Darek Oczki ››› Rodzaje s這necznik闚

Zegar s這neczny pionowy (wertykalny) – cz. 2

11 marca 2011, godz. 00:13
Aktualizacja: 18 marca 2011, godz. 09:59
Konstrukcja pionowego zegara s這necznego jest znacznie bardziej elastyczna ni zegara poziomego i tym samym daje wi璚ej mo磧iwo軼i je郵i chodzi o jego umiejscowienie. W cz窷ci pierwszej przedstawili鄉y najwa積iejsze zasady budowy zegara po逝dniowego, jednak nie wyczerpuje to wszystkich zastosowa, poniewa na dobrze nas這necznionym budynku zegar mo積a umie軼i na dowolnej 軼ianie. Umiejscowienie b璠zie jednak mia這 istotny wp造w na wygl康 tarczy s這necznika i zakres godzin, kt鏎e mo瞠 on pokazywa. W tej cz窷ci postaramy si przybli篡 zasady konstruowania zegar闚 na 軼ianach wschodniej, zachodniej oraz p馧nocnej.
Projekt przyk豉dowego zegara pionowego z tarcz skierowan na zach鏚Przyjmijmy zatem, 瞠 軼iany naszego budynku zwr鏂one s ku g堯wnym kierunkom 鈍iata wyznaczonym na podstawie ruchu S這鎍a wok馧 Ziemi. Inn istotn kwesti, o kt鏎ej trzeba tu pami皻a, jest fakt, 瞠 zegar s這neczny w swojej podstawowej formie pokazuje czas s這neczny prawdziwy, kt鏎y r騜ni si od czasu pokazywanego przez zegary i zegarki mechaniczne.

Zegary pionowe dla 軼ian wschodniej i zachodniej
Zegar pionowy po逝dniowy posiada naturalne ograniczenie zakresu pokazywanych godzin (od 6 do 18), jednak stosuj帷 dodatkowe tarcze na wschodzi i zachodzi budynku mo積a uzupe軟i wskazania czasu do pe軟ego dnia. Przez wi瘯sz cz窷 dnia promienie s這neczne b璠 w ten spos鏏 pada造 jednocze郾ie na dwie tarcze.
  • Po這瞠nie gnomonu. Gnomon powinien by r闚noleg造 do tarczy zegara i tym samym r闚noleg造 do gnomonu zegara po逝dniowego (wida to wyra幡ie, je郵i na jednym budynku umie軼i zegary z kilku stron – je郵i gnomony nie s do siebie r闚noleg貫, to znaczy, 瞠 w konstrukcji kt鏎ej z tarcz pope軟iono b陰d). K徠 pomi璠zy wska幡ikiem a p豉szczyzn horyzontu b璠zie r闚ny szeroko軼i geograficznej danego miejsca. G鏎ny koniec wska幡ika skierowany jest ku Gwie寮zie Polarnej. Gnomon na tarczy wschodniej powinien sta dok豉dnie na linii godziny 6, a na zachodniej na linii godziny 18. Wysoko嗆 gnomonu powinna r闚na si odleg這軼i do linii godziny 9 (wschodni) lub 3 (zachodni). Jako 瞠 gnomon nie dotyka bezpo鈔ednio tarczy, to wymaga on zastosowania podp鏎ek mocuj帷ych go w odpowiedniej odleg這軼i ponad jej p豉szczyzn. Jako gnomon cz瘰to stosuje si te p豉sk p造tk przytwierdzon prostopadle do 軼iany – w闚czas wska幡ikiem jest jej kraw璠.

  • Konstrukcja tarczy. Wszystkie linie godzin s r闚noleg貫 zar闚no do siebie nawzajem, jak i do wska幡ika gnomonu. Je郵i nie liczy oznacze godzin, to tarcze zegar闚 wschodniego i zachodniego s swoimi lustrzanymi odbiciami.

  • Po逝dnik lokalny i zakres godzin. W tym wypadku sama p豉szczyzna 軼iany wyznacza po逝dniki lokalny. Zakres godzin pokazywanych przez zegar wschodni zawiera si w przedziale od wschodu s這鎍a do po逝dnia, za w zegarze zachodnim od po逝dnia do zachodu s這鎍a. Jednak瞠 o godzinie 12 promienie s這neczne padaj r闚nolegle do obu 軼ian i dlatego pokazanie po逝dnia jest na nich niemo磧iwe. Czysto teoretycznie mo磧iwe jest odczytanie czasu tu przed i tu po po逝dniu, jednak cie gnomonu pada豚y wtedy tak daleko, 瞠 rozmiary zegara wykroczy造by znacznie poza 軼ian i rozs康ek. W praktyce zatem na tarczy wschodniej linie godzinowe ko鎍z si na 11, a na zachodniej zaczynaj si od 13.

  • 字odek zegara i podstawa gnomonu (豉c. substylus). Zegary pionowe g堯wne wschodni i zachodni nie posiadaj 鈔odka jako takiego, gdy nie istnieje punkt, w kt鏎ym zbiega造by si linie godzinowe. Mo積a jednak przyj望, 瞠 centralnym i najwa積iejszym miejscem tarczy zegara wschodniego jest linia godziny 6, nad kt鏎 znajduje si wska幡ik gnomonu, a zachodniego linia godziny 18. Jednocze郾ie te dwie linie s te podstawami obu gnomon闚.

  • O symetrii. Tarcza jest symetryczna wzgl璠em linii godziny 6 (wschodni) i 18 (zachodni), jednak nie wida tego wyra幡ie ze wzgl璠u na niewielk ilo嗆 godzin przed godz. 6 i po 18.

  • Kierunek godzin. W zegarze wschodnim cie gnomonu najpierw pojawia si w g鏎nej cz窷ci tarczy, czyli pada na godziny zaznaczone najwy瞠j (wcze郾iejsze) i stopniowo przechodzi do tych najni瞠j. Innymi s這wy w璠ruje on po 軼ianie w linii prostej od strony po逝dniowej ku p馧nocnej. Na tarczy zachodnie jest odwrotnie: cie najpierw pojawia si w cz窷ci dolnej i stopniowo w璠ruje godzin zaznaczonych wy瞠j. Tutaj droga cienia odbywa si z p馧nocy na po逝dnie.

  • Luka na gnomon i wska幡iki (豉c. stylus). Je郵i zastosuje si gnomon o znacznej szeroko軼i, to w konstrukcji tarczy nale篡 uwzgl璠ni t wielko嗆, tworz帷 stosown luk (wschodni lub zachodni), rozsuwaj帷 wszystkie linie godzinowe. Tym samym w zegarze zaczynaj funkcjonowa dwa wska幡iki – ka盥y dla innej cz窷ci tarczy.

  • Kalendarz i nodus. Je郵i na 鈔odku wska幡ika wykona niewielkie wci璚ie lub doda tam niewielk kulk, to 闚 dodatek mo瞠 pos逝篡 jako nodus wskazuj帷y najbardziej charakterystyczne dni w ci庵u roku. Mowa tu o czterech dniach definiuj帷ych pozorn roczn drog S這鎍a wok馧 Ziemi: najd逝窺zy i najkr鏒szy dzie w roku oraz dwa zr闚nania dnia z noc na wiosn i jesie. W dniach zr闚na nodus wyznaczy na tarczy dok豉dnie prost lini, w dniu najkr鏒szym (zim) zakre郵i hiperbol w g鏎nej cz窷ci tarczy zegara, za w dniu najd逝窺zym inn hiperbol w dojnej cz窷ci tarczy. Obie te krzywe b璠 do siebie symetryczne tylko w szeroko軼i geograficznej 45.


Zegar pionowy p馧nocny
Rzadko spotykany obrazek w naszym kraju – piony zegar p馧nocny na ko軼iele w Otmuchowie. Niestety po wielokrotnych remontach zatraci swoj dok豉dno嗆 (gnomon jest 幢e usytuowany).Do kompletu brakuje nam jeszcze tylko tarczy p馧nocnej, kt鏎a wprawdzie zamyka mo磧iwo軼i umieszczania pionowych zegar闚 na 軼ianach jednego budynku, jednak sama w sobie posiada mocno ograniczone mo磧iwo軼i pokazywania czasu. I nie chodzi tu tylko o ma造 zakres godzin, ale przede wszystkim o fakt, 瞠 cie gnomonu pada na ni wy陰cznie w okresie letnim, gdy dni s najd逝窺ze, a S這鎍e pojawia si nad horyzontem na p馧nocnym wschodzi i znika z pola widzenia na p馧nocnym zachodzie. Tylko w tym okresie tarcza p馧nocna mo瞠 przyda si do praktycznego pomiaru czasu, i to pod warunkiem, 瞠 鈍iat這 nie napotka na swej drodze 瘸dnych naturalnych przeszk鏚.
  • Zakres godzin. Zegar p馧nocny jest naturalnym dope軟ieniem tarczy zegara po逝dniowego. Je郵i w naszej szeroko軼i geograficznej S這鎍e wschodzi w okolicach godz. 4 i zachodzi oko這 20, a zegar po逝dniowy pokazuje czas w przedziale 6-18, to zegarowi p馧nocnemu zostaj tylko dwie godziny od 鈍itu i dwie do zmierzchu. Tutaj jednak – podobnie jak we wszystkich innych om闚ionych dot康 zegarach pionowych, wyst瘼uje naturalne ograniczenie: zegar pionowy sko鎍zy prac na chwil przed godzin 6 rano i znowu zacznie chwil po 18.

  • Gnomon. W zegarze p馧nocnym wyst瘼uje swego rodzaju ciekawostka, gdy tutaj gnomon skierowany jest ku g鏎ze, a jego wierzcho貫k pokazuje po這瞠nie Gwiazdy Polarnej. K徠 pomi璠zy wska幡ikiem gnomonu a 軼ian jest identyczny jak w zegarze po逝dniowym, czyli r闚ny jest k徠owi dope軟ienia szeroko軼i geograficznej (90 – φ).

Prawdopodobnie w豉郾ie z powodu tej niewielkiej u篡teczno軼i zegary p馧nocne s tak rzadkie. A szkoda, gdy mog stanowi doskona貫 domkni璚ie cyklu czasu otaczaj帷ego budynek z kilkoma s這necznikami. Je郵i jednak taka grupa zegar闚 znajdzie si na dziedzi鎍u zamkni皻ym ze wszystkich stron (na przyk豉d na klasztornym wirydarzu), to tarcza p馧nocna nigdy nie zobaczy S這鎍a, gdy 軼iana wschodnia ca趾owicie je zas這ni rano, a zachodnia wieczorem. W takim wypadku nie ma sensu montowa dodatkowego zegara.
© 2011 by GNOMONIKA.pl
Autor: Darek Oczki
liczba wizyt: 3993 | ocena: 5,00 (g這s闚: 1) | komentarze: 1
Przypisy
  • Tony Moss – How Sundials Work, prezentacja edukacyjna wykonana dla potrzeb British Sundial Society, The Lindisfarne Presse 2010
  • Albert E. Waugh – Sundials: Their Theory and Construction, Dover Publications Inc., Nowy Jork 1973
  • Denis Savoie – Sundials: Design, Construction and Use, Praxis Publishing, Chichester 2009
  • R. Newton Mayall i Margaret W. Mayall – Sundials: How to Know, Use, and Make Them, SKY Publishing Corporation, Cambridge, Massachusetts, 1989
Seria: Rodzaje zegar闚 s這necznych
Komentarze z Forum
18.03.2011 10:11
Dharani
Pokaza貫m ten artyku specjalistom z innych kraj闚 i poza generalnym zachwytem nad jako軼i grafik (obcokrajowcy z jakiego powodu nie znaj naszego j瞛yka, wi璚 mog jedynie ogl康a obrazki  <img src='/forum/images/smilies/icon_e_smile.gif'> ), pojawi造 si te dwa g這sy krytyczne, przy czym oba dotyczy造 tej samej kwestii. Fred Sawyer z NASS i Fabio Savian z w這skiej organizacji gnomonicznej zwr鏂ili uwag na zastosowanie greckiej litery delta (?) do opisu szeroko軼i geograficznej. W dziale astronomii wykorzystywanym powszechnie na 鈍iecie przy budowie zegar闚 s這necznych, delta okre郵a deklinacj S這鎍a, za szeroko嗆 geograficzna opisywana jest przez fi (?). 疾by wi璚 nie odstawia od mi璠zynarodowych standard闚 ca豉 seria artyku堯w o rodzajach s這necznik闚 zosta豉 aktualizowana.
Chcesz skomentowa ten artyku b康 do陰czy do trwaj帷ej dyskusji?
Wejd na Forum i podziel si z nami swoimi przemy郵eniami i wra瞠niami.