Sara Schechner ››› Materialna kultura astronomii w życiu codziennym

Zegary słoneczne, nauka i przemiany społeczne (cz. 1)

15 lipca 2011, godz. 01:26
Aktualizacja: 15 lipca 2011, godz. 11:07
Zegary słoneczne należą do pierwszych instrumentów astronomicznych, a najstarsze z tych, które dotrwały do naszych czasów, powstały 1500 lat p.n.e. Śledząc długość oraz kąty padających cieni, a także wykorzystując matematyczną projekcję sfery niebieskiej, pierwsze zegary pokazywały upływ czasu, zmieniające się pory roku i pozorny ruch Słońca po niebie. Odzwierciedlały one tym samym świadomość upływu czasu. Stanowiły też one narzędzie pomagające dostosować życie do biegnących godzin. Już od wieków hellenistycznych zegarów słonecznych używano do koordynacji działań takich jak posiłki, modlitwy i interesy. Kiedy w końcowym okresie Średniowiecza zaczęło powstawać społeczeństwo komercyjne, zwiększyło się poczucie presji czasu, które spowodowało wzrost produkcji zegarów słonecznych i ich późniejszy rozwój. Osobiste czasomierze pomagały ludziom pracy trzymać się założonego wcześniej planu. Pierwszym założeniem niniejszej pracy jest pokazanie, jak kultura materialna odzwierciedlała zmiany w doświadczaniu przez człowieka zjawisk takich jak świadomość upływu czasu, dostosowanie się do czasu i poczucie presji czasu.
Ryc. 2. Zegar grecki. Źródło: Eden i Lloyd, op. cit. (ref. 17).Drugim celem jest poznanie miejsca, jakie zegary słoneczne zajmowały w kulturze konsumpcyjnej. Ludzie nabywali słoneczniki z różnych powodów, tak samo, jak każde inne konsumenckie dobra: ponieważ ich potrzebowali lub pragnęli, oraz ponieważ posiadały symboliczną wartość bądź pomagały tworzyć określony wizerunek ich posiadacza (ryc. 1). Jako dobra materialne dostarczają przykładów społecznej wyższości, struktury klasowej i lokalnych upodobań. Szeroki wachlarz technicznych możliwości, a także wzornictwa odzwierciedla sposoby spędzania przez ludzi czasu oraz stopień, w jakim ważne były dla nich religia i polityka.
Z punktu widzenia historiografii, jest to zupełnie nowe spojrzenie na stare zegary słoneczne. Pracownicy muzeów i pasjonaci zazwyczaj skupiają się na walorach matematycznych różnych typów słoneczników, rozmaitymi kształtami i wzornictwie, czy wreszcie mistrzowskich umiejętnościach poszczególnych wytwórców tych instrumentów. To oczywiście niezwykle wartościowe badania, które warte są każdego nakładu czasu. Jednak w tej pracy zamierzam wyjść poza tego rodzaju rozważania i przyjrzeć się nie tyle stronie wytwórczej, co raczej popytowi na zegary słoneczne. Matematycy obliczali i projektowali zegary, a twórcy instrumentów wytwarzali je po to tylko, by zadowolić swoich klientów. Te trzy grupy – matematycy, rzemieślnicy i klienci – nie mogły istnieć w oderwaniu od siebie. Kultura materialna stanowiła spoiwo pomiędzy teorią, produkcją i konsumpcją, a jednocześnie była siłą napędową ich wszystkich.
Ryc. 3. Zegar mszalny na kościele w Kirkdale, Yorkshire, z ok. 1063-65 – czasy panowania Edwarda Wyznawcy. Źródło: Eden i Lloyd, op. cit. (ref. 17).Podstawę moich dogłębnych badań stanowiło ponad dwa tysiące historycznych zegarów słonecznych zebranych w muzeach na całym świecie. I choć literatura jest niewątpliwie cennym źródłem informacji, to jednak dopiero bezpośrednie zbadanie i porównanie zegarów z różnych miejsc oraz okresów pozwala stworzyć wiarygodny obraz zastosowania astronomii i matematyki w codziennym życiu. Dwie największe na świecie kolekcje zegarów słonecznych znajdują się w Planetarium Adlera i Muzeum Astronomii w Chicago oraz w Muzeum Historii Nauki w Harvardzie. Ilustracją niniejszej pracy będą instrumenty z tych dwóch kolekcji [1].

1. Świadomość upływu czasu i dostosowanie się do niego
Pomimo faktu, że najstarsze znane zegary słoneczne pochodzą z Egiptu, a ich wynalezienie datuje się zwykle na około 1500 lat p.n.e., to jednak powstać mogły one nawet w trzecim tysiącleciu, kiedy to egipscy kapłani zaczęli dzielić zarówno dzień, jak i noc na dwanaście równych części [2]. W tym systemie określania czasu – zwanym tymczasowym, sezonowym lub nierównym – godziny dnia i nocy wydłużały się i skracały zależnie od pór roku. Z założenia godzina szósta wypadała w południe, zaś godzina osiemnasta (czyli szósta godzina nocy) o północy.
Taki 24-godzinny dzień wraz ze sztuką budowy zegarów słonecznych dotarł za pośrednictwem Babilończyków do Grecji [3]. Anaxymander z Miletu uważany jest za twórcę gnomonu w Sparcie, który powstał w VI wieku p.n.e. [4]. Źródła pisane wspominają, że te wczesne słoneczniki służyły głównie do celów astronomicznych oraz kalendarzowych, i że były używane do określania przesileń słonecznych i równonocy.
Ryc. 4. XVI-wieczny zegar trzymany przez dorosłego anioła (katedra w Chartres)Zegarów słonecznych wskazujących godziny zaczęto używać w Grecji i Rzymie dopiero w III w. p.n.e., jednak od tego momentu rozpowszechniły się już na dobre. Jak dowodzą źródła pisane, ocalałe zegary [ryc. 2) oraz wykopaliska w Pompejach, słoneczniki umieszczano na prywatnych posesjach, na skwerach, w pobliżu świątyń oraz przy kąpieliskach publicznych [5]. Ich funkcją było koordynowanie czasu posiłków i innych zajęć, przez co automatycznie stały się społecznym narzędziem pomagającym zaplanować dzień.
Jak to się stało, że zwykły człowiek niebędący astronomem czy kapłanem zaczął używać zegara słonecznego? Jak on czy ona rozumieli czas? Odpowiedzi zależą po części o tego, czy dana osoba żyła w otoczeniu miejskim, czy też wiejskim.
Ludzie żyjący w społecznościach wiejskich nie potrzebowali zegarów. Porządek dnia regulowany był nie przez konwencje społeczne, ale raczej przez system upraw rolnych, pory dnia i nocy, zmiany pór roku oraz wschody i zachody słońca. Częścią tego naturalnego cyklu były także cienie regularnie przesuwające się po polach. Śledzenie czasu zasiewu i żniw, jedzenia i spania, czy też długości i kierunku cienia (rzucanego przez ciało, kij, czy inny obiekt) wprowadziło wieś w sferę świadomości upływu czasu.
Ryc. 5. Ozdobiony kapeluszem prałackim i herbem rodu Colonna zegar kieszonkowy niewątpliwie wykonano dla Kardynała Pompeo Colonny (1479-1532) lub dla Kardynała Ascanio Colonny (1560-1608). Planetarium Adlera i Muzeum Astronomii, DPW-49Owa świadomość czasu przybierała różne formy zależnie od miejsca i okresu w historii. W tradycyjnych społecznościach rolniczych poczucie czasu miało charakter cykliczny. Z tego punktu widzenia czas dzielił się na powtarzające się okresy – dni, pory roku, cykle narodzin i śmierci oraz regularność potrzeb cielesnych. Dla przykładu w starożytnej Grecji i Rzymie, prości ludzie dzielili dzień na cztery części, a nadawano im nazwy wywodzące się od codziennych zajęć, czy posiłków (np. gallicantus, czyli czas piania koguta) [7]. W 1586 roku Tommaso Garzoni napisał: "najdokładniejszym zegarem na świecie jest brzuch chłopa", czym zobrazował ogólnie podzielaną opinię.
Jednakże chłopski brzuch nie stanowił czasomierza, na którym każdy mógłby polegać. Wprowadzono więc zegary słoneczne, choć nie wszyscy byli zadowoleni z tego nowej wynalazku. Rzymski komediopisarz tworzący w trzecim stuleciu przed Chrystusem narzekał:
Boeotia – Plautus:
Bogowie zwiedli człowieka, który odkrył
Jak rozróżniać godziny. Zwiedli też tego,
Który postawił tu zegar słoneczny,
By ciął i kroił moje nieszczęsne dni
Na kawałeczki! Gdy byłem chłopcem
Brzuch był mi zegarem – pewnym,
Prawdziwym i dokładniejszym od nich.
Zegar ten mówił mi, by na obiad biec,
Że czas na jedzenie nadszedł.
Lecz dziś, czemuż głód czując
Nie mogę jeść, aż słońce nie zezwoli?
Miasto pełne jest tych zwodniczych zegarów.
Nękany głodem autor pokazał, że wprowadzenie zegarów słonecznych wpłynęło nie tylko na poczucie czasu, lecz także na dostosowanie się do nowego porządku dnia. Było to nowym doświadczeniem dla mieszczan.
Ryc. 6. Scena biczowania Jezusa na zegarze dyptychowym z kości słoniowej, ok. 1475?99. Planetarium Adlera i Muzeum Astronomii, M-249.Mieszkańcy miast starożytnego świata byli bardziej podatni na rozplanowanie dnia według narzuconego harmonogramu, niż ich wiejscy odpowiednicy, gdyż naturalne prace w gospodarstwie nie wymagały szczególnej punktualności. Zegary słoneczne były narzędziem porządkującym dzień. To nowe podporządkowanie się czasowi postrzegano rozmaicie: jedni jako nienaturalne i zabawne, a inni jako godne pochwały [9]. Jednak owo zdyscyplinowanie nie ograniczało się jedynie do zabieganych mieszczan, gdyż przypuszczalnie największą potrzebę podporządkowania czasowi posiadał Kościół.

2. Czas kościelny
Ryc. 7. Sceny narodzin i zmartwychwstania Jezusa wkomponowane w zegar słoneczny pokazujący godziny tymczasowe, powszechne, norymberskie i włoskie, wykonany w 1599 roku w Nuremberdze przez Paula Reinmanna. Planetarium Adlera i Muzeum Astronomii, M-246.Czas kościelny – podobnie jak rolniczy – miał zasadniczo charakter cykliczny. Jego szkieletem były powtarzające się święta i rytm codziennej modlitwy. Pierwsi chrześcijanie zwykli stosować znany im wcześniej system godzin tymczasowych rozpowszechnionych przez imperium rzymskie, i cała liturgia opierała się wtedy na nim. Tertulian (żyjący w latach 160-220 n.e.) proponował wprowadzenie porządku modlitw o trzeciej, szóstej i dziewiątej godzinie dnia oraz rano i wieczorem [10]. Godziny modlitw wybrano tak, by przypominały o męce Jezusa. Wraz z pojawieniem się struktur zakonnych, czasy modlitw zostały bardzo restrykcyjnie uregulowane w każdym zakonie osobno. Najlepiej znanym i jednocześnie najbardziej wpływowym był Zakon Świętego Benedykta (utworzony około roku 530 n.e.). Zgodnie z porządkiem benedyktyńskim miało być siedem nabożeństw w ciągu dnia i jedno w nocy [11]. Były one nazywane oficjami, a wszystkie razem stanowiły Boskie Oficjum (Officium Divinum). Owymi oficjami i godzinami ich recytacji były:
Oficja:
Jutrznia (Lauda) – brzask
Pryma – wschód słońca
Tercja – trzecia godzina
Seksta – szósta godzina
Nona – dziewiąta godzina
Nieszpory (Vespera) – zachód słońca
Kompleta – zmierzch
Czuwanie – po północy
Czuwanie z czasem złączyło się z recytowanymi przez brzaskiem modlitwami porannymi. Oficja Pryma, Tercja, Seksta i Nona przyjęły nazwy od tymczasowych godzin, z którymi były pierwotnie powiązane.
Ryc. 8. Religijne symbole na dyptychowym zegarze z kości słoniowej (wzorowanym na pracach Oughtreda) wykonanym ok. 1650. roku w Dieppe przez Charlesa Blouda. Planetarium Adlera i Muzeum Astronomii, DPW-19.Mnisi wierzyli, że moc modlitwy rosła wraz ze wspólnym wzniesieniem głosów całej religijnej społeczności. W tym okresie Kościół bardziej zainteresowany był codziennym cyklem i rymem modlitw, niż precyzyjnie określonym czasem w ciągu dnia, kiedy modlitwy miały być chóralnie recytowane. W rezultacie czasy modlitw zaczęły stopniowo się przesuwać. Dla przykładu Nona z godziny dziewiątej po zmianie wypadała w południe, czyli wcześniejszą godzinę szóstą (stąd właśnie wywodzi się angielska nazwa "noon", czyli południe). W celu odróżnienia godzin oficjów od cywilnych godzin tymczasowych, zaczęto nazywać je "godzinami kanonicznymi" [12]. Ostatecznie każde z oficjów stało się synonimem odpowiadającej mu godziny dnia i w tym sensie przyjęło się powiedzenie, że mnisi "recytują godzinki" [13].
Poza klasztorem
Ryc. 9. Zegar w kształcie krzyża opisany przez Christophera Claviusa w dziele Gnomonices libri octo (Rzym, 1581). Biblioteka Historii Nauki i Technologii Dibnera, Smithsonian Institution.W roku 606 n.e. papież Sabinian wydać miał dekret, w którym w celu regulacji czasu modlitw, nakazywał umieszczanie zegarów słonecznych na ścianach kościołów [14]. Do dziś na setkach kościołów w Anglii i Europy kontynentalnej zobaczyć można bardzo proste, wydrapane w ścianach zegary – zwane czasem zegarami mszalnymi – które pochodzą nawet z VII wieku n.e. Umieszczano je na południowych ścianach, zwykle tuż obok wejść dla duchownych. Często też kanoniczne godziny na owych zegarach oznaczano znakiem krzyża [15]. Na późniejszych przykładach, gdy już godziny kanoniczne uległy przesunięciu w ciągu dnia, krzyże zastąpiono literami T, S, N, V, C, które odpowiadały lokalnym nazwom poszczególnych oficjów [16]. Doskonale zachowany saksoński zegar słoneczny zobaczyć można w Kirkdale w Yorkshire (ryc. 3). Z kolei na wielkich katedrach Europy zegary umieszczano niekiedy w rękach aniołów strzegących godzin (ryc. 4) [17]. Tego rodzaju stałe słoneczniki służyły już nie tylko klerowi w określaniu czasu na mszę. By przypominać przechodniom o zatrzymaniu się i modlitwie, były one wkomponowane w dobrze widoczne miejsca nad wejściami do kościołów. Tym samym otrzymujemy skrótowy obraz relacji społeczeństwa do religii i poznawania aktualnego czasu. Zegary słoneczne otrzymały nową rolę – stały się publiczne.
Słoneczniki mogły także stanowić własność prywatną i zaspokajać osobiste potrzeby pobożnej osoby. W książce Canterbury Tales (Opowieści katenberyjskie) Chaucera, spokojny mnich po porannej mszy sprawdza czas na swoim przenośnym, słupkowym zegarze słonecznym i prosi małżonkę kupca o podanie śniadania.
Geoffrey Chaucer – Opowieści katenberyjskie (Opowieść żeglarza):
"Idź teraz cicho swoją drogą" powiedział,
"I podaj nam jadło najszybciej jak się da,
Gdyż mój kompas wskazał właśnie prymę." [18]
Ryc. 10. Detale relikwiarza z kośćmi czterech świętych i kawałkiem drewna z krzyża Jezusa ukrytymi wewnątrz zegara słonecznego w formie krzyża, wykonanym ok. 1560 roku w warsztacie Ulricha Schniepa w Monachium. Planetarium Adlera i Muzeum Astronomii, M-253.Z treści książki wynika, że ci dwoje mają romans, więc scena ta nie pokazuje co prawda bardzo pobożnego wykorzystania zegara słonecznego, jednak jest przykładem zegara w prywatnym posiadaniu. Zapewne bardziej bogobojnego właściciela miał głośny słonecznik saksoński, niedawno odnaleziony w wirydarzu klasztoru przy katedrze w Cantenbury. Ten bogato zdobiony, pochodzący z X wieku zegar wysokościowy, wskazywał liturgiczne godziny dla Tercji, Seksty i Nony. [19] Jeszcze lepszym przykładem jest zegar z kości słoniowej zachowany w zbiorach Planetarium Adlera. Ten ozdobiony kapeluszem prałackim i herbem rodu Colonna zegar kieszonkowy niewątpliwie wykonano dla Kardynała Pompeo Colonny (1479-1532) lub dla Kardynała Ascanio Colonny (1560-1608) (ryc. 5). [20]
Ikonografia i pobożność
Poza pilnowaniem czasu modlitw, zegary słoneczne pomagały duchownym także na inne sposoby. Od XV do XVII wieku zegary dekorowano scenami z życia Jezusa (np. narodziny, biczowanie, ukrzyżowanie czy zmartwychwstanie), portretami Marii, świętych, kościelnych dygnitarzy i obrazami z Biblii. Inne ozdabiano religijnymi symbolami, takimi jak monogram Jezusa (IHS), przebite serce, krzyż czy laury (ryc. 6-8). [21] Czasami sam gnomon otrzymywał kształt któregoś z owych symboli. [22] Jeszcze inne zegary miały wypisane religijne frazy w stylu "Maryjo, módl się za nami", służące jako motto. [23] Ikonografia tym samym wspomagała pobożność.
Ryc. 11. Zegar słoneczny wewnątrz brewiarza. Valentino Pini, Fabrica de gl?horologi solari (Wenecja, 1598 r.). Biblioteka Historii Nauki i Technologii Dibnera, Smithsonian Institution.Kształt dawnych słoneczników był kolejnym środkiem pokazującym wiarę właściciela. Christopher Clavius (1538-1612) – szanowany astronom i matematyk z Towarzystwa Jezusowego – oraz matematycy z innych zgromadzeń religijnych, zalecali wiernym stosowanie słonecznych zegarów uformowanych w kształt krzyża (ryc. 9). [24] Linie godzin w takich zegarach były wyryte w ramionach krzyży, a krawędzie służyły jako gnomony. [25] Duże kamienne krzyże czasami znaczyły granice parafii lub stały na przykościelnych cmentarzach. [26] Czyż istniał lepszy symbol przypominający przechodniom o potrzebie praworządnego życia? Małe krzyże wykonane z mosiądzu lub z kości słoniowej zawieszano na rzemieniach na szyi, noszono zwisające u pasa lub różańca, czy też po prostu w kieszeni. Używano ich zarówno jako amuletów odpędzających złe duchy, jak i w celu poznania czasu świętych oficjów. [27] Słoneczniki krzyżowe z najwyższej półki służyły też jako relikwiarze. Przykładem niech będzie złoty zegar w formie krzyża, wykonany około roku 1560 w Monachium w pracowni Ulricha Schniepa, we wnętrzu którego przechowywano kości czterech świętych oraz mały krzyżyk rzekomo z drewna pochodzącego z krzyża Jezusa (ryc. 10). [28] By lepiej służyć religii, zegary słoneczne umieszczano też czasem we wnętrzach brewiarzy i psałterzy (ryc. 11). [29] Małe zegary uformowane w kształt książek, które w XVI wieku wytwarzano w Norymberdze oraz Italii, stanowią doskonały tego przykład. Je również zawieszano na rzemieniach i noszono na szyi. [30] Takie słoneczniki o kształcie krzyży i książek doskonale łączyły w sobie funkcjonalność z formą.
Dr Sara Schechner przy eksponatach z kolekcji instrumentów naukowychDr Sara J. Schechner
W początkach swej kariery naukowej Sara Schechner pełniła rolę opiekuna kolekcji historycznych instrumentów i ksiąg astronomicznych w Planetarium Adlera i Muzeum Astronomii w Chicago, zaś później przewodniczyła Oddziałowi Astronomii Historycznej przy Amerykańskim Stowarzyszeniu Astronomicznym. Obecnie piastuje stanowisko kustosza kolekcji historycznych instrumentów naukowych im. Davida P. Wheatlanda na Uniwersytecie Harwardzkim, gdzie jest członkiem Departamentu Historii Nauki oraz Wydziału Muzealnictwa. Zajmuje też stanowisko sekretarza Komitetu Instrumentów Naukowych przy Międzynarodowej Unii Historii i Filozofii Nauki, i jednocześnie jest aktywnym członkiem North American Sundial Society (stowarzyszenia miłośników zegarów słonecznych Ameryki Północnej). Zorganizowała ponad 25 wystaw, jest autorką licznych artykułów poświęconych kulturze materialnej i początkom współczesnej astronomii oraz dwóch książek: "Comets, Popular Culture, and the Birth of Modern Cosmology" (wyd. 1997 r.) i "Western Astrolabes" (wyd. 1998 r.). Jej aktualne badania skupiają się na zegarach słonecznych, nauce i przemianach społecznych.
© 2001 by Journal for the History of Astronomy
© 2011 by GNOMONIKA.pl
Autor: Sara Schechner | Tłumaczenie: Darek Oczki
liczba wizyt: 4605 | ocena: 4,75 (głosów: 4) | komentarze: 2
Przypisy
  • Badania do niniejszego eseju podjęto w ramach przygotowań analitycznego katalogu "Sundials and time finding instruments", Historic scientific instruments of the Adler Planetarium & Astronomy Museum tomy III i IV (wyd. 2002); a także podczas zbierania materiałów do książki "Sundials, science, and social change".
  • R. W. Sloley, "Primitive methods of measuring time, with special reference to Egypt", Journal of Egyptian archaeology, xvii (1931), 166-78; R. A. Parker, "Ancient Egyptian astronomy", w: The place of astronomy in the ancient world, ed. F. R. Hodson (London, 1974), 51-65.
  • Herodotus, The histories, tłum.: A. D. Godley (Cambridge, 1920), 2.109.3. Na temat godzin babilońskich zobacz: F. Thureau-Dangin, "Sketch of the history of the sexagesimal system", Osiris, vii (1939), 95-141, zwłaszcza str. 111ff.
  • Diogenes Laertius (310-320 p.n.e.) cytując Favorinusa (II wiek n.e.); cytowany w: Sharon L. Gibbs, Greek and Roman sundials (New Haven, 1976), 6.
  • Gibbs, Greek and Roman sundials (zob. 4), 3-11; Gerhard Dohrn-van Rossum, History of the hour: Clocks and modern temporal orders, tłum.: Thomas Dunlap (Chicago, 1996), 18-21.
  • Dohrn-van Rossum, History of the hour (zob. 5), 18-20.
  • Tommaso Garzoni, La piazza universale di tutte le professioni del mondo (1586); cytowany w Time: The greatest innovator, katalog wystawy w Folger Shakespeare Library, październik 1986-marzec 1987, ed. by Rachel Doggett et al. (Washington, DC, 1986), 53, 65.
  • Fragment komedii Boeotia, przypisywanej Plautusowi, cytowany przez Aulusa Gelliusa, Noctes Atticae, tłum.: J. C. Rolfe (New York, 1927), 3.3.5.
  • Seneca, Epistolae morales ad Luclium, tłum.: E. Phillips Barker (Oxford, 1932); Martial, Epigrammata, wyd. popr., tłum.: W. C. A. Ker (Cambridge, 1968), 4.8; Cassiodorus, Cassiodor Senatoris variae (Berlin, 1894), 42; cytowany w: Dohrn-van Rossum, History of the hour (zob. 5), 17-18.
  • Tertullian, De oratione and De jejunio, cytowany w: David S. Landes, Revolution in time (Cambridge, 1983), 60.
  • Rule of Saint Benedict, rozdz. 16.
  • Mario Arnaldi, "Sundials painted in the cloister of an Italian monastery", British Sundial Society bulletin, 98/1 (Luty 1998), 22-25.
  • Landes, Revolution in time (zob. 10), 60-63; Dohrn-van Rossum, History of the hour (zob. 5), 29-39.
  • David Scott, "Sundials in Anglo-Saxon England", British Sundial Society bulletin, xi (1999), 4-8, zwłaszcza str. 6; por. Dohrn-van Rossum, History of the hour (zob. 5), 39.
  • Zdjęcia i katalog zegarów drapanych na kościołach, zob. w: Ethelbert Horne, Primitive sun dials or scratch dials: Containing a list of those in Somerset (Taunton, England, 1917); Arthur Robert Green, Sundials: Incised dials or mass-clocks: A study of the time-markers of medieval churches, containing descriptions, photographs, diagrams, and analysis of dials, chiefly in Hampshire, but also in various other counties (London, 1926, reprinted 1978); oraz Laurence N. Price, Scratch dials of Old Axbridge and Long Ashton districts of north-west Somerset (Weston-super-Mare, England, 1991). Przykłady europejskie podano w: Ernst Zinner, Alte Sonnenuhren an Europäischen Gebäuden (Wiesbaden, 1964). Dyskusja na temat ich podstaw matematycznych i historycznych, zob. A. J. Turner, "Anglo-Saxon sun-dials and the 'tidal' or 'octaval' system of time measurement", Antiquarian horology, xv (1984), 76-77; Allan A. Mills, "Seasonal-hour sundials on vertical and horizontal planes, with an explanation of the scratch dial", Annals of science, l (1993), 83-93; and Allan A. Mills, "Seasonal-hour sundials", Antiquarian horology, xix (1990), 147-70.
  • Zobacz zdjęcia XIII-wiecznych zegarów słonecznych na klasztorze w Hameln opublikowane w: Dohrn-van Rossum, History of the hour (zob. 5), 31-32; oraz zegar w klasztorze Konwentu św. Dominika w Taggia, opisany w: Arnaldi, "Sundials painted in the cloister" (zob. 12), 23.
  • Podobne anioły-stróże istnieją na katedrach w Chartres, Rheims, Laon, Strasbourg, Amiens, Genoa oraz w wielu innych miejscach. Wczesne okazy, takie jak w Amiens i Strasbourgu, pokazują godziny sezonowe, podczas gdy w Chartres i Laon godziny są równe. Zinner, Alte Sonnenuhren (zob. 15), Ryc. 21-23; H. K. F. Eden and Eleanor Lloyd, The book of sun-dials originally compiled by the late Mrs. Alfred Gatty (London, 1900), 166-8; T. Geoffrey W. Henslow, Ye sundial booke (London, 1914), 36, 105; Alice Morse Earle, Sun dials and roses of yesterday (New York, 1902), str. obok 14, 18.
  • Geoffrey Chaucer, Canterbury tales, Shipman's Tale. B. Sh. 1396.
  • A. J. Turner, Mathematical instruments in Antiquity and the Middle Ages (Londyn, 1994), 114 i Ryc. 18.
  • Dyptych z kości słoniowej z dwoma scaphe, Francja lub Niemcy, połowa XVI w., Planetarium Adlera i Muzeum Astronomii [od teraz "AP"], DPW-49.
  • W AP zobacz dyptych z kości słoniowej wykonany przez Paula Reinmanna, Norymberga, 1599 (M-246); dyptych z kości słoniowej, autor nieznany, ok. 1475-99 (M-249); zegar typu Oughtreda, C. Bloud, Dieppe, połowa XVII w., kość słoniowa (DPW-19); zegar typu Butterfielda, [T?] Haye, Paryż, ok. 1716, mosiądz (A-3). Zobacz także dyptych z kości słoniowej Paula Reinmanna, Norymberga, 1598/9, pokazany w książce Penelope Gouk, The ivory sundials of Nuremberg, 1500-1700 (Cambridge, 1988), Tabl. 14, 15. W kolekcji Historycznych Instrumentów Naukowych Harvarda [od teraz "CHSI"], zobacz niemiecki diptych z pozłacanego mosiądzu, 1587 (7455); i zegar typu Butterfielda Nicolasa Biona, ok. 1700, srebro (7005, 7082).
  • Claude Richer, La gnomonique universelle. Ou la science de tracer les cadrans solaires sur toutes sortes de surfaces tant stables que mobiles. O? par des methodes nouvelles on pourra avec facilite mettre en pratique tout ce que cette science contient de plus utile & de plus agreable (Paryż, 1701), Tabl. 9, Ryc. 3, 4.
  • Zegar równikowy, [Hans Dorn], Wiedeń lub Kraków, 1479, pozłacany i posrebrzany mosiądz z posrebrzaną miedzią, AP (M-288).
  • Christopher Clavius, Gnomonices libri octo, in quibus non solum horologiorum solari, sed aliarum quoq' rerum, quae ex gnomonis umbra cognosci possunt, descriptiones geometrice demonstrantur (Rzym, 1581), 636; Joannes Voellus, S.J., De horologiis sciothericis libri tres (Tournon, [1608]); Muzio Oddi, De gli horologi solari trattato di Mutio Oddi da Urbino (Wenecja, 1638); Dom Pierre de Sainte Marie Magdeleine, Traitte d'horlogiographie, contenant plusieurs manieres de construire, sur toutes surfaces, toutes sortes de lignes horaires, popr. 3 wyd. (Paryż, 1665); Johann Peterson Stengel, Gnomonica universalis, Oder Aussfuehrliche Beschreibung der Sonnen: Uhren (Augsburg, 1675); Richer, La gnomonique universelle (zob. 22), 225; Jacques Ozanam, La gnomonique, ou l'on donne par un principe general la maniere de faire des cadrans sur toutes sortes de surfaces, & d'y tracer les heures astronomiques, babiloniennes & italiques, les arcs des signes, les cercles des hauteurs, les verticaux & les autres cercles de la sphere (Paryż, 1711).
  • Np. zegar w kształcie krzyża, Niemcy (Norymberga?), ok. 1750-1800, CHSI (7400).
  • W latach 1667-1679, Sharp, Arcybiskup St Andrews, posiadał zegar w kształcie krzyża ustawiony na dziedzińcu jego domu. Zobacz ten i inne zegary krzyżowe w: Eden i Lloyd, Book of sun-dials (zob. 17), 107-8. Charles Leadbetter, Mechanick dialling (Londyn, 1737), str. vi, 78-82, opis stalowego zegara w kształcie krzyża wykonanego przez Roberta Trevitta i ustawionego w 1706 r. na granicy parafii St Stephen, przy ul. Coleman w Londynie. Uważał on ten zegar za nowatorski w całej Anglii. Leadbetter powiedział: "Nigdy wcześniej nie widziałem, ani nie słyszałem o tego rodzaju zegarze słonecznym w Anglii, nie licząc opisanego w tym traktacie". James Ferguson w dodatku A w książce Mr. Fergusona Book of Lectures (Londyn, 1767), 35, również wspomina, że zegary w kształcie krzyża były rzadkie. Opisał tam uniwersalną formę, która "stanowi niecodzienny dodatek do ogrodu". Przykładem jest francuski zegar z pozłacanego mosiądzu, datowany na 1632 r., który łączy w sobie kształty krzyża i wielkiego klucza. Mógł to być nagrobek lub kościelny ornament (AP, M-317).
  • Valentino Pini, Fabrica de gl'horologi solari (Wenecja, 1598), 41r-43r. Zegar krzyżowy z podróżną torbą, E. Bigot, Cayenne, Francuska Gujana, XVIII w., mosiądz, AP (DPW-47).
  • Zegar słoneczny w kształcie krzyża z relikwiarzem, warsztat Ulricha Schniepa, Monachium, ok. 1560, AP (M-253). Innym przykładem jest instrument podpisany "Carolus Platus Fa. Romaeano do 1598" sprzedany 17 grudnia 1998 [pokazany w: British Sundial Society bulletin, xi (1999), 31]; oraz zegar krzyżowy z kości słoniowej, wczesny XVII w., Musee Stewart, Montreal (acc. no. 1982-34).
  • Zobacz rysunek zegara słonecznego w saksońskim psałterzu z XI w.; British Library, Cotton Manuscripts, Tiberius C vi, folio 7; pokazany w: Mills, "Seasonal-hour sundials" (zob. 15), 161. Pini, Fabrica de gl'horologi solari (zob. 26), 38v-39r, pokazany szczegół zegara w okładce księgi modlitewnej.
  • Dyptychy z kości słoniowej w kształcie książek z zapinkami, Paul Reinmann, Norymberga, ok. 1595-1609 i 1599, AP (M-245 i M-246); oraz następny bez zapięć, Włochy, ok. 1550-75, CHSI (7488).
Seria: Sara Schechner – Zegary słoneczne, nauka i przemiany społeczne
Komentarze z Forum
15.07.2011 06:30
cieja
Dobra robota Darek.
Ten artykuł znam bardzo dobrze. To jest bardzo ciekawa i dobrze napisana praca.
04.11.2011 04:35
Sara Schechner
It looks great!
Sara
Chcesz skomentować ten artykuł bądź dołączyć do trwającej dyskusji?
Wejdź na Forum i podziel się z nami swoimi przemyśleniami i wrażeniami.