Tadeusz Przypkowski ››› Historia zegar闚 s這necznych

Prekursorzy gnomonografu Jastrz瑿owskiego w XVI-XVIII w.

19 kwietnia 2010, godz. 00:09
 
Lata prze這mu pierwszej i drugiej 獞ierci XIX w. wykazuj w Polsce wyj徠kowe o篡wienie na polu gnomoniki. Ukazuj si nowe podr璚zniki kre郵enia zegar闚 s這necznych Augustyna Fr帷zkiewicza (1819), Paw豉 Krzy瘸nowskiego (1820) i Wincentego Karczewskiego (1828). Ok豉dka ksi捫ki, w kt鏎ej Jastrz瑿owski wyja郾ia dok豉dnie zasad dzia豉nia swojego gnomonografu, a kt鏎y nazwa Kompasem PolskimW oficjalnym programie »Instytut闚 Religijnych i Edukacyjnych w Kr鏊estwie Polskim« na rok 1826/27 w Wydziale Filozoficznym po d逝窺zej przerwie zn闚 pojawia si gnomonika, i to zar闚no od strony konstrukcyjnej jak i historycznej. Jan Baranowski (1800-1879) zostawszy w roku 1825 adiunktem Obserwatorium Warszawskiego wykre郵i na szeroko嗆 geograficzn Warszawy typ przeno郾ego walcowego zegara s這necznego wysoko軼iowego, na wz鏎 dawnych zegar闚 s這necznych pasterzy pirenejskich (najstarszy okaz z r. 1455 w Muzeum Narodowym w Monachium), swego czasu opracowany naukowo przez Filipa Apiana, syna s豉wnego Pietro (Tybinga, 1588). Typ ten masowo w闚czas w Warszawie wyrabiany, by w powszechnym praktycznym u篡ciu do ko鎍a XIX w. na prowincji Kr鏊estwa Polskiego.
Zegar s這neczny na g豉zie narzutowym w warszawskich ζzienkach wykonany przez Jastrz瑿owskiego za pomoc jego gnomonografuZegary s這neczne obliczaj, wykre郵aj i produkuj w tym czasie: T. Taborski w Krakowie, a w Warszawie: Staffel, Sommer, Jakub Pik, a przede wszystkim Wojciech Jastrz瑿owski (1799-1882), kt鏎y w 1825 r. uko鎍zy studia przyrodniczo-fizyczne na Uniwersytecie Warszawskim, a w 1829 zosta adiunktem tego Uniwersytetu. W 1827 r. otrzyma on od dziekana Uniwersytetu, prof. J霩efa Karola Skrodzkiego (1789-1832) zlecenie wykre郵enia zegara s這necznego na nieregularnej powierzchni. Dla rozwi您ania tego zadania Jastrz瑿owski skonstruowa przyrz康 swego w豉snego pomys逝, kt鏎y nazwa gnomonografem. Przyrz康em tym w 1828 r. wykre郵i zegar s這neczny na wielkiej bryle narzutowego granitu w parku ζzienkowskim w pobli簑 Obserwatorium Astronomicznego. Zegar s這neczny umieszczony na parapecie okna w Muzeum im. Przypkowskich w J璠rzejowie. Na tarczy wida inskrypcj autora – J. Pik (Jakub Pik). Jest to prawdopodobnie jedyny przyk豉d jego dawnej produkcji s這necznik闚.Poza zastosowaniem owego przyrz康u do wykre郵ania zegar闚 s這necznych na dowolnych powierzchniach m鏬 on s逝篡 jednocze郾ie jako zegar s這neczny powszechny dla wszelkich miejsc na kuli ziemskiej, a zarazem wskazywa na niebie ka盥orazowe po這瞠nie s這鎍a, okre郵a d逝go嗆 dnia, moment wschodu i zachodu s這鎍a, znajdywa lini po逝dniow, szeroko嗆 geograficzn danego miejsca, momenty zacienienia w ci庵u roku oraz si喚 na鈍ietlenia s這necznego danego punktu. Poza tym przyrz康 ten m鏬 by u篡ty do oznaczania po這瞠nia cia niebieskich wzgl璠em r闚nika, po逝dnika i poziomu, a zatem do rozwi您ywania pewnych zagadnie astronomicznych, a tak瞠 do kre郵enia na dowolnych p豉szczyznach przeci耩 sto磬owych.
Rycina z ksi捫ki Gnomonica Fundamentalis & Mechanica napisanej przez Johannesa Penthera, przedstawiaj帷a urz康zenie jego pomys逝 o podobnym zastosowaniu jak gnomonograf Jastrz瑿owskiegoPrzyrz康 ten spotka si z przychyln ocen wsp馧czesnych, a prof. Adrian Krzy瘸nowski w r. 1828 pochlebnie go oceni w swych artyku豉ch (Gazeta Polska i Monitor Warszawski). Sam autor dok豉dny jego opis wyda dopiero w r. 1843 (Kompas Polski, Warszawa, wyd. Biblioteki Warszawskiej). Konstrukcja jego jest bardzo prosta: sk豉da si on bowiem z zasadniczej osi ustawionej r闚nolegle do osi 鈍iata, wspartej na dw鏂h nogach, na kt鏎ej umieszczone jest prostopadle do niej ko這 godzinne i r闚nolegle do niej ko這 deklinacji [oryg. – ko這 zbocze鎞 z ruchomym celownikiem w jego p豉szczy幡ie. Do ko豉 deklinacji, obracanego wok馧 osi po 鈔ednicy, przymocowana jest wskaz闚ka obiegaj帷a ko這 godzinne, u szczytu osi p馧kole stopni szeroko軼i geograficznej z pionem jako wska幡ikiem.
Przyrz康 Johannesa Sarazinusa opisany w ksi捫ce Horographum catholicum seu universaleKonstrukcja zegar闚 s這necznych polega zasadniczo na geometrycznej projekcji na dan powierzchni rzut闚 promieni s這necznych poprzez cie osi-wskaz闚ki, r闚noleg貫j do osi 鈍iata. Najbardziej regularny obraz tych rzut闚 daje nam zegar s這neczny r闚nikowy, jakim jest w豉軼iwie owo ko這 godzinne gnomonografu Jastrz瑿owskiego. Poza projekcjami z zegara r闚nikowego, b璠帷ymi zasadnicz podstaw wykre郵ania zegar闚, istnia造 r闚nie i przyrz康y, kt鏎e dawa造 projekcje z zegara pionowego, jak u Burckharta Leemana (Bazylea 1606), czy poziomego nawet o bardzo skomplikowanym uk豉dzie linii godzinnych i hiperbol zodiakalnych, jak u Bettiniego (Bolonia 1648). Mimo i te metody s do pewnego stopnia i dzi stosowane, szczeg馧owiej wypada zaj望 si projekcjami z typu r闚nikowego, kt鏎e to typy przyrz康闚 do kre郵enia zegar闚 s這necznych s w豉軼iwymi prekursorami gnomonografu Jastrz瑿owskiego.
Urz康zenie Ignace Pardiesa opisane w ksi捫ce Deux machines propres a faire les quadrans avec tres-grande faciliteNajstarszy przyk豉d takiego przyrz康u spotykamy u Cristoforo Clavio (Rzym 1581), gdzie ko這 godzinne jest zarazem i ko貫m deklinacji w zale積o軼i od prostopad貫go czy r闚noleg貫go przymocowania go do osi, kt鏎 w danym wypadku jest wskaz闚ka wykre郵anego zegara. Nieco bardziej skomplikowany przyrz康 podaje Giovanni Paolo Gallucci (Wenecja 1592), gdzie ko這 deklinacji, ograniczone do p造tki z zodiakaln podzia趾, tworzy osobny cz這n obracany na osi wskaz闚ki ponad ko貫m godzinnym. Bardziej pomys這wy i precyzyjniej wyko鎍zony przyrz康 publikuje Johannes Sarazinus (Pary 1630), gdzie w豉軼iwie mamy ju te wszystkie elementy zasadnicze, kt鏎e spotykamy i u Jastrz瑿owskiego: ko這 godzinne na osi, w danym wypadku nak豉dki na wskaz闚k, zodiakalny wycinek ko豉 deklinacji wok馧 owej osi obracany, po陰czony z wycinkiem ko豉 szeroko軼i geograficznej i wskaz闚k ko豉 godzinnego.
Przyrz康 Franza Rittera z ksi捫ki Speculum SolisBardzo zbli穎n konstrukcj opisuje Mario Bettini (Bolonia 1648), daj帷 przy kole godzinnym p馧kola deklinacji i szeroko軼i geograficznej. Do sposob闚 bardziej prostych wracaj Franz Ritter (Norymberga 1652), kt鏎y swemu bardzo prymitywnemu ko逝 godzinnemu dodaje do osi n騜ki, przez co bardzo si zbli瘸 do naszego gnomonografu, Johann Friedrich Penther (Augsburg 1752) z dwoma osobnymi nak豉dkami wskaz闚kowymi: z ko貫m godzinnym jedna, i z wycinkiem zodiakalnym druga, a tak瞠 Ignace Gaston Pardies (Pary 1676) ze swym prymitywnym, ale pomys這wym instrumentem, gdzie nitki projekcyjne nie biegn jako przed逝瞠nia rysowanych na przyrz康zie linii – jak w poprzednich przyk豉dach – lecz jako styczne do osi w wypadku kre郵enia godzin z obwodu ko豉 godzinnego, lub styczne do tego obwodu w wypadku kre郵enia hiperbol zodiakalnych z r騜nych punkt闚 osi. Ot騜 poza bardzo prymitywnym sposobem projekcji optycznej u Leemana (Bazylea 1606) wszystkie te przyrz康y u篡waj metody projekcji za pomoc nitki, kt鏎a z racji 豉twego przegi璚ia nitki i skrzywienia linii, utrudnia bardzo uzyskanie odpowiedniej dok豉dno軼i.
Fragment urz康zenia projektu Cristoforo Clavio – Gnomonices Libri OctoJedynie ostatnio wymieniony Pardies podaje inny, niezmiernie pomys這wy spos鏏 projekcji 鈍ietlnej. Buduje on mianowicie r闚nikowy zegar walcowy, gdzie linie godzinne s na jego powierzchni r闚noleg造mi wodz帷ymi, zodiakalne za r闚noleg造mi p馧kolistymi przeci璚iami, typ, jaki Jakob Ziegler (oko這 r. 1530) przypisywa Chaldejczykowi Berozowi w Atenach (oko這 35 olimpiady), i wycinaj帷 te linie na a簑rowo, przy r闚noczesnym odwr鏂eniu p馧walca i umieszczeniu w centrum 鈍ieczki, uzyskuje w nocy, po uprzednim odpowiednim ustawieniu osi, od razu projekcj ca貫go zegara na dowolnej powierzchni. Praktycznie jednak ten teoretycznie doskona造 spos鏏 nastr璚za wielkie trudno軼i w nale篡tym przeprowadzeniu wykresu.
Przyk豉d wytyczania linii godzinowych wedg逝g metody Burkharda Leemanna z ksi捫ki Instrumentum Instrumentorum – Horologiorvm SciotericorvmOt騜 na tle tych wszystkich znanych przyrz康闚, kt鏎e poprzedza造 historycznie gnomonograf Jastrz瑿owskiego, a z kt鏎ych ani jeden egzemplarz oryginalny w zbiorach europejskich si nie zachowa, przyrz康 nasz przedstawia si bardzo korzystnie ze wzgl璠u na bardzo przejrzysty i przemy郵any uk豉d ko豉 godzinnego, ko豉 deklinacji i p馧kola szeroko軼i geograficznej, a przede wszystkim dzi瘯i zastosowaniu dok豉dnej projekcji optycznej przez u篡cie celownika-przeziernika. Zauwa篡 przy tym nale篡, i powiedzenie Jastrz瑿owskiego, 瞠 przyrz康 ten jest jego oryginalnym pomys貫m, zas逝guje najzupe軟iej na zaufanie. Wydawnictw wy瞠j wspomnianych autor闚 Warszawa zupe軟ie nie posiada豉, i nie m鏬 ich zna Jastrz瑿owski, zreszt w odniesieniu do poprzednich autor闚, to – poza og鏊n dyrektyw powszechnie znanego Clavio (1581) – mo積a s逝sznie przypuszcza, Rysunek gnomonografu Jastrz瑿owskiego ko鎍z帷y ksi捫k Kompas Polskii niekt鏎e z nich powsta造 niezale積ie jeden od drugiego (Sarazinus, Bettini, Ritter), a ich zbli穎na konstrukcja wynika豉 z tych samych za這瞠 wykre郵ania zegar闚 s這necznych. Tym wi瘯sz wi璚 zas逝g w闚czas m這dego polskiego uczonego by這 doj軼ie samodzielnie do lepszych ni jego poprzednicy rezultat闚, przy czym poza wykre郵aniem zegar闚 s這necznych przyrz康 jego m鏬 s逝篡 jeszcze do wielu innych cel闚. Jego tak瞠 oryginalnym pomys貫m, wynikaj帷ym zreszt z za這瞠nia Skrodzkiego, by這 zastosowanie tego przyrz康u do kre郵enia zegar闚 s這necznych na zupe軟ie dowolnych, nie daj帷ych si matematycznie uj望 powierzchniach, o co nikt z jego poprzednik闚 si nie pokusi. W ten spos鏏 zegary s這neczne spotykane tylko w Polsce na bry豉ch nieobrobionego kamienia mog s逝sznie uchodzi za specyficznie polski typ zegara s這necznego.
Gnomonograf Jastrz瑿owskiego w鈔鏚 j璠rzejowskiej kolekcji zegar闚 s這necznychOrygina przyrz康u Jastrz瑿owskiego, wykonany dla niego w Warszawie, sp這n掖 w Obserwatorium Astronomicznym w Warszawie w r. 1944. Dwa jego p騧niej wykonane egzemplarze znajduj si w zbiorach gnomonicznych Przypkowskich w J璠rzejowie.
© 2010 by GNOMONIKA.pl
Autor: Tadeusz Przypkowski
liczba wizyt: 3553 | ocena: 4,00 (g這s闚: 1) | komentarze: 1
Seria: Tadeusz Przypkowski – Historia polskiej gnomoniki
Komentarze z Forum
22.04.2010 03:53
Dharani
Razem z naszym forumowym zegarmistrzem s這necznym zastanawiamy si nad archaicznym brzmieniem niekt鏎ych wypowiedzi Przypkowskiego. Mo磧iwe, 瞠 nied逝go sprostujemy je lub zamienimy na bardziej aktualne, a na pewno ja郾iejsze.
Chcesz skomentowa ten artyku b康 do陰czy do trwaj帷ej dyskusji?
Wejd na Forum i podziel si z nami swoimi przemy郵eniami i wra瞠niami.