – za krokami s這鎍a post瘼uj帷y). Wynalazek ten przypisuj Chaldejczykom, lubo i Egipcyanie mieli kompasy na swych piramidach i obeliskach. Przej瘭i je od tych s御iad闚 砰dzi; jako najdawniejszy ich 郵ad pi鄉ienny, o jakim wie historya, jest w IV ksi璠ze kr鏊闚 [1], kiedy prorok Izajasz da choremu kr鏊owi Ezechiaszowi znak, 瞠 wyzdrowieje i b璠zie panowa jeszcze lat 15, w tem: "i wr鏂i cie przez linie po kt鏎ych ju by st徙i na zegarze Ahaza, na wstecz dziesi耩 stopni". Achaz by za ojcem Ezechiasza i panowa w Jerozolimie od roku 742 do 726 przed Chrystusem. Dla Grek闚 mia (wed逝g Pliniusza) urz康zi pierwszy taki zegar w Lacedemonie Anaximenes z Miletu w Azyi pochodz帷y, oko這 r. 576 przed Chrystusem, w Rzymie za dopiero dyktator Papirius Cursor (r. 325 przed nasz er) na 鈍i徠yni Romulusa. Od Grek闚 z jednej, a od Rzymian z drugiej strony otrzyma造 inne narody kolejno kompasy, b璠帷e bardzo d逝go jedynemi regulatorami czasu [2].
Szko豉 w staro篡tno軼i – w tle zegar s這necznyPrzeno郾e czyli r璚zne kompasy mia wymy郵e w X wieku uczony francuzki Benedyktyn Gerbert, poczytywany w owych czasach, dla swych matematycznych i fizycznych wiadomo軼i, od wielu za czarnoksi篹nika. By arcybiskupem w Reims, kanclerzem Francyi, bawi nast瘼nie jaki czas na dworze cesarza Ottona III, wreszcie jako arcybiskup Rawenny zosta w 999 Papie瞠m pod imieniem Sylwestra II, i pami皻ny nawet w naszych dzie豉ch, zmar w 1003.
Zdaje si, 瞠 przyj瘭i鄉y zegar s這neczny z Niemiec, i niekt鏎zy twierdz nie bez prawdopodobie雟twa [3], 瞠 do takiego zegara odnosi si znane krakowskie przys這wie: "Przyby這 dnia na kurz stop", bo na znanej naro積ej baszcie zamku krakowskiego (ju mo瞠 dla osobliwszego kszta速u swej rozkraczonej podstawy kurcz stop przezwanej), istnia zegar s這neczny, do kt鏎ego tarczy by przymocowany wielki kur, czyli kogut (symbol czasu i czujno軼i), z nog do g鏎y podniesion tak, 瞠 cie od niej padaj帷y wskazywa kolejno nakre郵one na tarczy godziny.
Zegar dawniej przypisywany Kopernikowi, cho dzisiejsi historycy s zgodni, 瞠 wykona go Miko豉j WodkaNie鄉iertelny nasz astronom Miko豉j Kopernik, b璠帷 ju kanonikiem warmi雟kim, a przebywaj帷 w 1509 czy w 1510 chwilowo we W這c豉wku z wujem swym ㄆkaszem Watzelrodem biskupem warmiiIskim, chc帷 uczci pami耩 wuja w katedrze, gdzie ten niegdy duchowny sw鎩 zaw鏚 rozpocz掖, zrobi na 軼ianie kaplicy Naj鈍. Panny istniej帷y tam dot康 kompas z konstelacyami pi瘯nie narysowanemi i nast瘼uj帷y pod nim po這篡 napis:
ks. Ignacy Polkowski:
Hic tibi cum signis spectantur nodus et umbra
Quae tria quid doceant, commemorare libet.
Umbra notat dextra, quota cursitet hora diei?
Hincque monet vtiam sic properare tuam.
Ast in quo signo magni lux publica mundi
Versetur, mira nodulus arte docet.
Si vis scire, dies quot quilibet occupat horas?
In medio media, sede locatas habes [4]
Zabawn wzmiank o kompasie znajdujemy we fraszkach Jana Kochanowskiego [5], gdy tak przycina jakiemu 奸asie:
Jan Kochanowski:
Oryginalny druk fraszki Na 奸as Kochanowskiego z tomu wydanego w 1584 rokuSta ku s這鎍u, a rozdziaw g瑿 panie 奸asa,
A ju nie b璠ziem szuka inszego kompasa,
Bo ten nos, co to g瑿y ju ledwie nie minie,
Na z瑿ach nam uka瞠, o kt鏎ej godzinie?
Rysunki z ksi捫ki Stanis豉wa Solskiego Geometra polskiJak鏏 Kazimierz Haur, rz康ca d鏏r Jana III, podaje w r. 1676 [6] r騜ne sposoby urz康zenia sobie nawet na wsi kompasa czyli S這necznika, z do陰czeniem czterych wizerunk闚 odpowiednich kwadrant闚, nie mniej zabawnej do kompasa odnosz帷ej si anegdoty [7]: "We Lwowie podczas komisyi wojskowej (m闚i) taki si trafny zdarzy 瘸rt na kompas. Deputaci id帷 na swoj sesy, potkali si z Ormianinem, kt鏎y mia nad form spory nos. Jaki taki mimo niego id帷 rzecze: Hej nos ci, nos! m鏬豚y go na kompas do zegaru za篡 (u篡)". A tak kiedy co raz o tym powtarzaj nosie, markotno owemu Ormianinowi by這, ust徙i si im z drogi wstecz, i do nich si obr鏂iwszy a nosa swego na bok jedn r瘯u uchyliwszy, rzecze do nich, drug r瘯 miejsce przej軼ia pokazuj帷: "Mo軼i Panowie! raczcie wolnie przechodzi, bo m鎩 nos Waszmo軼iom teraz bynajmniej nie zawadza."
Ks. Solski podaje w swym Geometrze polskim sposoby zrobienia o鄉iu r騜nych rodzaj闚 kompas闚 z licznemi wizerunkami i tablicami [8].
Jan Heweliusz na znaczku pocztowym砰 wtenczas w Gda雟ku znakomity astronom Jan Hewelcke (Heweliusz), kt鏎ego Jan III-ci odwiedzi tam w r. 1677, pensy opatrzy i cz窷ciowo od podatk闚 uwolni. Wdzi璚zny astronom zamie軼i te herb tego kr鏊a Janin z przydaniem do niej krzy瘸 w rz璠zie niebieskich konstellacyj pod nazw: Scutum Sobiesci, co te powszechnie astronomowie przyj瘭i. Przybywszy raz do Wilanowa, urz康zi na po逝dniowej 軼ianie tamecznego pa豉cu istniej帷y tam dot康 w dobrym stanie pi瘯ny s這neczny zegar w p豉skorze嬌ie [9]. 疾 za pa豉c wilanowski stan掖 dopiero oko這 roku 1680, Heweliusz za zmar 28 stycznia 1687, wi璚 dzie這 to mi璠zy temi latami wykona.
Co do domowych i ruchomych u nas kompas闚, przechowa si mi璠zy innemi pi瘯ny ich zabytek z tego wieku w zbiorze niegdy Tomasza Zieli雟kiego w Kielcach b璠帷ym [10]. Jest z ko軼i s這niowej ze srebrnem okuciem i ma pochodzi z gabinetu kr鏊a Micha豉 Korybuta, a p騧niej sta si w豉sno軼i podkanclerzego Hugona Ko陶徠aja.
Lecz kt騜 nie wie, 瞠 s這neczne zegary trac sw warto嗆 kiedy s袞鎍e nie 鈍ieci, a wi璚 cz瘰to w miesi帷ach zimowych i og鏊nie w z造ch porach nie s逝膨. Przypomina mi to trafne por闚nanie dowcipnego Ksawerego Preka:
Ksawery Prek:
畝這wa po niewczasie jest to samo w豉郾ie,
Co patrzy na kompasie, kiedy s這鎍e zga郾ie.
Ot騜 ta niedostateczno嗆 kompas闚 wywo豉豉 ju w odleg貫j staro篡tno軼i drugie z kolei narz璠zie do mierzenia czasu, wykazuj帷e wszak瞠 nie przebieg onego zgodnie ze s這鎍em, ale tylko trwanie godziny (mowa tu o klepsydrze – przyp. redakcji) [...]
© 2010 by GNOMONIKA.pl
Autor: Maurycy Dzieduszycki
liczba wizyt: 2899 | ocena: 4,00 (g這s闚: 3) | komentarze: 5
Przypisy
  • Rozdzia 20. w, 11.
  • Najwy窺zym dot康 na 鈍iecie jest kompas zrobiony w 1457 przez s造nnego florenckiego astronoma Paw豉 Foscanelli na katedrze florenckiej dla oznaczenia Solstyci闚 i uregulowania czasu 鈍i徠 ko軼ielnych.
  • Przegl康 krakowskich tradycyj, legend, przys堯w, przez J霩efa κpkowskiego. Krak闚 1866, str. 61.
  • Staro篡tna Polska, Bali雟kiego i Lipi雟kiego. Warszawa 1843. T. I, str. 308. 砰wot Miko豉ja Kopernika przez ks. Ignacego Polkowskiego. Gniezno wydanie drugie 1873. str. 163. Oto przek豉d owego napisu: "Widzisz tu przy znakach (liczbach) skaz闚k, (index) i cie, a co to troje oznacza, ch皻nie wypowiem. Cie nieomylny wskazuje, kt鏎a godzina dnia bie篡, wi璚 ostrzega, 瞠 tak i 篡cie twe spieszy; kt鏎y za znak o鈍ieca w豉郾ie powszechne 鈍iat這 wielkiego 鈍iata, to uczy dziwn sztuk skaz闚ka. A gdy chcesz wiedzie, ile godzin ka盥y dzie obejmuje? to we 鈔odku po逝dniowa, inne kolejno zasiad造".
  • W dzie豉ch jego wydania Mostowskiego w Warszawie 1803. Tom II, str. 329.
  • Sk豉d abo Skarbiec znakomitych sekret闚 Oeconomiey ziemskiej. Krak闚, wydanie 3 z 1693, str. 183, 184, 188 do 193.
  • Tam瞠 str. 187.
  • Ksi璕a III, od str. 86 do 76.
  • 砰wot i prace Jana Heweliusza przez Hipolita Skimborowicza. Warszawa 1860, str. 20.
  • Zbi鏎 .p. Tomasza Zieli雟kiego w Kielcach, opisany przez J霩efa κpkowskiego. Warszawa 1860, str. 66.
毒鏚豉 dodatkowe i linki zewn皻rzne
砰ciorys Dzieduszyckiego
Maurycy Ignacy Aleksander Dzieduszycki, pseud. M.J.A. Rychcicki (ur. 10 lutego 1813 w Rychcicach, zm. 22 kwietnia 1877 we Lwowie) – historyk polski, pisarz, wicekurator Zak豉du Narodowego im. Ossoli雟kich we Lwowie, cz這nek Polskiej Akademii Umiej皻no軼i.
Pochodzi z arystokratycznego rodu, by synem Ludwika (szambelana austriackiego, porucznika wojsk in篡nieryjnych) i Domiceli Moniki z Bielskich, wnukiem Waleriana (agenta Ko軼iuszki w czasie powstania 1794), prawnukiem Tadeusza (cze郾ika wielkiego koronnego). Kszta販i si w szkole elementarnej ojc闚 bazylian闚 w Drohobyczu, gimnazjum w Czerniowcach, gimnazjum ojc闚 jezuit闚 w Tarnopolu; w latach 1832-1836 studiowa prawo na Uniwersytecie Lwowskim. W m這do軼i wiele podr騜owa po Galicji. Po uko鎍zeniu studi闚 podj掖 prac w cyrkule w Bochni, w 1840 w cyrkule (od 1850 powiecie) lwowskim. W latach 1851-1869 pe軟i funkcj wicekuratora Zak豉du Narodowego im. Ossoli雟kich; uregulowa sprawy finansowe, uporz康kowa administracj, doprowadzi do przebudowania gmachu. Uda這 mu si zatrudni w Zak豉dzie Ossoli雟kich m.in. Augusta Bielowskiego, Karola Szajnoch i Franciszka Ksawerego Godebskiego. Jako gorliwy katolik przeprowadzi podporz康kowanie Biblioteki Zak豉du rzymskiemu indeksowi ksi庵 zakazanych.
W 1847 by cz這nkiem Stan闚 Galicyjskich, w 1854 otrzyma godno嗆 radcy namiestnictwa w Wiedniu; by ponadto podkomorzym i radc dworu (1855). Od 1876 sprawowa mandat poselski na Sejm Galicyjski z obwodu stryjskiego. W 1856 za這篡 we Lwowie pierwszy galicyjski zak豉d karno-poprawczy dla kobiet. Cieszy si opini cz這wieka bardzo dowcipnego. W 1873 zosta cz這nkiem czynnym AU, w 1875 cz這nkiem czynnym Krakowskiego Towarzystwa Naukowego; w 1859 otrzyma tytu cz這nka honorowego Sekcji Historyczno-Statystycznej Towarzystwa Morawsko-奸御kiego do Krzewienia Rolnictwa i Badania Przyrody Kraju. By odznaczony m.in. Krzy瞠m Komandorskim papieskiego Orderu 安. Grzegorza (1859), Krzy瞠m Kawalerskim Orderu Leopolda, Krzy瞠m Kawalerskim Orderu 疾laznej Korony.
By autorem prac filozoficznych, utwor闚 poetyckich i prozatorskich. Ceniono go jako historyka-amatora, ale spotyka si z zarzutami pisania z pozycji wy陰cznie konserwatywnych i klerykalnych. W obszernej pracy Zbigniew Ole郾icki (1853-1854) przedstawi syntez dziej闚 Polski XV wieku. Wykazywa polskie tradycje ziemi o鈍i璚imskiej, okre郵aj帷 roszczenia niemieckie do tego terytorium jako bezpodstawne. Interesowa si dziejami Ko軼io豉 katolickiego w Szwecji oraz histori w豉snej rodziny. Opracowa "Map Palestyny" (1862), rozpocz掖 prace nad II wydaniem S這wnika j瞛yka polskiego Lindego. Rozpatrywa dzieje Polski z punktu widzenia ultramonta雟kiego.
Komentarze z Forum
27.01.2010 09:43
Dharani
Dwie rzeczy nasuwaj mi si po lekturze tego tekstu, a obie maj zwi您ek z nieco odmiennymi opiniami dzisiejszych historyk闚.
1. Autor pisze, 瞠 Heweliusz b璠 w Wilanowie zrobi Sobieskiemu zegar w ramach odwdzi璚zenia za przyznan mu pensj i ulg podatkow. Historycy za utrzymuj, 瞠 Heweliusz nigdy w Warszawie nie by, a zegar wilanowski zrobi Adam Adamandy Kocha雟ki przy korespondencyjnych konsultacjach u Heweliusza. Niekt鏎zy odwa積iejsi badacze wysuwaj nawet tez, 瞠 wsp馧cze郾ie im 篡j帷y Stanis豉w Solski tak瞠 macza palce w tym dziele.
2. Zegar we W這c豉wku by zdaniem pana hrabiego (Maurycego Dzieduszyckiego) dzie貫m Kopernika wykonanym dla uczczenia jego wuja. Dzi natomiast m闚i si, 瞠 zbudowa go pierwszy nauczyciel Kopernika, Miko豉j Wodka, zwany tak瞠 Abstemius. Z drugiej strony zastanawia podpisany imieniem Kopernika opis dzia豉nia zegara.
Czy kto posiada jakie historyczne argumenty potwierdzaj帷e kt鏎彗olwiek z tez?
27.01.2010 03:33
Dharani
Po fragmencie opisuj帷ym zegary s這neczne nast瘼owa豉 w ksi捫ce Dzieduszyckiego cz窷 omawiaj帷a pocz徠ki zegar闚 mechanicznych w Europie i w Polsce. Trzeba jednak pami皻a, 瞠 cho czasomierze mechaniczne pojawi造 si do嗆 dawno (ju w XV wieku), to nadal dla dok豉dnego dzia豉nia zawsze potrzebowa造 obok s這necznika, by wed逝g niego poprawia czas. A jako, 瞠 najcz窷ciej regulacji dokonywano w samo po逝dnie, to z czasem rozpowszechni造 si tak zwane wska幡iki po逝dnia (noon mark). Jeden z nich omawiany by niedawno na GNOMONICE w artykule Christophera Daniela.
28.01.2010 11:18
Dharani
No musz przyzna, 瞠 im bardziej wgryzam si w temat, tym mam wi瘯sze w徠pliwo軼i co do tego, kto ma racj. Odnalaz貫m w豉郾ie na Wikipedii 篡ciorys Dzieduszyckiego i okazuje si, 瞠 by on historykiem i to ca趾iem aktywnym wydawniczo. Pytanie jak dzisiejsi uczeni oceniaj jego dzia豉lno嗆. Mo磧iwe bowiem, 瞠 nie by na ten przyk豉d zbyt dok豉dny lub dopowiada sobie fragmenty, kt鏎ych nie zna. Ale z drugiej strony on wsz璠zie cytuje inne 廝鏚豉 i trudno przypuszcza, 瞠 sobie co tam dopowiada. Kolejn ciekawostk z jego ksi捫ki jest info o zegarze s這necznym z "krakowskiego zamku" na wie篡 Kurza Stopa. Wie瘸 istnieje do dzi i o dziwo niewiele jej si sta這 przez ostatnich kilka setek lat. Jednak dzisiejsze jej opisy nie wspominaj o zegarze s這necznym. Owszem jest identyczne odwo豉nie do dawnego powiedzenia, ale w wyja郾ieniach mowa jest raczej o komnacie kr鏊a, w kt鏎ej co si dzia這 ze 鈍iat貫m lub o padaniu s這鎍a na wie輳 w og鏊e.
28.01.2010 12:29
Ivi73
Witaj Dharani...  <img src='/forum/images/smilies/icon_e_biggrin.gif'>
Uprzedzasz moje pytania i...odpowiedzi  <img src='/forum/images/smilies/icon_e_biggrin.gif'>
Ja wgryz豉m si z kolei w 篡ciorys Heweliusza i przeczyta豉m chyba z 4, co by o nim nie m闚i ciekawym by cz這wiekiem i wybitnym uczonym. I co znalaz豉m? Raczej, czego nie znalaz豉m czyli jego wizyty w Warszawie w wiadomym celu. Ale jeszcze bardziej zadziwia mnie fakt wykonania tego zegarka przez...bibliotekarza (absolutnie nie podwarzaj帷 jego talent闚) na podstawie korespondencji pewnie r騜n drog docieraj帷ej w tamtych czasach. Je瞠li tak to szapoba dla niego bo zegar jest niezwyk造  <img src='/forum/images/smilies/icon_e_smile.gif'> Oki mia pomagier闚 ale co Mistrz to Mistrz  <img src='/forum/images/smilies/icon_e_smile.gif'> !
Jeste w tej komfortowej sytuacji, ze widzia貫 pewnie nie raz ten s這necznik i z Twoj wiedz wpatrywa貫 si du穎 bardziej wnikliwie w jego wykonanie ni ja Suma sumarum efekt ko鎍owy si liczy a jest imponuj帷y  <img src='/forum/images/smilies/icon_e_smile.gif'>
Artyku這wi dam five bo jest intryguj帷y i wielow徠kowy a ja lubi szpera i docieka...co nie zawsze wychodzi mi na dobre  <img src='/forum/images/smilies/icon_e_biggrin.gif'>
Tymczasem
Ivi  <img src='/forum/images/smilies/icon_e_smile.gif'>
01.02.2010 09:22
Ivi73
 <img src='/forum/images/smilies/icon_e_smile.gif'>
A teraz przyszed czas na spor weryfikacj w豉snego wpisu
Ot騜..."uda這 mi si"  <img src='/forum/images/smilies/icon_e_biggrin.gif'> ...naszkicowa zegar z tymi wszystkimi obliczeniami. Instrukcja jest w internecie i dos這wnie ka盥y mo瞠 spr鏏owa. Nie powiem ile mi to czasu zaj窸o ani nie poddam ocenie bo a tak zdemaskowa si nie dam )))
Kolejny raz 豉pi si na tym, 瞠 jak co wygl康a na bardzo skomplikowane wcale takim by nie musi i pozostaje "tylko" skomplikowane ale ju nie tak bardzo  <img src='/forum/images/smilies/icon_e_biggrin.gif'>
Zwracam honor Panu Bibliotekarzowi. No c騜 mea culpa...im wi璚ej dr捫 i pr鏏uj przenika w wielkie umys造 tym bardziej blednie posiadanie jednego indeksu, kt鏎y na kr鏒ko napawa dum przy Takich umys豉ch mimo oczywistych korzy軼i z tego p造n帷ych
Pozdrawiam Was i wszystkich pozytywnie zakr璚onych!
Ivi
Chcesz skomentowa ten artyku b康 do陰czy do trwaj帷ej dyskusji?
Wejd na Forum i podziel si z nami swoimi przemy郵eniami i wra瞠niami.