Tadeusz Przypkowski ››› Historia zegar闚 s這necznych

Trzy najstarsze zegary s這neczne w Polsce

11 marca 2010, godz. 10:09
 
Poni窺zy tekst opublikowany zosta w periodyku "Sprawozdania Polskiej Akademii Umiej皻no軼i" Tom LII (1951) nr 6, str. 534-356. Zachowali鄉y oryginalne brzmienie j瞛yka u篡tego przez autora i dlatego niekt鏎e terminy mog dzi brzmie nieco dziwacznie. Jest to jednak dokument wart przytoczenia w ca這軼i, gdy przedstawia fragment bada nad histori polskiej gnomoniki.
Wszystkie trzy najstarsze, z dotychczas znanych, zegary s這neczne w Polsce znajduj si w Krakowie. Dwa z nich om闚i do嗆 szczeg馧owo, nie podaj帷 jednak ich fotografii, Ludwik Birkenmajer w r. 1892 (Martin Bylica z Olkusza, Krak闚, p. 74-76, 84), istniej帷y fragment trzeciego odkry dr Feliks Przypkowski przed kilkunastu laty.
Zegar s這neczny na globusie nieba Marcina Bylicy – fot. Tadeusz PrzypkowskiNajstarszy z nich to zegar na p造cie poziomej globusa Marcina Bylicy z Olkusza z r. 1480, opisany dok豉dnie przez Birkenmajera z obliczeniem (s. 75), i wykre郵ony on jest na 48 szeroko軼i geograficznej, a zatem na r闚nole積ik w przybli瞠niu Wiednia, Budy. W opisie Birkenmajera nale瘸這by tylko sprostowa domys co do nieistniej帷ej wskaz闚ki zegara, kt鏎 nie m鏬 by 瘸den metalowy pr璚ik czy tym bardziej tr鎩k徠, lecz tylko nitka przeci庵ni皻a przez otwory tarczy i podnoszonej beleczki, z bogato plastycznie traktowan heraldyczn r騜 (symbolem osobistym Marcina Bylicy). Nitka ta po podniesieniu beleczki do pionu tworz帷 z p豉szczyzn zegara k徠 48 jest dok豉dn, bo cienk wskaz闚k zegarow. Takie w豉郾ie wskaz闚ki posiadaj inne zegary tego samego typu pochodz帷e z trzeciej 獞ierci w. XV, a znajduj帷e si w bardzo zreszt nielicznych okazach w muzeach europejskich (E. Bassermann-Jordan, Uhren, Berlin 1914, s. 19, 20 i 21).
Zegar s這neczny na torquetum – fot. G. Zygier, Muzeum UJDrugi zegar wspomniany tylko przez Birkenmajera (s. 84) jest o tyle dla nas ciekawszy, i by mo瞠 jest on krakowskiego pochodzenia. Znajduje si on na p造cie poziomej, podstawie torquetum przypisywanego pierwotnie Janowi Regiomontanowi w Norymberdze. Jest to zwyk造 zegar poziomy z oznaczonymi liniami godzinnymi oraz kreskami p馧godzinnymi i kwadransowymi. Birkenmajer powo逝j帷 si na zdanie Karli雟kiego przypuszcza, i powsta on dopiero po przewiezieniu instrumentu w r. 1493 do Krakowa, gdy obliczony jest na 50 szeroko軼i geograficznej. Pochodzenie jednak tego torquetum nie jest jeszcze naukowo wyja郾ione i wymaga specjalnego studium, kt鏎e by i 闚 zegar obj窸o. Brak mu tylko ca趾owicie wskaz闚ki, kt鏎 tutaj musia by mosi篹ny tr鎩k徠, a kt鏎 m鏬 straci najpewniej przy rozbiciu ca貫go instrumentu na poszczeg鏊ne cz這ny, w jakim to stanie owo s造nne torquetum dotychczas si znajduje w zbiorach U. J., podobnie jak wy瞠j wspomniany globus Bylicy, cho stan zachowania tego ostatniego jest o wiele lepszy.
Zegar s這neczny na globusie nieba Marcina Bylicy – fot. G. Zygier, Muzeum UJPoza tym ani jedno z zachowanych czy tylko w drzeworycie nam znanych torquet闚 – w tym i drzeworyt podany przez Schonera w r. 1544, jako rysunek obja郾iaj帷y opis fabrykacji torquetum w豉郾ie przez Regiomontana – zegara s這necznego w tym miejscu nie posiadaj, lecz tylko lini po逝dniow. Dodanie zegara u豉twi這 sytuowanie ca貫go przyrz康u wzgl璠em stron 鈍iata i poza momentem po逝dnia. Litery napis闚 wskazuj ju na koniec w. XV, chocia same cyfry s jeszcze ca趾owicie gotyckie. Zegar ten, nie jest wykluczone, i m鏬 powsta w czasie studi闚 na Uniwersytecie Krakowskim Kopernika, a z pewno軼i Kopernik oba te przyrz康y wraz z pozosta造mi, kt鏎e w tym czasie z zapisu Bylicy na uniwersytet przysz造, w r瘯u swym mia i na nich studia astronomiczne rozpoczyna.
Pozosta這嗆 po jednym z najstarszych zegar闚 s這necznych w Polsce wmurowana w 軼ian przedsionka zakrystii Bazyliki 鈍. FlorianaFragment trzeciego zegara jest u豉mkiem kamiennej p造ty wmurowanej w 軼ian zewn皻rzn przy wej軼iu do zakrystii ko軼io豉 鈍. Floriana w Krakowie, gdzie znajduje si rodzaj ma貫go lapidarium z r騜nych kamiennych u豉mk闚. Jest to zachodnia po這wa prawdopodobnie pionowego po逝dniowego zegara z godzinami jednakowo, o ile jest to zegar pionowy, roz這穎nymi w spos鏏 g喚boko 鈔edniowieczny, kiedy to dzielono dzie na r闚n zawsze ilo嗆 godzin, kt鏎e si przed逝瘸造 lub skraca造 zale積ie od d逝go軼i dnia. Takie zegary powsta造 masowo po wydaniu rozporz康zenia przez papie瘸 Sabinianusa (604-606 r.), by wraz z wprowadzeniem dzwon闚 do nabo瞠雟tw na ka盥ym ko軼iele znajdowa si zegar s這neczny. Szereg zachowanych okaz闚 tego rodzaju zegar闚, kt鏎e w wielu wypadkach tylko pokazywa造 pory modlitw, a nie godziny, podobnie jak zegary s這neczne chi雟kie do ostatnich nawet czas闚, zachowa這 si w Anglii (A. R. Green, The historic monuments of England sundials incised dials or massclocks, New York 1926) i Grecji (Bassermann-Jordan, l. c. 25) z czas闚 VII-XIV w.
Charakter cyfr naszego fragmentu, o czw鏎ce i pi徠ce odwr鏂onych ju o 90, a jeszcze o zupe軟ie 鈔edniowiecznej si鏚emce, wskazywa豚y na czas oko這 1500 r. W tym jednak czasie Krak闚 i przede wszystkim Uniwersytet, z陰czony 軼i郵e z kolegiat 鈍. Floriana, s o鈔odkami tak ju rozwini皻ego studium astronomicznego, i w tym 鈔odowisku jest nie do pomy郵enia uk豉d godzin tak g喚bokiego 鈔edniowiecza. Zachowany zabytek stanowi mo瞠 zachodni po這w zimowej, spodniej strony zegara r闚nikowego, lecz bez wyj璚ia fragmentu z muru i dok豉dnego zbadania zachowanej tej resztki trudno teraz spraw t definitywnie ustali.
Dwa ostatnie zegary, tak jak przede wszystkim torquetum, jeden z najcenniejszych zabytkowych instrument闚 astronomicznych Europy, zas逝guj na dok豉dn, naukow rekonstrukcj w oparciu o ponowne ich dok豉dne zbadanie.
© 2010 by GNOMONIKA.pl
(Tadeusz Przypkowski)
liczba wizyt: 2548 | ocena: 4,50 (g這s闚: 2) | komentarze: 2
Seria: Tadeusz Przypkowski – Historia polskiej gnomoniki
Komentarze z Forum
12.03.2010 01:59
Ivi73
Hej Dharani  <img src='/forum/images/smilies/icon_e_smile.gif'>
Prawdziwe pere趾i i ten kawa貫k s這necznika na kamieniu taki nasz polski "diabaz ze Stonehenge"...  <img src='/forum/images/smilies/icon_e_smile.gif'>
Po przeczytaniu artyku逝 zaintrygowa這 mnie znaczenie s這wa torquetum i...uff nie wygl康a na a tak skomplikowane jak pisz a jest jak sie okaza這 i to wielofunkcyjna "machina" dla wtajemniczonych.
Dobrze, 瞠 s w tym Naszym pi瘯nym kraju Takie skarby...  <img src='/forum/images/smilies/icon_e_smile.gif'>
Dobrze, 瞠 nareszcie na temat zegark闚 mo積a dowiedzie si ju tak du穎 w jednym miejscu  <img src='/forum/images/smilies/icon_e_smile.gif'> Surfowania po internecie jest oki dop鏦i trop si nagle nie urwie bo kto co zlikwidowa  <img src='/forum/images/smilies/icon_e_biggrin.gif'>
Pozdrawiam Was
Ivi  <img src='/forum/images/smilies/icon_e_biggrin.gif'>
16.03.2010 01:12
cieja
s r闚nie dalsze artyku造 na podobny temat
www.as.up.krakow.pl/edu/pdf/zegary-txt.pdf
http://www3.uj.edu.pl/alma/alma/84/15.pdf
Chcesz skomentowa ten artyku b康 do陰czy do trwaj帷ej dyskusji?
Wejd na Forum i podziel si z nami swoimi przemy郵eniami i wra瞠niami.