Darek Oczki ››› Najprostszy zegar s這neczny

Kompas dla polskiej wsi okresu baroku

4 maja 2010, godz. 23:50
Aktualizacja: 5 maja 2010, godz. 21:32
Ju w 鈔edniowieczu podj皻o w Europie pierwsze pr鏏y upowszechnienia zegar闚 s這necznych – papie Sabinian w 606 roku nakaza umieszczanie na ko軼io豉ch zegar闚 s逝膨cych do regulowania porz康ku liturgicznego. Tereny dzisiejszej Polski w tamtym czasie zamieszkiwa造 s這wia雟kie plemiona o w豉snym systemie wierze, a papieski edykt w 瘸den spos鏏 si do nich nie odnosi. Dopiero pod koniec pierwszego tysi帷lecia plemiona te zjednoczy Mieszko I staj帷 si pierwszym kr鏊em nowego pa雟twa, co przypiecz皻owa przyj璚iem przez Polsk chrztu. Wiele lat jednak min窸o, zanim ko軼i馧 sta si integralnym elementem krajobrazu. 安iat chrze軼ija雟ki, kt鏎y powsta na podwalinach Cesarstwa Rzymskiego, oznacza rozw鎩 techniki i post瘼 cywilizacyjny. Mo積a wi璚 鄉ia這 powiedzie, 瞠 mieli鄉y na starcie pewne op騧nienie w stosunku do po逝dniowej i zachodniej cz窷ci Europy, gdzie do dzi istniej zabytki gnomoniczne dowodz帷e efektywno軼i papieskiego edyktu. Jedyne na terenach polskich i zachowane do dzi ko軼ielne zegary s這neczne zobaczy mo積a na 鈍i徠yni w Str騜yskach.
Ilustracja z ksi捫ki Jocoba KoebelaWraz z wynalezieniem prasy drukarskiej z ruchom czcionk oraz id帷 za tym mo磧iwo軼i 豉twego i szybkiego powielania druku, rozpocz窸a si era coraz bardziej powszechnego dost瘼u do wiedzy i literatury. Zacz窸y pojawia si dzie豉 na ka盥y mo磧iwy temat. O鈍iata i nakazy w豉軼icieli ziemskich dociera musia造 wsz璠zie, tote pojawi造 si pisma maj帷e pom鏂 tak瞠 prostym, wiejskim ludziom w zorganizowaniu codziennego 篡cia. W 1616 Teodor Zawacki opublikowa ksi捫k "Memoriale Oeconomicum", kt鏎a zawiera豉 wiele praktycznych rad przeznaczonych dla polskiej wsi. Jeden z pomys堯w Zawackiego dotyczy nieskomplikowanego sposobu pomiaru czasu za pomoc s這鎍a. Jako, 瞠 gnomonika nie osi庵n窸a jeszcze w tym czasie swego najwy窺zego pu豉pu, konstruowane na pocz徠ku zegary s這neczne bywa造 do嗆 proste i niedok豉dne, jednak 篡cie na wsi nigdy nie wymaga這 wielkiej precyzji. Dlatego te propozycja ta by豉 niew徠pliwie wystarczaj帷ym, najprostszym i naj豉twiej dost瘼nym s這necznikiem, jaki wymy郵ono – sk豉da豉 si na niego d這, do kt鏎ej wystarczy這 doda s這mk, prosty patyk, czy pod逝積y kawa貫k metalu. Opis Zawackiego nale篡 do najdok豉dniejszych, cho dzisiaj niew徠pliwie jest trudny do zrozumienia przez wzgl康 na archaiczn form dawnej polszczyzny.
Teodor Zawacki (Memoriale Oeconomicum):
S這neczny zegar, abo kompas na lewej r璚e, dla oracz闚, kursor闚, fli郾ik闚 i inszych ludzi, na morzu i na l康zie w璠rownych, 豉cno opisany.
A i瞠鄉y ju roboty sko鎍zyli, czas nam b璠zie wej廝ze na zegar, kt鏎y ka盥emu gospodarzowi jest bardzo potrzebny.
Naprz鏚 widzisz oko這 r瘯i cztery cz窷ci 鈍iata opisane, jako nad wielkim palcem po逝dnie, pod r瘯a p馧nocy, na prawej stronie wsch鏚 s這鎍a, na lewej zach鏚 s這鎍a. Powt鏎e miej baczenie na to, co wewn徠rz jest na wielkim palcu opisano, to jest g鏎a wielkiego palca. Trzecia: pod g鏎a wielkiego palca, idzie woko這 wielkiego palca, a do ko鎍a r瘯i linija, kt鏎 zow linija 篡wota. Czwarta: wzg鏎 mi璠zy wielkim palcem, w pierwszym podle wielkiego, w 鈔zodku gdzie si poczyna linija 篡wota, jest wstawiona s這mka, kt鏎a prosto w 鈔zodku postawiona dawa b璠zie cie dla pokazania godzin; kt鏎a tak d逝ga ma by, jako jest palec skazuj帷y, a do linijej, kt鏎 zow linija 篡wota po polsku, linea vitae po 豉cinie.
Palce u r瘯i tak s nazwane:
Pierwszy palec zow: wielki palec; po 豉cinie: pollex. Wt鏎y zow: skazuj帷y; po 豉cinie: index. Trzeci zow: 鈔zedni; po 豉cinie: medius. Czwarty zow: do z這ta palec; po 豉cinie: annularis. Pi徠y zowie pospolity cz這wiek: do ucha palec; po 豉cinie: auricularis.
Jako liczb godzin na lewej r璚e i jej palcach poznawa.
Godziny przed po逝dniem. Liczba, kt鏎a jest wewn徠rz na palcach na pierw-szych cz這nkach, jako na palcu skazuj帷ym liczba 5, znaczy godziny przed po逝dniem. Na 鈔zednim palcu wewn徠rz jest te liczba 6, a ta znaczy 6 godzin przed po逝dniem, po wschodzie s這鎍a. Na palcu, kt鏎y zow od z這ta palec, stoi tak瞠 liczba 7, na pierwszym cz這nku, a ta znaczy siedm przed po逝dniem, po we軼iu s這鎍a. Na ma造m palcu na pierwszym cz這nku, stoi liczba 8, a ta znaczy 鏀m godzin przed po逝dniem. Na tym瞠 palcu ni瞠j stoi liczba 9, a ta znaczy 9 przed po逝dniem. Pod ni liczba 10, a ta znaczy 10 przed po逝dniem. Pod t ni瞠j stoi liczba 11, a ta znaczy 11 przed po逝dniem. Pod t jeszcze ni瞠j stoi liczba 12, a ta znaczy godzin w po逝dnie.
Nast瘼uj godziny po po逝dniu. Teraz poczniemy godziny po po逝dniu poznawa. Przy liczbie na ma造m palcu po這穎nej, gdzie jedenna軼ie stoi, jest liczba taka 1, a ta znaczy jedn godzin w po逝dnie. Przy ko鎍u drugiego cz這nka palca ma貫go, na kt鏎ym wewn徠rz 10 stoi, tak瞠 przy niej stoi 2, a znaczy drug godzin po po逝dniu. Przy ko鎍u trzeciego cz這nka palca ma貫go, gdzie w 鈔zodku stoi 9, tam瞠 przy tej瞠 liczbie 3 stoi, a znaczy trzeci godzin po po逝dniu. Na ko鎍u pierwszego cz這nka palca ma貫go, na kt鏎ym w po鈔zodku stoi 8, tam瞠 te przy nim stoi 4, a znaczy 4 godzin po po逝dniu. Nad palcem bli窺zym ma貫go, na kt鏎ym stoi wewn徠rz 7, nad ta liczba stoi 5, a znaczy pi徠 godzin po po逝dniu. Na 鈔zednim palcu, na kt鏎ym wewn徠rz 6 stoi, tak瞠 te 6 nad nim po這穎no: a ta 6 znaczy sz鏀t godzin po po逝dniu. Na wskazuj帷ym palcu, na kt鏎ym 5 wewn徠rz stoi, nad nim 7 naznaczono, kt鏎a liczba znaczy si鏚m godzin po po逝dniu.
O poznawaniu czterech cz窷ci 鈍iata.
Na po逝dnie miej baczenie, gdzie koniec s這mki abo 寮嬌豉 pokazuje, tam jest po逝dnie, potym palce wsch鏚 s這鎍a pokazuj, koniec r瘯i zach鏚, grzbiet r瘯i p馧nocy: a tak poznasz cztery cz窷ci 鈍iata, je郵i tak, jako wy瞠j b璠zie, s這mk abo 寮嬌這 postanowi.
Jako s這mk w r瘯 wzi望 i jako przez cie jej ka盥ego dnia, gdy s這鎍e 鈍ieci, godziny poznawa przed po逝dniem i po po逝dniu.
Gdyby chcia wiedzie, o kt鏎ej godzinie jest, we prost s這mk abo proste drewienko, abo r瘯oje嗆 od no瘸, kt鏎e tak d逝gie, jako d逝gi palec jest skazuj帷y podle wielkiego, a do linijej, kt鏎 zow linij 篡wota (co na figurze obaczy mo瞠sz) ma by. T s這mk, drewienko, abo r瘯oje嗆 od no瘸, po堯 na pocz徠ku linijej 篡wota i przyci郾ij ja wielkim palcem do linijej, aby mog豉 pro軼iej sta. Co gdy uczynisz, upatruj na kt鏎y cz這nek palca abo r瘯i, cie ta s這mka podaje, a tak b璠ziesz wiedzia godziny, jedno trzeba sta dobrze dla s這鎍a. O czym ni瞠j.
Jako cia這 i lew r瘯 trzyma i postanowi dla cienia.
Gdy ju sobie s這mk uczynisz, jako si wy窺zej wspomnia這, dobrze rozmierzon i na pocz徠ek linijej 篡wota j postanowisz i prosto trzyma b璠ziesz, upa-truj瞠, aby lecie stan掖 tak, 瞠by s這mce w ty 鈍ieci這. Gdy to b璠zie, trzymaj瞠 lew r瘯 z s這mk wolno ku boku swemu lewemu, a obracaj si z lekka, tak d逝go a盧i s這鎍e na r瘯 dobrze 鈍ieci b璠zie, patrzaj瞠 aby cie od g鏎ki wielkiego palca ko鎍zy si, to jest 瞠by si cie nad linija 篡wota rozci庵n掖, jako na figurze stoi: a tak ci poka瞠 cie od s這mki godziny lecie, jako si wy窺zej wspomnia這.
Jako s這mk trzyma, ktoby chcia godziny zimie pozna.
A gdyby chcia zimie, o kt鏎ej godzinie jest, po-zna, obr鵵瞠 si twarz do s這鎍a, tak aby s這mka przeciwko s這鎍u pokazowa豉; a w inszych rzeczach tak sobie post瘼uj we wszytkim, jako lecie trzeba po-st瘼owa.
W wydaniu pierwszem nast瘼uje teraz:
CARMEN IN COMMENDATIONEM HOROLOGII MANUALIS
Horas si gliscis parvo signare gnomone,
Solis et ad radios exterebrare diem.
Sive domi rurive cubes, ubicunque moreris,
Tempora certa tibi dicere laeva potest,
Huc ades ergo puer, dum indoctus automata templi
Eedituus curat, haec lege, certus eris.
ζci雟ki wiersz ko鎍z帷y opis korzystania z r璚znego s這necznika, zapewne mia pomaga w zapami皻aniu wszystkich zasad. Dawniej ch這p odrabia pa雟zczyzn i nie podr騜owa; zawsze 篡j帷 w jednym miejscu, zna najwy瞠j kilka okolicznych wsi. Dlatego bez magnetycznego kompasu wiedzia doskonale, gdzie s這鎍e zachodzi i gdzie wschodzi, co pomaga這 okre郵i kierunek po逝dniowy.
Odbitka wykonana dawnymi metodami drukarskimi, prezentuj帷a anonimowy opis u篡cia r璚znego s這necznikaB璠帷 w zesz造m roku na festiwalu Dni Nauki w Warszawie natrafi貫m na stoisko, w kt鏎ym pokazywane by造 najdawniejsze techniki druku. Na moich oczach rzemie郵nik wykona odbitk zawieraj帷 tekst, a chwil p騧niej za pomoc drzeworytu do陰czy do strony ilustracj... zegara s這necznego na d這ni. Posiada on kilka innych przyk豉d闚 dawnych druk闚, a w鈔鏚 nich kolejne obrazki z podobnym s這necznikiem.
Dba這嗆 o mierzenie czasu na wsi znajdujemy tak瞠 – w nieco innym wymiarze – w wydanym na Pomorzu "Wilkierzu dla wsi klasztoru oliwskiego". Zosta on napisany przez opata zakonu cysters闚, brata Dawida Konarskiego, a opublikowano go w roku 1616, czyli w tym samym, co ksi捫k Teodora Zawackiego. W ust瘼ie LXV opat wyra幡ie nakazuje umieszczanie zegara s這necznego w ka盥ej podleg貫j mu wsi.
Brat Dawid Konarski (Wilkierz dla wsi klasztoru oliwskiego):
[...] Tu si te surowie napomina, aby szo速ysi gbur闚, ogrodnik闚 i innych na robot pa雟k wcze郾ie wszystkich o jednej godzinie, osobliwie we 積iwa, jak tylko s這鎍e wnidzie, do samego wieczora wyprawiali. Dla czego w ka盥ej wsi przed Szo速ysem powinien by kompas albo s這neczny zegar. [...]
Ok豉dka ksi捫ki Jocoba Koebela w ca這軼i po鈍i璚onej r璚znemu zegarowi s這necznemuNie tylko w Polsce odkryto metod mierzenia czasu za pomoc d這ni i s這mki. W 1532 roku Jacob Koebel wyda w Moguncji ksi捫k pod nieco d逝gawym tytu貫m "Eyn knstliche sonn-Uhr inn eynes yeden menschen Lincken handt, gleych wie in eynem Compa zu erlernen...", kt鏎a w ca這軼i omawia u篡cie takiego zegara s這necznego. Jednak wed逝g ilustracji zamieszczonej na ok豉dce tej ksi捫ki, zegar przeznaczono bardziej dla podr騜nik闚 i ludzi wy窺zego urodzenia ni dla wie郾iak闚.
Leonardo Da Vindi – Cz這wiek witruwia雟kiJu rzymski architekt Marek Witruwiusz (Marcus Vitruvius) podziwia proporcje cia豉 ludzkiego i niekt鏎e z zaobserwowanych w nim prawid這wo軼i stosowa w projektowanych przez siebie budowlach (na marginesie warto wspomnie, 瞠 to w豉郾ie Witruwiusz w dziele "De architectura" jako jeden z pierwszych opisa kilka typ闚 antycznych zegar闚 s這necznych). Kilka wiek闚 p騧niej genialny Leonardo Da Vinci kontynuowa, badanie owych proporcji i zauwa篡, 瞠 pozwalaj one na wpisanie sylwetki cz這wieka zar闚no w kwadrat, jak i w ko這 na tym kwadracie opisane. Tak powsta s造nny szkic Da Vinciego, kt鏎y znamy jako "Cz這wiek witruwia雟ki". Nazwa ta pochodzi od imienia architekta, kt鏎y ca貫 wieki wcze郾iej rozpocz掖 owe rozwa瘸nia. Inni uczeni tak瞠 szukali magii i harmonii zawartych w ciele cz這wieka, a niekt鏎zy, jak Petrus Apian uwa瘸li wr璚z, 瞠 w pewnym zakresie cia豉 ludzkiego mo積a u篡wa jako instrumentu pomiarowego. W ksi捫ce Instrument-Buch wydanej w 1533 roku pokaza on mi璠zy innymi, jak d這 mo瞠 zast瘼owa kwadrant.
Zegar nar璚zny w brytyjskiej interpretacji z Almanachu Golsmitha z roku 1715Zastanawia mo瞠 fakt, 瞠 wszystkie dawne 廝鏚豉 ksi捫kowe pokazuj zegar tylko na jednej d這ni z konieczno軼i odmierzania czasu od po逝dnia w drug stron. Czemu nikt nie wpad na pomys rozwini璚ia tej idei w jaki bardziej czytelny i praktyczny spos鏏? Badaj帷 dost瘼n literatur natrafiamy na ksi捫k brata Wawrzy鎍a Podwapi雟kiego, autora ca貫j serii podr璚znik闚 po鈍i璚onych zegarmistrzostwu. On to w豉郾ie poszed o krok dalej i zaproponowa r璚zny zegar s這neczny o dw鏂h tarczach – jednej dla godzin przedpo逝dniowych (d這 lewa), a drugi dla popo逝dniowych (d這 prawa). Ciekawe, 瞠 potrzeba na to by這 a tyle stuleci.
Brat Wawrzyniec Podwapi雟ki (Zegarmistrzostwo cz窷 4):
Najprostszym zegarem przeno郾ym jest "nar璚zny zegarek" s這neczny, kt鏎y nic nie kosztuje i ka盥y mo瞠 go sobie w ci庵u jednej chwili sporz康zi, gdy za ca造 "mechanizm" s逝篡 tu tylko kawa貫k pr璚ika, lub cho熲y 寮嬌這 s這my.
Jak wi璚 nale篡 si takim "zegarkiem" pos逝giwa?
W przedpo逝dniowych godzinach nale篡 lew d這 odwr鏂i do g鏎y, ustawi j poziomo, zwr鏂on ko鎍ami palc闚 w stron zachodu. Mi璠zy du篡 palec (kciuk) a kostk palca wskazuj帷ego, przy tzw. linii serca, w這篡 kawa貫k cienkiego patyka, wyobra瘸j帷y "wskaz闚k", kt鏎y lekko doci郾i皻y, nachyla si pod k徠em oko這 50, a wi璚 prawie tyle ile wynosi szeroko嗆 geograficzna 鈔odkowej Polski. I zegarek got闚...
Czas miejscowy s這neczny odczytuje si w ten spos鏏, 瞠 gdy cie "wskaz闚ki" pada na palec wskazuj帷y, jest godzina 5 rano, na palec 鈔odkowy — godzina 6. itd. jak to wskazano na rys. Od godziny 12 w po逝dnie, nale篡 "tarcz" zmieni i wskaz闚k prze這篡 do prawej r瘯i, zwracaj帷 j przy odczytywaniu godziny, palcami w stron wschodu.
Za pomoc ustawionej odpowiednio d這ni mo積a okre郵i ile godzin pozosta這 do zachodu S這鎍aPocz徠ek epoki nowo篡tnej to wci捫 okres niewielkiego zapotrzebowania na dok豉dno嗆 zegar闚; ka盥a cz窷 鈍iata 篡豉 w swoim w豉snym tempie regulowanym przez czas s這neczny lokalny. R璚zny zegar s這neczny dawa bardzo og鏊ny pogl康 na aktualn godzin, jednak dla ludzi polskiej wsi by這 to ca趾owicie wystarczaj帷e narz璠zie pomagaj帷e okre郵i por dnia. Pomimo pojawienia si bardziej precyzyjnych (i oczywi軼ie znacznie dro窺zych) s這necznych kompas闚 przeno郾ych, pomys na r璚zny i nieskomplikowany zegar s這neczny nie odszed jednak w zapomnienie. Opis takiego czasomierza znale潭 mo積a w dzie豉ch uczonych poprzez wszystkie kolejne wieki, a do dnia dzisiejszego, cho niew徠pliwie sta si on bardziej ciekawostk, ni rzeczywistym narz璠ziem do okre郵ania czasu. Tre嗆 opracowania Zawackiego przedrukowano te w ca這軼i w 42 numerze magazynu W璠rowiec z 1891 roku.
Pani Karen Robinson wymy郵i豉 zegar s這neczny zbudowany z palc闚 obu d這niDzisiaj – pomimo wielkiego zaawansowania gnomoniki i istnienia dziesi徠k闚 rodzaj闚 zegar闚 s這necznych – nadal spotykane s pr鏏y udoskonalenia zegara na d這ni lub wynalezienia w豉snych sposob闚 mierzenia czasu sam d這ni. Jeden z pomys堯w znale幢i鄉y w Biuletynie British Sundial Society z marca 2002 roku, a jego autork jest pani Karen Robinson, kt鏎a godziny oznaczy豉 na zgi皻ym palcu wskazuj帷ym prawej d這ni, za wyprostowany analogiczny palec lewej d這ni s逝篡 za gnomon. Troch to skomplikowane, ale mo磧iwe, 瞠 te dzia豉. Z kolei jedn z zasad szko造 przetrwania jest umiej皻no嗆 policzenia ilo軼i czasu pozosta貫go do zachodu S這鎍a, kt鏎a to umiej皻no嗆 bywa bardzo przydatna w miejscach, gdzie konieczny jest powr鏒 do schronienia przed zmrokiem. By mo瞠 warto kiedy samemu poeksperymentowa lub po prostu wzi望 kawa貫k s這mki i spr鏏owa odczyta czas na w豉snej d這ni. Mo積a w ten spos鏏 poczu si jak ludzie 篡j帷y kilka wiek闚 wcze郾iej.
© 2010 by GNOMONIKA.pl
Autor: Darek Oczki
liczba wizyt: 6497 | ocena: 4,25 (g這s闚: 4) | komentarze: 6
Komentarze z Forum
05.05.2010 09:15
Ivi73
Mamma mia ))
Czy zdarzy這 si Wam kiedy, 瞠by od czytania bola造 r璚e?  <img src='/forum/images/smilies/icon_e_smile.gif'> A gdybym czyta豉 na g這s to pewnie i j瞛yk bo choc pi瘯na ta staropolszczyzna i nie a taka trudna w zrozumieniu to w wymowie stanowi prawdziwe wyzwanie
Artyku bardzo ciekawy bo z tego co wiem edukacj ch這p闚 d逝go nikt si nie przejmowa i raczej radzili sobie sami st康 tyle m康ro軼i ludowej zazwyczaj z codziennego 篡cia wzi皻ej z dziada pradziada przekazywanej Tym bardziej jestem pozytywnie zaskoczona
Pozdrawiam Ivi
05.05.2010 09:37
Dharani
Musz si przyzna do b喚du, na kt鏎y uwag zwr鏂i mi dr Jaros豉w W這darczyk (bardzo mu za to dzi瘯uj) – zasugerowany pierwszymi s這wami tekstu o 鈔edniowiecznym nakazie umieszczania zegar闚 s這necznych na ko軼io豉ch, w tytule artyku逝 umie軼i貫m t w豉郾ie epok. B陰d to straszny, kt鏎y ju naprawi貫m. Mam nadziej, 瞠 teraz wszystko jest OK  <img src='/forum/images/smilies/icon_e_smile.gif'>
12.10.2010 11:08
Dharani
Ten obrazek znalaz貫m na Wikipedii:
[url=http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Csizio2.jpg:2u6r4hb9][/url:2u6r4hb9]
Z tego co rozumiem, opisy s po w璕iersku.
05.12.2010 07:14
mlose
Darku,
Mog spyta z jakich 廝鏚e tekstowych korzysta貫 w tym artykule?
05.12.2010 07:41
Dharani
W zasadzie chyba nikt wcze郾iej o tych zegarach si specjalnie nie rozpisywa. Wszystkie 廝鏚豉 historyczne s w tek軼ie. Zatem je郵i wypatrzy貫 w tek軼ie jak捷 gaf, to zas逝ga przypada wy陰cznie mnie  <img src='/forum/images/smilies/icon_e_smile.gif'>
07.05.2015 08:44
Dharani
Film naszego w這skiego kolegi, Nicola Severino
[youtube:2uid9u7e]LxKqCBVXXb8[/youtube:2uid9u7e]
Chcesz skomentowa ten artyku b康 do陰czy do trwaj帷ej dyskusji?
Wejd na Forum i podziel si z nami swoimi przemy郵eniami i wra瞠niami.