Sara Schechner ››› Materialna kultura astronomii w ?yciu codziennym

Zegary s?oneczne, nauka i przemiany spo?eczne (cz. 1)

15 lipca 2011, godz. 01:26
Aktualizacja: 15 lipca 2011, godz. 11:07
Zegary s?oneczne nale?? do pierwszych instrument闚 astronomicznych, a najstarsze z tych, kt鏎e dotrwa?y do naszych czas闚, powsta?y 1500 lat p.n.e. ?ledz?c d?ugo?? oraz k?ty padaj?cych cieni, a tak?e wykorzystuj?c matematyczn? projekcj? sfery niebieskiej, pierwsze zegary pokazywa?y up?yw czasu, zmieniaj?ce si? pory roku i pozorny ruch S?o?ca po niebie. Odzwierciedla?y one tym samym ?wiadomo?? up?ywu czasu. Stanowi?y te? one narz?dzie pomagaj?ce dostosowa? ?ycie do biegn?cych godzin. Ju? od wiek闚 hellenistycznych zegar闚 s?onecznych u?ywano do koordynacji dzia?a? takich jak posi?ki, modlitwy i interesy. Kiedy w ko?cowym okresie ?redniowiecza zacz??o powstawa? spo?ecze?stwo komercyjne, zwi?kszy?o si? poczucie presji czasu, kt鏎e spowodowa?o wzrost produkcji zegar闚 s?onecznych i ich p?niejszy rozw鎩. Osobiste czasomierze pomaga?y ludziom pracy trzyma? si? za?o?onego wcze?niej planu. Pierwszym za?o?eniem niniejszej pracy jest pokazanie, jak kultura materialna odzwierciedla?a zmiany w do?wiadczaniu przez cz?owieka zjawisk takich jak ?wiadomo?? up?ywu czasu, dostosowanie si? do czasu i poczucie presji czasu.
Ryc. 2. Zegar grecki. ?r鏚?o: Eden i Lloyd, op. cit. (ref. 17).Drugim celem jest poznanie miejsca, jakie zegary s?oneczne zajmowa?y w kulturze konsumpcyjnej. Ludzie nabywali s?oneczniki z r?nych powod闚, tak samo, jak ka?de inne konsumenckie dobra: poniewa? ich potrzebowali lub pragn?li, oraz poniewa? posiada?y symboliczn? warto?? b?d? pomaga?y tworzy? okre?lony wizerunek ich posiadacza (ryc. 1). Jako dobra materialne dostarczaj? przyk?ad闚 spo?ecznej wy?szo?ci, struktury klasowej i lokalnych upodoba?. Szeroki wachlarz technicznych mo?liwo?ci, a tak?e wzornictwa odzwierciedla sposoby sp?dzania przez ludzi czasu oraz stopie?, w jakim wa?ne by?y dla nich religia i polityka.
Z punktu widzenia historiografii, jest to zupe?nie nowe spojrzenie na stare zegary s?oneczne. Pracownicy muze闚 i pasjonaci zazwyczaj skupiaj? si? na walorach matematycznych r?nych typ闚 s?onecznik闚, rozmaitymi kszta?tami i wzornictwie, czy wreszcie mistrzowskich umiej?tno?ciach poszczeg鏊nych wytw鏎c闚 tych instrument闚. To oczywi?cie niezwykle warto?ciowe badania, kt鏎e warte s? ka?dego nak?adu czasu. Jednak w tej pracy zamierzam wyj?? poza tego rodzaju rozwa?ania i przyjrze? si? nie tyle stronie wytw鏎czej, co raczej popytowi na zegary s?oneczne. Matematycy obliczali i projektowali zegary, a tw鏎cy instrument闚 wytwarzali je po to tylko, by zadowoli? swoich klient闚. Te trzy grupy – matematycy, rzemie?lnicy i klienci – nie mog?y istnie? w oderwaniu od siebie. Kultura materialna stanowi?a spoiwo pomi?dzy teori?, produkcj? i konsumpcj?, a jednocze?nie by?a si?? nap?dow? ich wszystkich.
Ryc. 3. Zegar mszalny na ko?ciele w Kirkdale, Yorkshire, z ok. 1063-65 – czasy panowania Edwarda Wyznawcy. ?r鏚?o: Eden i Lloyd, op. cit. (ref. 17).Podstaw? moich dog??bnych bada? stanowi?o ponad dwa tysi?ce historycznych zegar闚 s?onecznych zebranych w muzeach na ca?ym ?wiecie. I cho? literatura jest niew?tpliwie cennym ?r鏚?em informacji, to jednak dopiero bezpo?rednie zbadanie i por闚nanie zegar闚 z r?nych miejsc oraz okres闚 pozwala stworzy? wiarygodny obraz zastosowania astronomii i matematyki w codziennym ?yciu. Dwie najwi?ksze na ?wiecie kolekcje zegar闚 s?onecznych znajduj? si? w Planetarium Adlera i Muzeum Astronomii w Chicago oraz w Muzeum Historii Nauki w Harvardzie. Ilustracj? niniejszej pracy b?d? instrumenty z tych dw鏂h kolekcji [1].

1. ?wiadomo?? up?ywu czasu i dostosowanie si? do niego
Pomimo faktu, ?e najstarsze znane zegary s?oneczne pochodz? z Egiptu, a ich wynalezienie datuje si? zwykle na oko?o 1500 lat p.n.e., to jednak powsta? mog?y one nawet w trzecim tysi?cleciu, kiedy to egipscy kap?ani zacz?li dzieli? zar闚no dzie?, jak i noc na dwana?cie r闚nych cz??ci [2]. W tym systemie okre?lania czasu – zwanym tymczasowym, sezonowym lub nier闚nym – godziny dnia i nocy wyd?u?a?y si? i skraca?y zale?nie od p鏎 roku. Z za?o?enia godzina sz鏀ta wypada?a w po?udnie, za? godzina osiemnasta (czyli sz鏀ta godzina nocy) o p?nocy.
Taki 24-godzinny dzie? wraz ze sztuk? budowy zegar闚 s?onecznych dotar? za po?rednictwem Babilo?czyk闚 do Grecji [3]. Anaxymander z Miletu uwa?any jest za tw鏎c? gnomonu w Sparcie, kt鏎y powsta? w VI wieku p.n.e. [4]. ?r鏚?a pisane wspominaj?, ?e te wczesne s?oneczniki s?u?y?y g?闚nie do cel闚 astronomicznych oraz kalendarzowych, i ?e by?y u?ywane do okre?lania przesile? s?onecznych i r闚nonocy.
Ryc. 4. XVI-wieczny zegar trzymany przez doros?ego anio?a (katedra w Chartres)Zegar闚 s?onecznych wskazuj?cych godziny zacz?to u?ywa? w Grecji i Rzymie dopiero w III w. p.n.e., jednak od tego momentu rozpowszechni?y si? ju? na dobre. Jak dowodz? ?r鏚?a pisane, ocala?e zegary [ryc. 2) oraz wykopaliska w Pompejach, s?oneczniki umieszczano na prywatnych posesjach, na skwerach, w pobli?u ?wi?ty? oraz przy k?pieliskach publicznych [5]. Ich funkcj? by?o koordynowanie czasu posi?k闚 i innych zaj??, przez co automatycznie sta?y si? spo?ecznym narz?dziem pomagaj?cym zaplanowa? dzie?.
Jak to si? sta?o, ?e zwyk?y cz?owiek nieb?d?cy astronomem czy kap?anem zacz?? u?ywa? zegara s?onecznego? Jak on czy ona rozumieli czas? Odpowiedzi zale?? po cz??ci o tego, czy dana osoba ?y?a w otoczeniu miejskim, czy te? wiejskim.
Ludzie ?yj?cy w spo?eczno?ciach wiejskich nie potrzebowali zegar闚. Porz?dek dnia regulowany by? nie przez konwencje spo?eczne, ale raczej przez system upraw rolnych, pory dnia i nocy, zmiany p鏎 roku oraz wschody i zachody s?o?ca. Cz??ci? tego naturalnego cyklu by?y tak?e cienie regularnie przesuwaj?ce si? po polach. ?ledzenie czasu zasiewu i ?niw, jedzenia i spania, czy te? d?ugo?ci i kierunku cienia (rzucanego przez cia?o, kij, czy inny obiekt) wprowadzi?o wie? w sfer? ?wiadomo?ci up?ywu czasu.
Ryc. 5. Ozdobiony kapeluszem pra?ackim i herbem rodu Colonna zegar kieszonkowy niew?tpliwie wykonano dla Kardyna?a Pompeo Colonny (1479-1532) lub dla Kardyna?a Ascanio Colonny (1560-1608). Planetarium Adlera i Muzeum Astronomii, DPW-49Owa ?wiadomo?? czasu przybiera?a r?ne formy zale?nie od miejsca i okresu w historii. W tradycyjnych spo?eczno?ciach rolniczych poczucie czasu mia?o charakter cykliczny. Z tego punktu widzenia czas dzieli? si? na powtarzaj?ce si? okresy – dni, pory roku, cykle narodzin i ?mierci oraz regularno?? potrzeb cielesnych. Dla przyk?adu w staro?ytnej Grecji i Rzymie, pro?ci ludzie dzielili dzie? na cztery cz??ci, a nadawano im nazwy wywodz?ce si? od codziennych zaj??, czy posi?k闚 (np. gallicantus, czyli czas piania koguta) [7]. W 1586 roku Tommaso Garzoni napisa?: "najdok?adniejszym zegarem na ?wiecie jest brzuch ch?opa", czym zobrazowa? og鏊nie podzielan? opini?.
Jednak?e ch?opski brzuch nie stanowi? czasomierza, na kt鏎ym ka?dy m鏬?by polega?. Wprowadzono wi?c zegary s?oneczne, cho? nie wszyscy byli zadowoleni z tego nowej wynalazku. Rzymski komediopisarz tworz?cy w trzecim stuleciu przed Chrystusem narzeka?:
Boeotia – Plautus:
Bogowie zwiedli cz?owieka, kt鏎y odkry?
Jak rozr?nia? godziny. Zwiedli te? tego,
Kt鏎y postawi? tu zegar s?oneczny,
By ci?? i kroi? moje nieszcz?sne dni
Na kawa?eczki! Gdy by?em ch?opcem
Brzuch by? mi zegarem – pewnym,
Prawdziwym i dok?adniejszym od nich.
Zegar ten m闚i? mi, by na obiad biec,
?e czas na jedzenie nadszed?.
Lecz dzi?, czemu? g?鏚 czuj?c
Nie mog? je??, a? s?o?ce nie zezwoli?
Miasto pe?ne jest tych zwodniczych zegar闚.
N?kany g?odem autor pokaza?, ?e wprowadzenie zegar闚 s?onecznych wp?yn??o nie tylko na poczucie czasu, lecz tak?e na dostosowanie si? do nowego porz?dku dnia. By?o to nowym do?wiadczeniem dla mieszczan.
Ryc. 6. Scena biczowania Jezusa na zegarze dyptychowym z ko?ci s?oniowej, ok. 147599. Planetarium Adlera i Muzeum Astronomii, M-249.Mieszka?cy miast staro?ytnego ?wiata byli bardziej podatni na rozplanowanie dnia wed?ug narzuconego harmonogramu, ni? ich wiejscy odpowiednicy, gdy? naturalne prace w gospodarstwie nie wymaga?y szczeg鏊nej punktualno?ci. Zegary s?oneczne by?y narz?dziem porz?dkuj?cym dzie?. To nowe podporz?dkowanie si? czasowi postrzegano rozmaicie: jedni jako nienaturalne i zabawne, a inni jako godne pochwa?y [9]. Jednak owo zdyscyplinowanie nie ogranicza?o si? jedynie do zabieganych mieszczan, gdy? przypuszczalnie najwi?ksz? potrzeb? podporz?dkowania czasowi posiada? Ko?ci?.

2. Czas ko?cielny
Ryc. 7. Sceny narodzin i zmartwychwstania Jezusa wkomponowane w zegar s?oneczny pokazuj?cy godziny tymczasowe, powszechne, norymberskie i w?oskie, wykonany w 1599 roku w Nuremberdze przez Paula Reinmanna. Planetarium Adlera i Muzeum Astronomii, M-246.Czas ko?cielny – podobnie jak rolniczy – mia? zasadniczo charakter cykliczny. Jego szkieletem by?y powtarzaj?ce si? ?wi?ta i rytm codziennej modlitwy. Pierwsi chrze?cijanie zwykli stosowa? znany im wcze?niej system godzin tymczasowych rozpowszechnionych przez imperium rzymskie, i ca?a liturgia opiera?a si? wtedy na nim. Tertulian (?yj?cy w latach 160-220 n.e.) proponowa? wprowadzenie porz?dku modlitw o trzeciej, sz鏀tej i dziewi?tej godzinie dnia oraz rano i wieczorem [10]. Godziny modlitw wybrano tak, by przypomina?y o m?ce Jezusa. Wraz z pojawieniem si? struktur zakonnych, czasy modlitw zosta?y bardzo restrykcyjnie uregulowane w ka?dym zakonie osobno. Najlepiej znanym i jednocze?nie najbardziej wp?ywowym by? Zakon ?wi?tego Benedykta (utworzony oko?o roku 530 n.e.). Zgodnie z porz?dkiem benedykty?skim mia?o by? siedem nabo?e?stw w ci?gu dnia i jedno w nocy [11]. By?y one nazywane oficjami, a wszystkie razem stanowi?y Boskie Oficjum (Officium Divinum). Owymi oficjami i godzinami ich recytacji by?y:
Oficja:
Jutrznia (Lauda) – brzask
Pryma – wsch鏚 s?o?ca
Tercja – trzecia godzina
Seksta – sz鏀ta godzina
Nona – dziewi?ta godzina
Nieszpory (Vespera) – zach鏚 s?o?ca
Kompleta – zmierzch
Czuwanie – po p?nocy
Czuwanie z czasem z??czy?o si? z recytowanymi przez brzaskiem modlitwami porannymi. Oficja Pryma, Tercja, Seksta i Nona przyj??y nazwy od tymczasowych godzin, z kt鏎ymi by?y pierwotnie powi?zane.
Ryc. 8. Religijne symbole na dyptychowym zegarze z ko?ci s?oniowej (wzorowanym na pracach Oughtreda) wykonanym ok. 1650. roku w Dieppe przez Charlesa Blouda. Planetarium Adlera i Muzeum Astronomii, DPW-19.Mnisi wierzyli, ?e moc modlitwy ros?a wraz ze wsp鏊nym wzniesieniem g?os闚 ca?ej religijnej spo?eczno?ci. W tym okresie Ko?ci? bardziej zainteresowany by? codziennym cyklem i rymem modlitw, ni? precyzyjnie okre?lonym czasem w ci?gu dnia, kiedy modlitwy mia?y by? ch鏎alnie recytowane. W rezultacie czasy modlitw zacz??y stopniowo si? przesuwa?. Dla przyk?adu Nona z godziny dziewi?tej po zmianie wypada?a w po?udnie, czyli wcze?niejsz? godzin? sz鏀t? (st?d w?a?nie wywodzi si? angielska nazwa "noon", czyli po?udnie). W celu odr?nienia godzin oficj闚 od cywilnych godzin tymczasowych, zacz?to nazywa? je "godzinami kanonicznymi" [12]. Ostatecznie ka?de z oficj闚 sta?o si? synonimem odpowiadaj?cej mu godziny dnia i w tym sensie przyj??o si? powiedzenie, ?e mnisi "recytuj? godzinki" [13].
Poza klasztorem
Ryc. 9. Zegar w kszta?cie krzy?a opisany przez Christophera Claviusa w dziele Gnomonices libri octo (Rzym, 1581). Biblioteka Historii Nauki i Technologii Dibnera, Smithsonian Institution.W roku 606 n.e. papie? Sabinian wyda? mia? dekret, w kt鏎ym w celu regulacji czasu modlitw, nakazywa? umieszczanie zegar闚 s?onecznych na ?cianach ko?cio?闚 [14]. Do dzi? na setkach ko?cio?闚 w Anglii i Europy kontynentalnej zobaczy? mo?na bardzo proste, wydrapane w ?cianach zegary – zwane czasem zegarami mszalnymi – kt鏎e pochodz? nawet z VII wieku n.e. Umieszczano je na po?udniowych ?cianach, zwykle tu? obok wej?? dla duchownych. Cz?sto te? kanoniczne godziny na owych zegarach oznaczano znakiem krzy?a [15]. Na p?niejszych przyk?adach, gdy ju? godziny kanoniczne uleg?y przesuni?ciu w ci?gu dnia, krzy?e zast?piono literami T, S, N, V, C, kt鏎e odpowiada?y lokalnym nazwom poszczeg鏊nych oficj闚 [16]. Doskonale zachowany sakso?ski zegar s?oneczny zobaczy? mo?na w Kirkdale w Yorkshire (ryc. 3). Z kolei na wielkich katedrach Europy zegary umieszczano niekiedy w r?kach anio?闚 strzeg?cych godzin (ryc. 4) [17]. Tego rodzaju sta?e s?oneczniki s?u?y?y ju? nie tylko klerowi w okre?laniu czasu na msz?. By przypomina? przechodniom o zatrzymaniu si? i modlitwie, by?y one wkomponowane w dobrze widoczne miejsca nad wej?ciami do ko?cio?闚. Tym samym otrzymujemy skr鏒owy obraz relacji spo?ecze?stwa do religii i poznawania aktualnego czasu. Zegary s?oneczne otrzyma?y now? rol? – sta?y si? publiczne.
S?oneczniki mog?y tak?e stanowi? w?asno?? prywatn? i zaspokaja? osobiste potrzeby pobo?nej osoby. W ksi??ce Canterbury Tales (Opowie?ci katenberyjskie) Chaucera, spokojny mnich po porannej mszy sprawdza czas na swoim przeno?nym, s?upkowym zegarze s?onecznym i prosi ma??onk? kupca o podanie ?niadania.
[QUOTE SOURCE="Geoffrey Chaucer – Opowie?ci katenberyjskie (Opowie?? ?eglarza)"]"Id? teraz cicho swoj? drog?" powiedzia?,
"I podaj nam jad?o najszybciej jak si? da,
Gdy? m鎩 kompas wskaza? w?a?nie prym?." [18]
Ryc. 10. Detale relikwiarza z ko??mi czterech ?wi?tych i kawa?kiem drewna z krzy?a Jezusa ukrytymi wewn?trz zegara s?onecznego w formie krzy?a, wykonanym ok. 1560 roku w warsztacie Ulricha Schniepa w Monachium. Planetarium Adlera i Muzeum Astronomii, M-253.Z tre?ci ksi??ki wynika, ?e ci dwoje maj? romans, wi?c scena ta nie pokazuje co prawda bardzo pobo?nego wykorzystania zegara s?onecznego, jednak jest przyk?adem zegara w prywatnym posiadaniu. Zapewne bardziej bogobojnego w?a?ciciela mia? g?o?ny s?onecznik sakso?ski, niedawno odnaleziony w wirydarzu klasztoru przy katedrze w Cantenbury. Ten bogato zdobiony, pochodz?cy z X wieku zegar wysoko?ciowy, wskazywa? liturgiczne godziny dla Tercji, Seksty i Nony. [19] Jeszcze lepszym przyk?adem jest zegar z ko?ci s?oniowej zachowany w zbiorach Planetarium Adlera. Ten ozdobiony kapeluszem pra?ackim i herbem rodu Colonna zegar kieszonkowy niew?tpliwie wykonano dla Kardyna?a Pompeo Colonny (1479-1532) lub dla Kardyna?a Ascanio Colonny (1560-1608) (ryc. 5). [20]
Ikonografia i pobo?no??
Poza pilnowaniem czasu modlitw, zegary s?oneczne pomaga?y duchownym tak?e na inne sposoby. Od XV do XVII wieku zegary dekorowano scenami z ?ycia Jezusa (np. narodziny, biczowanie, ukrzy?owanie czy zmartwychwstanie), portretami Marii, ?wi?tych, ko?cielnych dygnitarzy i obrazami z Biblii. Inne ozdabiano religijnymi symbolami, takimi jak monogram Jezusa (IHS), przebite serce, krzy? czy laury (ryc. 6-8). [21] Czasami sam gnomon otrzymywa? kszta?t kt鏎ego? z owych symboli. [22] Jeszcze inne zegary mia?y wypisane religijne frazy w stylu "Maryjo, m鏚l si? za nami", s?u??ce jako motto. [23] Ikonografia tym samym wspomaga?a pobo?no??.
Ryc. 11. Zegar s?oneczny wewn?trz brewiarza. Valentino Pini, Fabrica de glhorologi solari (Wenecja, 1598 r.). Biblioteka Historii Nauki i Technologii Dibnera, Smithsonian Institution.Kszta?t dawnych s?onecznik闚 by? kolejnym ?rodkiem pokazuj?cym wiar? w?a?ciciela. Christopher Clavius (1538-1612) – szanowany astronom i matematyk z Towarzystwa Jezusowego – oraz matematycy z innych zgromadze? religijnych, zalecali wiernym stosowanie s?onecznych zegar闚 uformowanych w kszta?t krzy?a (ryc. 9). [24] Linie godzin w takich zegarach by?y wyryte w ramionach krzy?y, a kraw?dzie s?u?y?y jako gnomony. [25] Du?e kamienne krzy?e czasami znaczy?y granice parafii lub sta?y na przyko?cielnych cmentarzach. [26] Czy? istnia? lepszy symbol przypominaj?cy przechodniom o potrzebie praworz?dnego ?ycia? Ma?e krzy?e wykonane z mosi?dzu lub z ko?ci s?oniowej zawieszano na rzemieniach na szyi, noszono zwisaj?ce u pasa lub r?a?ca, czy te? po prostu w kieszeni. U?ywano ich zar闚no jako amulet闚 odp?dzaj?cych z?e duchy, jak i w celu poznania czasu ?wi?tych oficj闚. [27] S?oneczniki krzy?owe z najwy?szej p?ki s?u?y?y te? jako relikwiarze. Przyk?adem niech b?dzie z?oty zegar w formie krzy?a, wykonany oko?o roku 1560 w Monachium w pracowni Ulricha Schniepa, we wn?trzu kt鏎ego przechowywano ko?ci czterech ?wi?tych oraz ma?y krzy?yk rzekomo z drewna pochodz?cego z krzy?a Jezusa (ryc. 10). [28] By lepiej s?u?y? religii, zegary s?oneczne umieszczano te? czasem we wn?trzach brewiarzy i psa?terzy (ryc. 11). [29] Ma?e zegary uformowane w kszta?t ksi??ek, kt鏎e w XVI wieku wytwarzano w Norymberdze oraz Italii, stanowi? doskona?y tego przyk?ad. Je r闚nie? zawieszano na rzemieniach i noszono na szyi. [30] Takie s?oneczniki o kszta?cie krzy?y i ksi??ek doskonale ??czy?y w sobie funkcjonalno?? z form?.
Dr Sara Schechner przy eksponatach z kolekcji instrument闚 naukowychDr Sara J. Schechner
W pocz?tkach swej kariery naukowej Sara Schechner pe?ni?a rol? opiekuna kolekcji historycznych instrument闚 i ksi?g astronomicznych w Planetarium Adlera i Muzeum Astronomii w Chicago, za? p?niej przewodniczy?a Oddzia?owi Astronomii Historycznej przy Ameryka?skim Stowarzyszeniu Astronomicznym. Obecnie piastuje stanowisko kustosza kolekcji historycznych instrument闚 naukowych im. Davida P. Wheatlanda na Uniwersytecie Harwardzkim, gdzie jest cz?onkiem Departamentu Historii Nauki oraz Wydzia?u Muzealnictwa. Zajmuje te? stanowisko sekretarza Komitetu Instrument闚 Naukowych przy Mi?dzynarodowej Unii Historii i Filozofii Nauki, i jednocze?nie jest aktywnym cz?onkiem North American Sundial Society (stowarzyszenia mi?o?nik闚 zegar闚 s?onecznych Ameryki P?nocnej). Zorganizowa?a ponad 25 wystaw, jest autork? licznych artyku?闚 po?wi?conych kulturze materialnej i pocz?tkom wsp?czesnej astronomii oraz dw鏂h ksi??ek: "Comets, Popular Culture, and the Birth of Modern Cosmology" (wyd. 1997 r.) i "Western Astrolabes" (wyd. 1998 r.). Jej aktualne badania skupiaj? si? na zegarach s?onecznych, nauce i przemianach spo?ecznych.
© 2001 by Journal for the History of Astronomy
© 2011 by GNOMONIKA.pl
Autor: Sara Schechner | T逝maczenie: Darek Oczki
liczba wizyt: 7799 | ocena: 4,75 (g這s闚: 4) | komentarze: 2
Przypisy
  • Badania do niniejszego eseju podj?to w ramach przygotowa? analitycznego katalogu "Sundials and time finding instruments", Historic scientific instruments of the Adler Planetarium & Astronomy Museum tomy III i IV (wyd. 2002); a tak?e podczas zbierania materia?闚 do ksi??ki "Sundials, science, and social change".
  • R. W. Sloley, "Primitive methods of measuring time, with special reference to Egypt", Journal of Egyptian archaeology, xvii (1931), 166-78; R. A. Parker, "Ancient Egyptian astronomy", w: The place of astronomy in the ancient world, ed. F. R. Hodson (London, 1974), 51-65.
  • Herodotus, The histories, t?um.: A. D. Godley (Cambridge, 1920), 2.109.3. Na temat godzin babilo?skich zobacz: F. Thureau-Dangin, "Sketch of the history of the sexagesimal system", Osiris, vii (1939), 95-141, zw?aszcza str. 111ff.
  • Diogenes Laertius (310-320 p.n.e.) cytuj?c Favorinusa (II wiek n.e.); cytowany w: Sharon L. Gibbs, Greek and Roman sundials (New Haven, 1976), 6.
  • Gibbs, Greek and Roman sundials (zob. 4), 3-11; Gerhard Dohrn-van Rossum, History of the hour: Clocks and modern temporal orders, t?um.: Thomas Dunlap (Chicago, 1996), 18-21.
  • Dohrn-van Rossum, History of the hour (zob. 5), 18-20.
  • Tommaso Garzoni, La piazza universale di tutte le professioni del mondo (1586); cytowany w Time: The greatest innovator, katalog wystawy w Folger Shakespeare Library, pa?dziernik 1986-marzec 1987, ed. by Rachel Doggett et al. (Washington, DC, 1986), 53, 65.
  • Fragment komedii Boeotia, przypisywanej Plautusowi, cytowany przez Aulusa Gelliusa, Noctes Atticae, t?um.: J. C. Rolfe (New York, 1927), 3.3.5.
  • Seneca, Epistolae morales ad Luclium, t?um.: E. Phillips Barker (Oxford, 1932); Martial, Epigrammata, wyd. popr., t?um.: W. C. A. Ker (Cambridge, 1968), 4.8; Cassiodorus, Cassiodor Senatoris variae (Berlin, 1894), 42; cytowany w: Dohrn-van Rossum, History of the hour (zob. 5), 17-18.
  • Tertullian, De oratione and De jejunio, cytowany w: David S. Landes, Revolution in time (Cambridge, 1983), 60.
  • Rule of Saint Benedict, rozdz. 16.
  • Mario Arnaldi, "Sundials painted in the cloister of an Italian monastery", British Sundial Society bulletin, 98/1 (Luty 1998), 22-25.
  • Landes, Revolution in time (zob. 10), 60-63; Dohrn-van Rossum, History of the hour (zob. 5), 29-39.
  • David Scott, "Sundials in Anglo-Saxon England", British Sundial Society bulletin, xi (1999), 4-8, zw?aszcza str. 6; por. Dohrn-van Rossum, History of the hour (zob. 5), 39.
  • Zdj?cia i katalog zegar闚 drapanych na ko?cio?ach, zob. w: Ethelbert Horne, Primitive sun dials or scratch dials: Containing a list of those in Somerset (Taunton, England, 1917); Arthur Robert Green, Sundials: Incised dials or mass-clocks: A study of the time-markers of medieval churches, containing descriptions, photographs, diagrams, and analysis of dials, chiefly in Hampshire, but also in various other counties (London, 1926, reprinted 1978); oraz Laurence N. Price, Scratch dials of Old Axbridge and Long Ashton districts of north-west Somerset (Weston-super-Mare, England, 1991). Przyk?ady europejskie podano w: Ernst Zinner, Alte Sonnenuhren an Europ鄜schen Geb酳den (Wiesbaden, 1964). Dyskusja na temat ich podstaw matematycznych i historycznych, zob. A. J. Turner, "Anglo-Saxon sun-dials and the 'tidal' or 'octaval' system of time measurement", Antiquarian horology, xv (1984), 76-77; Allan A. Mills, "Seasonal-hour sundials on vertical and horizontal planes, with an explanation of the scratch dial", Annals of science, l (1993), 83-93; and Allan A. Mills, "Seasonal-hour sundials", Antiquarian horology, xix (1990), 147-70.
  • Zobacz zdj?cia XIII-wiecznych zegar闚 s?onecznych na klasztorze w Hameln opublikowane w: Dohrn-van Rossum, History of the hour (zob. 5), 31-32; oraz zegar w klasztorze Konwentu ?w. Dominika w Taggia, opisany w: Arnaldi, "Sundials painted in the cloister" (zob. 12), 23.
  • Podobne anio?y-str?e istniej? na katedrach w Chartres, Rheims, Laon, Strasbourg, Amiens, Genoa oraz w wielu innych miejscach. Wczesne okazy, takie jak w Amiens i Strasbourgu, pokazuj? godziny sezonowe, podczas gdy w Chartres i Laon godziny s? r闚ne. Zinner, Alte Sonnenuhren (zob. 15), Ryc. 21-23; H. K. F. Eden and Eleanor Lloyd, The book of sun-dials originally compiled by the late Mrs. Alfred Gatty (London, 1900), 166-8; T. Geoffrey W. Henslow, Ye sundial booke (London, 1914), 36, 105; Alice Morse Earle, Sun dials and roses of yesterday (New York, 1902), str. obok 14, 18.
  • Geoffrey Chaucer, Canterbury tales, Shipman's Tale. B. Sh. 1396.
  • A. J. Turner, Mathematical instruments in Antiquity and the Middle Ages (Londyn, 1994), 114 i Ryc. 18.
  • Dyptych z ko?ci s?oniowej z dwoma scaphe, Francja lub Niemcy, po?owa XVI w., Planetarium Adlera i Muzeum Astronomii [od teraz "AP"], DPW-49.
  • W AP zobacz dyptych z ko?ci s?oniowej wykonany przez Paula Reinmanna, Norymberga, 1599 (M-246); dyptych z ko?ci s?oniowej, autor nieznany, ok. 1475-99 (M-249); zegar typu Oughtreda, C. Bloud, Dieppe, po?owa XVII w., ko?? s?oniowa (DPW-19); zegar typu Butterfielda, [T?] Haye, Pary?, ok. 1716, mosi?dz (A-3). Zobacz tak?e dyptych z ko?ci s?oniowej Paula Reinmanna, Norymberga, 1598/9, pokazany w ksi??ce Penelope Gouk, The ivory sundials of Nuremberg, 1500-1700 (Cambridge, 1988), Tabl. 14, 15. W kolekcji Historycznych Instrument闚 Naukowych Harvarda [od teraz "CHSI"], zobacz niemiecki diptych z poz?acanego mosi?dzu, 1587 (7455); i zegar typu Butterfielda Nicolasa Biona, ok. 1700, srebro (7005, 7082).
  • Claude Richer, La gnomonique universelle. Ou la science de tracer les cadrans solaires sur toutes sortes de surfaces tant stables que mobiles. O par des methodes nouvelles on pourra avec facilite mettre en pratique tout ce que cette science contient de plus utile & de plus agreable (Pary?, 1701), Tabl. 9, Ryc. 3, 4.
  • Zegar r闚nikowy, [Hans Dorn], Wiede? lub Krak闚, 1479, poz?acany i posrebrzany mosi?dz z posrebrzan? miedzi?, AP (M-288).
  • Christopher Clavius, Gnomonices libri octo, in quibus non solum horologiorum solari, sed aliarum quoq' rerum, quae ex gnomonis umbra cognosci possunt, descriptiones geometrice demonstrantur (Rzym, 1581), 636; Joannes Voellus, S.J., De horologiis sciothericis libri tres (Tournon, [1608]); Muzio Oddi, De gli horologi solari trattato di Mutio Oddi da Urbino (Wenecja, 1638); Dom Pierre de Sainte Marie Magdeleine, Traitte d'horlogiographie, contenant plusieurs manieres de construire, sur toutes surfaces, toutes sortes de lignes horaires, popr. 3 wyd. (Pary?, 1665); Johann Peterson Stengel, Gnomonica universalis, Oder Aussfuehrliche Beschreibung der Sonnen: Uhren (Augsburg, 1675); Richer, La gnomonique universelle (zob. 22), 225; Jacques Ozanam, La gnomonique, ou l'on donne par un principe general la maniere de faire des cadrans sur toutes sortes de surfaces, & d'y tracer les heures astronomiques, babiloniennes & italiques, les arcs des signes, les cercles des hauteurs, les verticaux & les autres cercles de la sphere (Pary?, 1711).
  • Np. zegar w kszta?cie krzy?a, Niemcy (Norymberga?), ok. 1750-1800, CHSI (7400).
  • W latach 1667-1679, Sharp, Arcybiskup St Andrews, posiada? zegar w kszta?cie krzy?a ustawiony na dziedzi?cu jego domu. Zobacz ten i inne zegary krzy?owe w: Eden i Lloyd, Book of sun-dials (zob. 17), 107-8. Charles Leadbetter, Mechanick dialling (Londyn, 1737), str. vi, 78-82, opis stalowego zegara w kszta?cie krzy?a wykonanego przez Roberta Trevitta i ustawionego w 1706 r. na granicy parafii St Stephen, przy ul. Coleman w Londynie. Uwa?a? on ten zegar za nowatorski w ca?ej Anglii. Leadbetter powiedzia?: "Nigdy wcze?niej nie widzia?em, ani nie s?ysza?em o tego rodzaju zegarze s?onecznym w Anglii, nie licz?c opisanego w tym traktacie". James Ferguson w dodatku A w ksi??ce Mr. Fergusona Book of Lectures (Londyn, 1767), 35, r闚nie? wspomina, ?e zegary w kszta?cie krzy?a by?y rzadkie. Opisa? tam uniwersaln? form?, kt鏎a "stanowi niecodzienny dodatek do ogrodu". Przyk?adem jest francuski zegar z poz?acanego mosi?dzu, datowany na 1632 r., kt鏎y ??czy w sobie kszta?ty krzy?a i wielkiego klucza. M鏬? to by? nagrobek lub ko?cielny ornament (AP, M-317).
  • Valentino Pini, Fabrica de gl'horologi solari (Wenecja, 1598), 41r-43r. Zegar krzy?owy z podr?n? torb?, E. Bigot, Cayenne, Francuska Gujana, XVIII w., mosi?dz, AP (DPW-47).
  • Zegar s?oneczny w kszta?cie krzy?a z relikwiarzem, warsztat Ulricha Schniepa, Monachium, ok. 1560, AP (M-253). Innym przyk?adem jest instrument podpisany "Carolus Platus Fa. Romaeano do 1598" sprzedany 17 grudnia 1998 [pokazany w: British Sundial Society bulletin, xi (1999), 31]; oraz zegar krzy?owy z ko?ci s?oniowej, wczesny XVII w., Musee Stewart, Montreal (acc. no. 1982-34).
  • Zobacz rysunek zegara s?onecznego w sakso?skim psa?terzu z XI w.; British Library, Cotton Manuscripts, Tiberius C vi, folio 7; pokazany w: Mills, "Seasonal-hour sundials" (zob. 15), 161. Pini, Fabrica de gl'horologi solari (zob. 26), 38v-39r, pokazany szczeg? zegara w ok?adce ksi?gi modlitewnej.
  • Dyptychy z ko?ci s?oniowej w kszta?cie ksi??ek z zapinkami, Paul Reinmann, Norymberga, ok. 1595-1609 i 1599, AP (M-245 i M-246); oraz nast?pny bez zapi??, W?ochy, ok. 1550-75, CHSI (7488).
Seria: Sara Schechner – Zegary s?oneczne, nauka i przemiany spo?eczne
Komentarze z Forum
15.07.2011 06:30
cieja
Dobra robota Darek.
Ten artyku? znam bardzo dobrze. To jest bardzo ciekawa i dobrze napisana praca.
04.11.2011 04:35
Sara Schechner
It looks great!
Sara
Chcesz skomentowa ten artyku b康 do陰czy do trwaj帷ej dyskusji?
Wejd na Forum i podziel si z nami swoimi przemy郵eniami i wra瞠niami.