Tadeusz Przypkowski ››› PRL-owska wizja nowej Polski

Najwi瘯szy gnomon 鈍iata

19 czerwca 2011, godz. 13:04
 
Komisja oceny plan闚 inwestycyjnych budowy Pa豉cu Kultury i Nauki im. J. Stalina w Warszawie na posiedzeniu w dniu 3 grudnia 1954 r. uchwali豉 na wniosek prezesa Polskiego Towarzystwa Astronomicznego prof. dra W這dzimierza Zonna przeprowadzenie w otoczeniu Pa豉cu, w ziele鎍u od strony p馧nocnej, przez ca造 ci庵 ziele鎍a, wysadzanej drzewami alejki, na kt鏎 w chwili prawdziwego po逝dnia warszawskiego pada b璠zie cie wie穎wca Pa豉cu. W miesi帷ach zimowych b璠zie to tylko 鈔odek szerokiego cienia s這necznego, za to w czasie pe軟i dok豉dn p馧noc wska瞠 Ksi篹yc stoj帷y w zimie nad iglic Pa豉cu. Na wiosn i jesieni w豉郾ie cienki cie iglicy b璠zie w po逝dnie bieg wzd逝 alejki, z kt鏎ej poza tym zawsze noc b璠zie mo積a, za pomoc stanowisk wzd逝 tej alejki, obserwowa przej軼ie danego cia豉 niebieskiego, planety czy gwiazdy, przez po逝dnik warszawski.
Alejka ta, po這穎na od strony "m這dzie穎wej" Pa豉cu, z jednej strony, b璠zie znacznie skraca drog wychodz帷ej z Pa豉cu m這dzie篡 do centrum komunikacyjnego przy rogu Marsza趾owskiej i 安i皻okrzyskiej i odci捫a drug alejk prosto od Pa豉cu do tego naro積ika zmierzaj帷, z drugiej za strony, w豉郾ie przez owe mo積o軼i obserwacyjne znakomicie przyczynia si do popularyzacji w鈔鏚 m這dzie篡 zagadnie astronomicznych, a zatem i w szerokim zakresie 鈍iatopogl康owych. Niezale積ie od obserwacji z ziemi, cie wie穎wca dok豉dnie obserwowany z wy窺zych pi皻er Pa豉cu swym padaniem na kierunek alejki i wskazywa b璠zie po逝dnie z bardzo du膨 dok豉dno軼i przebywaj帷ym w tym czasie w Pa豉cu.
W ten spos鏏 Warszawa zyska najwi瘯szy gnomon 鈍iata!
Medal srebrny wybity w r. 1695 z okazji zainstalowania na nowo w Bolonii w ko軼iele 鈍. Petroniusza, przez Cassiniego, linii po逝dniowej (fot. Tadeusz Przypkowski)Gnomon – to po grecku dos這wnie: wskaz闚ka. Lecz najstarszy astronomiczny przyrz康 nosz帷y to miano jest znacznie starszy ni helle雟ka kultura. Wynios貫 obeliski rzucaj帷e cie w momencie 軼is貫go po逝dnia na wykre郵on lini znali ju Babilo鎍zycy, Egipcjanie, staro篡tni Peruwianie. Szczeg鏊nie w Egipcie, gdzie w zwi您ku z boskim kultem S這鎍a przywi您ywano i sakralne znaczenie do chwili po逝dnia, obeliski takie by造 bardzo cz瘰te, a bezduszna ju tylko ich posta przesz豉 do wieczystego skarbca form dekoracyjno-architektonicznych. Oryginalne obeliski-gnomony egipskie porozci庵ane zosta造 przewa積ie przez licznych zdobywc闚 tego kraju od Konstantynopola, przez Rzym i Pary po Londyn. Lecz tylko jednemu z nich przywr鏂ono rol w豉軼iw gnomonu: obeliskowi Sesostrysa, wysokiemu oko這 40 m, kt鏎y za czas闚 Augusta zainstalowano na Placu Marsowym w Rzymie. Nie przetrwa on do naszych czas闚. Pozosta造 tylko gnomony dekoracyjne, bez roli gnomonicznej. Od gnomonu powsta豉 bowiem nazwa prawie teraz zapomnianej i dopiero w ostatnich czasach przez historyk闚 nauki wskrzeszanej wiedzy: gnomoniki, czyli nauki kre郵enia zegar闚 s這necznych.
Linia po逝dniowa w ko軼iele 鈍. Sulpicjusza w Pary簑 (fot. Tadeusz Przypkowski)Ostre s這鎍e egipskie rzuca這 wyra幡y cie ko鎍zystego szpica gnomonu, nawet najwy窺zego. W Europie zacz皻o stosowa na zako鎍zeniu kul, kt鏎a nawet przy nieco rozproszonym 鈍ietle lepiej nam precyzuje 鈔odek cienia obeliska i jego ko鎍owego punktu, o 軼i郵e okre郵onej wysoko軼i, co by這 potrzebne przy naukowych obserwacjach astronomicznych za pomoc tego instrumentu dokonywanych. Takie gnomony z kulk przedstawiaj nam ju medale Filipa Macedo雟kiego. Witruwiusz w swym rozdziale o gnomonach i d逝go軼i cienia po逝dniowego zwi您anego z szeroko軼i geograficzn danego miejsca r闚nie o takim gnomonie wspomina. 荑 rozdzia Witruwiusza o gnomonach pilnie studiowa jedyny ucze Miko豉ja Kopernika: Jerzy Joachim Retyk. Po z造m przyj璚iu go w Niemczech, gdy wr鏂i tam od Kopernika, osiedla si on w Krakowie, gdzie kontynuuje badania swego mistrza. Pod Krakowem wznosi on w豉郾ie dla swych obserwacji astronomicznych taki gnomon w postaci obeliska z kulk. Gnomon ten mia 14,5 m wysoko軼i i dochowa造 si nam zar闚no jego opisy, jak i ryciny. Nowobuduj帷e si obserwatorium Uniwersytetu Krakowskiego powstaje pod Krakowem w miejscu zwanym "na Skale", kt鏎e odpowiada wed逝g dawnych opis闚 miejscu, gdzie sta gnomon Retyka, zburzony zreszt przez podjudzonych 瘸k闚 krakowskich, jako "heretycki" instrument! Przy budowie wi璚 obserwatorium zostanie wskrzeszony ten gnomon w tej postaci, jakiej u篡wa tutaj Retyk, dla przypomnienia ucznia najwi瘯szego polskiego astronoma, kt鏎y z tego przecie uniwersytetu wyszed.
W "gnomonie warszawskim" kulista podstawa iglicy b璠zie spe軟ia w豉郾ie w odniesieniu do S這鎍a rol tej kulki staro篡tnych gnomon闚, podczas gdy sama iglica b璠zie doskona造m przyrz康em dla dok豉dnej obserwacji przej軼ia przez po逝dnik innych cia niebieskich.
Jantar Mantar – obserwatorium astronomiczne w Delhi wybudowane przez kr鏊a D瘸j-SingaW wiekach 鈔ednich pierwsze雟two w naukach astronomicznych dzier膨 narody Wschodu. Arabskiemu astronomowi Ibn-Junisowi przypisuje si wprowadzenie nowego ulepszenia gnomicznego: zamiast kulki – tarcza z otworem. Mamy r闚nie dane, i takiego gnomonu z otworem u篡wa ju w r. 1278 chi雟ki astronom Ko-Czen-King. Pierwszy wielki gnomon tego typu, ju na szerok skal u篡wany w zastosowaniu do 軼i郵e naukowych obserwacji, kt鏎e rzeczywi軼ie nauk astronomii bardzo naprz鏚 posun窸y, znamy z zachowanych jego pot篹nych fragment闚 z prac wykopaliskowych uczonych radzieckich z lat 1941-1948 w Samarkandzie. Jest to podziemny fragment obserwatorium najwi瘯szego astronoma wiek闚 鈔ednich, wnuka wielkiego Tamerlana: U逝g-Beka, z czasu oko這 r. 1430. Przez g鏎ny, a teraz nie zachowany otw鏎 obserwowano cia豉 niebieskie 軼i郵e w po逝dniku ze stopni umieszczonych na pot篹nym 逝ku kamiennym o 40-metrowym promieniu.
Cie wie篡 Eifla na domach Pary瘸 (fot. Tadeusz Przypkowski)Pod koniec 鈔edniowiecza takie gnomony zaczynaj si mno篡 w Europie po ko軼io豉ch, gdzie pod pretekstem ustalania 鈍i皻a Wielkanocy umieszczaj je wybitniejsi astronomowie. W r. 1468 Toscanelli wykre郵a tak lini po逝dniow we Florencji w katedrze. Otrzymuj je tak瞠 katedry w Salisbury i Durham. Najs造nniejsz tak lini po逝dniow w drugiej po這wie wieku XVI za pomoc w豉郾ie otworkowego gnomonu wykre郵i Ignacy Danti we wspania造m gotyckim wn皻rzu ko軼io豉 鈍. Petroniusza w Bolonii. Danti w historii nauki jest znany z tego tak瞠, i po nim ubiega si o katedr astronomii w Bolonii w r. 1587 wielki Galileusz, lecz uniwersytet wybra Maginiego: ostatniego "wielkiego uczonego"... astrologa! Zniszczony ten gnomon na nowo opracowa s造nny Jan Dominik Cassini, za這篡ciel dynastii astronom闚-dyrektor闚 paryskiego obserwatorium. Po nim w r. 1766 remontuje go Zanotti.
W r. 1724 Rad瘸 D瘸j-Sing ka瞠 budowa dwa wielkie gnomony, kt鏎e s w豉軼iwie kompletnymi zegarami s這necznymi: w Delhi i w D瘸jpur. Wskaz闚ka pochy豉 dochodzi do 37 metr闚.
Cie katedry 鈍. Paw豉 na ruinach Londynu (fot. Tadeusz Przypkowski)W naszej szeroko軼i geograficznej, gdzie w zimie S這鎍e kr捫y do嗆 nisko, 鈍iate趾o gnomonu we wn皻rzu niezbyt wielkim musi pada nie tylko na posadzk, ale i na 軼ian. Taki w豉郾ie typ linii po逝dniowej mamy w Pary簑 w ko軼iele 鈍. Sulpicjusza, wykre郵ony w r. 1743 przez Le Monniera. Linia po逝dniowa gnomonu otworkowego przebiega posadzk ko軼io豉 i dalej biegnie po specjalnie dla miesi璚y zimowych zainstalowanym obelisku na 軼ianie ko軼io豉.
Z ko鎍em wieku XVIII znaczne zainteresowanie si gnomonik objawia si w Stanach Zjednoczonych A. P. Mo瞠 do tego przyczyni si fakt, i za czas闚 Washingtona, a nawet w ci庵u wielu lat po jego 鄉ierci, symbolem, niejako "herbem" uwidocznionym na dolarach tego czasu jest: zegar s這neczny z dewiz: "Fugio" (uciekam) oraz "Mind your Business" na zasadzie: "Time is money"! Mamy wi璚 z tego czasu znaczn ilo嗆 zegar闚 s這necznych oraz par gnomon闚 wi瘯szych, nie przekraczaj帷ych jednak kilku metr闚 d逝go軼i. Resztki jednego z nich tkwi przy Bia造m Domu u pocz徠ku ulicy 16.
Po逝dnik warszawski na Placu Teatralnym w Warszawie (fot. Tadeusz Przypkowski)Pomys wyzyskania wysokich budowli do cel闚 gnomonu w w. XIX powraca wielokrotnie. Niestety, zawsze jakie przeszkody natury komercyjnej stoj na drodze do realizacji tego ju, naturalnie, nie naukowego przyrz康u astronomicznego, lecz pedagogiczno-kulturalnego urz康zenia. Ilekro przed wojn patrza貫m na pot篹ny cie wie篡 Eifla, biegn帷y poprzez studniowate podw鏎ka i liczne 郵epe 軼iany, urbanistycznie ma這 w tym miejscu efektownej dzielnicy Pary瘸, my郵a貫m z rozgoryczeniem o pr鏏ach, jakie od r. 1889 ponawiano, by wykre郵i odpowiedni tutaj w skali lini po逝dniow. Starania Towarzystwa Astronomicznego Francji rozbija造 si zawsze o wzgl璠y natury komercyjnej. W r. 1902 Alice Morse Earle da豉 projekt najwi瘯szego gnomonu 鈍iata przez wykre郵enie linii po逝dniowej od pomnika Washingtona (kt鏎ego herb rodzinny: gwiazdy i pasy wypar造 zegar s這neczny jako emblemat pa雟twa), co r闚nie nie zosta這 zrealizowane. W r. 1946 patrz帷 na cie kopu造 ko軼io豉 鈍. Paw豉, b陰dz帷y po ruinach Londynu, wspomnia貫m nawet odpowiednim czynnikom o zapomnianym projekcie Alice Morse Earle, by go w豉郾ie przy odbudowie tej dzielnicy wyzyska. Niestety, mimo wielkiej 篡czliwo軼i odno郾ych w豉dz dla tego pomys逝, rozbi si on o jakie sk豉dy jakiej firmy, kt鏎a w豉郾ie w tym miejscu musia豉 je odbudowywa z ruin.
Trzeba by這 dopiero przewrotu post瘼owego ostatnich czas闚, by ten pomys, zawsze chwalony i zawsze zaniedbywany, doprowadzi do realizacji. Cie Pa豉cu Kultury i Nauki w Ludowej Polsce nie b璠zie bezrobotny jak cienie wysokich budowli miast kapitalistycznych.
Po逝dnik warszawski ustawiony w 1880 roku przed dawnym Ratuszem Miejskim mo積a do do dzi ogl康a na Placu Teatralnym.Warszawa mia豉 zreszt tak瞠 sw鎩 po逝dnik, a nawet posiada go do dzi. Mianowicie pod koniec w. XIX na 鈔odku Placu Teatralnego zainstalowano odcinek 軼i皻ej marmurowej kolumny, a na niej niewielkie okr庵貫 metalowe pude趾o, grubo zaszklone, na dnie za tej puszki wykre郵ono lini po逝dnikow d逝go軼i parunastu centymetr闚. Obja郾ienie w dwu j瞛ykach poucza, i kolumienka ta jest tak ustawiona na placu, 瞠 linia od niej przeprowadzona do 鈔odka wie篡 ratuszowej, po kt鏎ej 郵adu nie zosta這, jest prawdziwym po逝dnikiem warszawskim. Niestety, cie wie篡 ratuszowej pada w przeciwn stron od tego oznaczenia. Puszka, ju bez szk豉, stoi wraz z kolumienk i p瘯atym ogrodzeniem jako ciekawa pami徠ka na Placu Teatralnym i winna nawet by jako zabytek chroniona. Skala jej i skala wysadzanej drzewami d逝giej, alejki, na kt鏎 pada b璠zie cie najwy窺zego warszawskiego gmachu, i to gmachu po鈍i璚onego kulturze, b璠zie te symboliczna, dla dwu tych epok, kiedy te linie po逝dniowe powsta造.
© 2011 by GNOMONIKA.pl
Autor: Tadeusz Przypkowski
liczba wizyt: 3275 | ocena: 3,67 (g這s闚: 3) | komentarze: 3
毒鏚豉 dodatkowe i linki zewn皻rzne
Problemy - Miesi璚znik popularnonaukowy
Organ Towarzystwa Wiedzy Powszechnej, Rok XI, 1955, Nr 5 (110), str. 300-302
Po逝dnik Warszawski
Po逝dnik Warszawski to umowna nazwa po逝dnika 2100? d逝go軼i wschodniej przebiegaj帷ego przez Warszaw i okre郵aj帷ego kierunek mi璠zy wie膨 zegarow Pa豉cu Jab這nowskich (zbudowanego w 1785 roku) a s逝pem znajduj帷ym si na Placu Teatralnym, kt鏎y ustawiono tam w roku 1880.
Przebieg linii po逝dnikowej po逝dnika zerowego w Greenwich (czas Greenwich) wytyczono natomiast cztery lata p騧niej, wprowadzaj帷 ujednolicaj帷y pomiar czasu na 鈍iecie podzia na strefy czasowe. Wcze郾iej u篡wano czasu lokalnego, ustalaj帷 momenty po逝dnia w r騜nych miejscowo軼iach na podstawie d逝go軼i cienia gnomonu. R騜nic czasu lokalnego mi璠zy Warszaw a Pary瞠m, gdzie linia po逝dnikowa powsta豉 w pierwszej po這wie XIX wieku, a kt鏎a wynosi ok. 1 godziny i 14 minut, wprowadzony podzia na strefy czasowe zmniejszy do jednej godziny.
Ciekawostka
Warto軼i wsp馧rz璠nych po逝dnika, wyryte na tabliczce na chodniku, r騜ni si od obecnych ze wzgl璠u na zmienion ju wsp馧cze郾ie lokalizacj po逝dnika zerowego, kt鏎y zosta w 1984 roku przeniesiony o 100 metr闚 w inny zak徠ek parku otaczaj帷ego londy雟kie obserwatorium. 疾lazna cz窷 s逝pa zawiera informacje o przeznaczeniu obiektu, sk康 wiadomo, 瞠 po逝dnik przebiega przez wie輳 ratuszow, jak r闚nie napisy w urz璠owym w闚czas j瞛yku rosyjskim. Tabliczka na chodniku przypuszczalnie pojawi豉 si po 1884 roku i wprowadza teraz ma貫 zamieszanie, bo nie wiadomo w jaki spos鏏 mo積a by wyznaczy d逝go嗆 geograficzn nie znaj帷 lokalizacji po逝dnika zerowego. Mo磧iwe 瞠 zosta豉 umieszczona u st鏕 postumentu dopiero po 1918 roku, bo nie zawiera uzupe軟iaj帷ego opisu w obcym j瞛yku.
Po逝dnik pokazano w filmie Pingwin ze Zbigniewem Cybulskim.
Seria: Tadeusz Przypkowski – Historia polskiej gnomoniki
Komentarze z Forum
06.09.2013 11:38
Dharani
Najwyra幡iej idea upad豉 pomimo pocz徠kowego zaakceptowania go przez 闚czesne w豉dze. W zamian za najwi瘯szy gnomon 鈍iata i warszawsk lini po逝dnikow pozwolono Tadeuszowi wykona dwa inne zegary s這neczne w bezpo鈔ednim pobli簑 PKiN.
12.12.2013 06:36
azer
Znalazlam podobny w brzmieniu artykul na stronach... Przewodnika Katolickiego. Natrafilam na niego wlasnie w poszukiwaniu wiesci o najwiekszym gnomonie swiata, oto link:
http://www.przewodnik-katolicki.pl/nr/k ... nomon.html
Idea byla naprawde interesujaca i szkoda wielka, ze upadla. Podczas pobytu w Warszawie "pstryklam" taki foto, czyzby to wlasnie jeden z tych dwoch dozwolonych przez wladze?
[attachment=4:3vuvr3gj]Warszawa.jpg[/attachment:3vuvr3gj]
A jesli chodzi o Eglise St. Sulplice w Paryzu, zalaczam fotki, ktore powinny potwierdzic, ze rzeczywiscie, przez kosciol przechodzi "poludnik" ale nie jest to ani poludnik zerowy, ani zaden inny, jest to linia wyznaczajaca poludnie. Zdaniem zwiedzajacych i uczestnikow mszy, widac czasem "wedrujace" swiatelko w poludnie ale ja jeszcze nic takiego nie zaobserwowalam, pewnie trzeba wybrac sie w lecie... licze tutaj na wsparcie uzytkownikow  <img src='/forum/images/smilies/icon_e_wink.gif'> Moja wiedza jest niestety nadal znikoma  <img src='/forum/images/smilies/icon_redface.gif'>
[attachment=3:3vuvr3gj]75006 Eglise St. Sulplice (2).jpg[/attachment:3vuvr3gj]
[attachment=2:3vuvr3gj]75006 Eglise St. Sulplice (3).jpg[/attachment:3vuvr3gj]
[attachment=1:3vuvr3gj]75006 Eglise St. Sulplice (4).jpg[/attachment:3vuvr3gj]
No i zegar na zewnatrz kosciola – niestety na tym odcinku akurat remonotowali ulice, wiec fotka z dosc duzego przyblizenia;
[attachment=0:3vuvr3gj]75006 Eglise St. Sulplice (1).jpg[/attachment:3vuvr3gj]
18.12.2013 10:59
Dharani
Azer dzi瘯ujemy za fotki z St Sulplice – dodam tylko, 瞠 to w豉郾ie ten meridian zepsu albinos w Kodzie da Vinci  <img src='/forum/images/smilies/icon_e_smile.gif'> Z reszt ten obelisk na 軼ianie te gdzie przemyka przez kadr w filmie.
Chcesz skomentowa ten artyku b康 do陰czy do trwaj帷ej dyskusji?
Wejd na Forum i podziel si z nami swoimi przemy郵eniami i wra瞠niami.