Sara Schechner ››› Materialna kultura astronomii w 篡ciu codziennym

Zegary s這neczne, nauka i przemiany spo貫czne (cz. 2)

4 listopada 2011, godz. 07:45
 
Wielkanoc
Poza wyznaczaniem p鏎 na modlitwy, Ko軼io這wi zale瘸這 jeszcze na okre郵eniu dat corocznych obchod闚 鈍i徠 Wielkiej Nocy oraz cyklu zwi您anych z tym ruchomych dni postnych. W 325 roku n.e. pierwszy sob鏎 nicejski na obchody Wielkanocy ustanowi pierwsz sobot wypadaj帷 w lub po przesileniu wiosennym (r闚nonocy). W konsekwencji wszystkie nast瘼uj帷e potem ruchome 鈍i皻a zosta造 powi您ane ze skomplikowanym cyklem zar闚no ksi篹ycowym, jak i s這necznym. Pomocy szukano w metodach okre郵ania czasu, na kt鏎e sk豉da造 si: 鈔edniowieczny computus (proces obliczania dnia Wielkanocy – przyp. t逝m.), system "z這tych liczb" 陰cz帷ych lata kalendarzowe z 19-letnim cyklem ksi篹ycowym i 28-letnim cyklem s這necznym, litery tygodniowe (A, B, C, D, E, F, i G dla kolejnych dni tygodnia – przyp. t逝m.) wraz z wiecznym kalendarzem, kt鏎e pozwala造 przewidzie kt鏎y dzie wypada w niedziel oraz epakty, czyli liczby wyznaczaj帷e faz Ksi篹yca dla pierwszego dnia roku kalendarzowego.
Ryc. 13. D逝go軼i dnia w ka盥ej porze roku, tablice, nitkowy horyzontalny zegar s這neczny dla sze軼iu szeroko軼i geograficznych oraz zegar scaphe z godzinami w這skimi dla Norymbergi. Dyptych z ko軼i s這niowej wykonany przez Leonharta Millera, Norymberga 1613 r. Kolekcja Historycznych Instrument闚 Naukowych, Uniwersytet Harvarda, 7459.Jednak瞠 kalendarz julia雟ki by oparty o rok odrobin za d逝gi, a ponadto posiada zbyt wiele lat przest瘼nych, co doprowadzi這 w XVI wieku do a dziesi璚iodniowego przesuni璚ia w stosunku do astronomicznych p鏎 roku. Papie Grzegorz XIII powo豉 specjaln komisj z這穎n astronom闚, znawc闚 prawa kanonicznego i teolog闚, kt鏎ych zadaniem by這 ponowne zr闚nanie kalendarza z porami roku, opracowanie nowej zasady lat przest瘼nych oraz stworzenie algorytmu u豉twiaj帷ego wyliczenie daty Wielkanocy. Wiod帷ym astronomem w tym gremium by Clavius, kt鏎y w czasie prac w komisji wyda ogromny traktat matematyczny, po鈍i璚ony instrumentom s逝膨cym do wyznaczania czasu. Wynikiem prac tego zespo逝 by這 zainaugurowanie kalendarz gregoria雟ki w 1582 roku, jednak瞠 pocz徠kowo wprowadzono go jedynie w strukturach ko軼ielnych. W Europie Zachodniej Katolicy przyj瘭i go przed Protestantami, kt鏎zy zachowali dystans do katolickiego wynalazku, jednak瞠 ostatecznie i oni mu ulegli (w pewnych przypadkach nawet kilka wiek闚 p騧niej) z powod闚 ekonomicznych i politycznych [31].
Ryc. 14. Przewodnik podr騜niczy wewn徠rz puszki kompasu magnetycznego w dyptychu z ko軼i s這niowej wykonany przez Jaquesa Senecala, Dieppe, ok. 1650-60 r. Kolekcja Historycznych Instrument闚 Naukowych, Uniwersytet Harvarda, 7510.Debaty nad metodami wyznaczania czasu i reform kalendarza zbli篡造 do siebie teolog闚 i astronom闚. Kultura materialna pod捫y豉 za tym pojednaniem i da豉 masom dost瘼 do jego owoc闚. Skomplikowane zegary s這neczne zawiera造 wykresy, obrotowe tablice cyklu s這necznego, "z這te liczby", litery tygodniowe, wieczne kalendarze, epakty, a tak瞠 daty poszczeg鏊nych 鈍i徠 [32]. W wieku XVII, w rejonach np. Niemiec, na jednym instrumencie spotykano tabele epakt闚 do wyliczania Wielkanocy zar闚no dla kalendarza gregoria雟kiego, jak i dla julia雟kiego (ryc. 12). Ka盥y m鏬 znale潭 co dla siebie [33].
S逝瘺a pielgrzymom
Wiele z zegar闚 s這necznych nie tylko by這 instrumentami przeno郾ymi, ale tak瞠 zaprojektowano je tak, by mog造 dzia豉 w wielu r騜nych szeroko軼iach geograficznych. Nazywano je uniwersalnymi, a przeznaczone by造 dla kupc闚, pielgrzym闚 i innych os鏏 podr騜uj帷ych na du篡ch dystansach. Aby odczyta godzin podr騜nik musia najpierw zerkn望 do specjalnego indeksu umieszczonego na zegarze, b康 wewn徠rz opakowania. 荑 indeks zawiera list miast wraz z szeroko軼i geograficzn ka盥ego z nich (ryc. 13). W ten spos鏏 wiadomo by這 pod jakim k徠em nachyli zegar i z kt鏎ej skali godzinowej nale篡 odczyta czas.
Ryc. 15a. Przybory podr騜nika: wiatrowskaz na dyptychu z ko軼i s這niowej wykonanym przez Leonharta Millera, Norymberga, 1613 r. Kolekcja Historycznych Instrument闚 Naukowych, Uniwersytet Harvarda, 7459.Przeno郾e zegary s這neczne posiada造 cz瘰to dodatkowe tarcze z ma造mi gnomonami, kt鏎e pozwala造 okre郵i d逝go嗆 bie膨cego dnia oraz nocy, co pomaga這 dok豉dnie zaplanowa godziny podr騜y. Tabele ksi篹ycowe nie tylko wskazywa造 przewidywan ilo嗆 鈍iat豉 Ksi篹yca przy bezchmurnym niebie, lecz w rzeczywisto軼i sprawia造, 瞠 zegary s這neczne stawa造 si zegarami ksi篹ycowymi. Wielokrotnie zdarza這 si te, 瞠 szesnasto- i siedemnastowieczne zegary uniwersalne potrafi造 jednocze郾ie pokaza godziny norymberskie, w這skie i r闚ne, dzi瘯i czemu podr騜nik przekraczaj帷y granice innych kraj闚 unika niemi造ch zaskocze [34]. W XVII wieku Cherles Bloud i Jaques Senecal wytwarzali w Dieppe we Francji zegary z azymutem magnetycznym, kt鏎e zaspokaja造 najrozmaitsze potrzeby podr騜nik闚. Niekt鏎e z nich (ryc. 14) posiada造 podr璚zne przewodniki Michelina wbudowane bezpo鈔ednio w konstrukcj zegara! Oferowa造 one informacje na temat wszelkich us逝g w danym mie軼ie, wliczaj帷 w to list wszystkich w豉dz ko軼ielnych i szlacht, a tak瞠 szko造, s康y, zajazdy, stajnie dla koni pocztowych, publiczne 豉幡ie itd. [35]
Ryc. 15b. Przybory podr騜nika: kwadrant na dyptychu z ko軼i s這niowej wykonanym przez Leonharta Millera, Norymberga, 1613 r. Kolekcja Historycznych Instrument闚 Naukowych, Uniwersytet Harvarda, 7459.疾by jeszcze lepiej s逝篡 podr騜nikom, te najbardziej niezwyk貫 instrumenty zawiera造 nawet mapy, kwadranty i nokturna造 (ryc. 15 i 16). [36] Za przyk豉d niech pos逝篡 drewniany dyptych wykonany w 1513 roku przez Erharda Etzlauba z Norymbergi – na g鏎nej klapce zegara, zamiast zwyczajowej tabeli, znalaz豉 si mapa Europy i P馧nocnej Afryki, a na kt鏎ej zaznaczono drogi prowadz帷e do Rzymu, Jerozolimy i Synaju. [37] Je郵i u篡tkownik nie by pewien wsp馧rz璠nych swego miejsca postoju, m鏬 skorzysta z kwadrantu na dolnej klapce i odczyta je ze S這鎍a lub innych gwiazd. Posiadaj帷 te dane wystarczy這 roz這篡 instrument i odczyta czas za pomoc skali odpowiadaj帷ej jego szeroko軼i geograficznej. Erhard zaopatrzy sw鎩 wyr鏏 nawet w rzadk skal u篡wan w Synaju i Egipcie.
Pomoc religii w poznawaniu czasu
Ryc. 16. Mapa pielgrzymek na drewnianym instrumencie typu kompendium wykonanym przez Erharda Etzlauba, Norymberga, 1513 r. Planetarium Adlera i Muzeum Astronomii, DPW-22Nie tylko metody odczytywania czasu s逝篡造 religii, ale tak瞠 religia pomaga豉 wyznacza czas. Zezwolono astronomom przekszta販a wielkie katedry w monumentalne zegary s這neczne i instrumenty astronomiczne. W roku 1475 Paolo Toscanelli w kopule ko軼io豉 Santa Maria del Fiore we Florencji wykona otw鏎, kt鏎y s逝篡 jako gnomon. Promie 鈍iat豉 wpada do 鈍i徠yni i w璠rowa ponad 90 metr闚 w d馧 a do posadzki, gdzie dociera do wytyczonej tam linii po逝dnikowej (ryc. 17). W roku 1574 Egnazio Danti rozpocz掖 we Florencji wyznaczanie linii po逝dnikowej w katedrze Santa Maria Novella, za rok p騧niej, po przeprowadzeniu si do Bolonii, wykona podobn lini w bazylice San Petronio. Kolejny po逝dnik wykre郵i on w 1579 roku w Watykanie w ko軼iele Torre dei Venti. W 1665 roku Gian Domenico Cassini b璠帷y profesorem astronomii na Uniwersytecie w Bolonii odtworzy lini po逝dnikow w San Petronio w jeszcze wi瘯szej skali, ni jego poprzednik. Najwa積iejsz funkcj tych instrument闚 dok豉dne wskazywanie przesile s這necznych oraz r闚nonocy – dok豉dnie tak samo jak staro篡tne greckie gnomony. Cossini mia jeszcze nadziej obliczy pozorn 鈔ednic S這鎍a w ci庵u roku, co dalej mia這 go doprowadzi do znalezienia 鈔odka orbity ziemskiej.
Ryc. 17. Schemat 鈍i徠yni Duomo we Florencji ukazuj帷y promie 鈍iat豉 padaj帷y na posadzk przez gomon Toscanelliego. Z: Leonardo Ximenes, Del vecchio e nuovo gnomone fiorentino (Florencja, 1757 r.). Biblioteka Houghtona, Uniwersytet Harvarda.Te ogromne ko軼ielne zegary s這neczne s逝篡造 rozwojowi astronomii tak samo, jak astronomia poprzez nauk gnomoniki pomaga豉 Ko軼io這wi w przestrzeganiu p鏎 modlitw. I w ten spos鏏 – tak jak modlitewne rytmy 篡cia ko軼ielnego – ta cz窷 historii zatoczy豉 pe軟e ko這: od zegar闚 s這necznych montowanych na zewn徠rz ko軼io豉, do ko軼io堯w, kt鏎e same sta造 si wielkimi zegarami. Owoce materialnej nauki astronomii – czy to noszone w kieszeniach pielgrzym闚, wyryte na ko軼ielnych 軼ianach, czy te obejmuj帷e ca貫 masy wiernych wewn徠rz katedr – sta造 si cz窷ci do鈍iadcze religijnych wszystkich ludzi.

3. Czas kupc闚
W okresie od XIV do XVII wieku, gdy feudalne spo貫cze雟two zbudowane na rytmie 篡cia wiejskiego przybra這 charakter bardziej miejski i komercyjny, czas sta si towarem warto軼iowym, kt鏎ym trzeba by這 dobrze gospodarowa i m康rze sp璠za. Czas kupc闚 nie przypomina cykli znanych rolnikom, lecz jawi si jako pieni康ze przelatuj帷e mi璠zy palcami.
Czas zmarnowany oznacza przegapione mo磧iwo軼i i stracone zyski. Nawet uczeni odczuwali presj. Reformatorzy edukacji ponaglali ich do lepszej organizacji czasu lub metodycznego zdwojenia bada poprzez intensywne studia w ograniczonej ilo軼i godzin. W przeciwnym wypadku ryzykowali zapomnienie swych nazwisk po 鄉ierci. Petrarch m闚i w imieniu wszystkich wyg豉szaj帷 my郵 "Esencj wszystkiego jest dobrze zaplanowany czas". [39]
Ryc. 18. Zegar wysoko軼iowy z czaszk i kroplami krwi skapuj帷ymi ze skali godzinowej. Papier, Francja, p騧ny XVII w. Kolekcja Historycznych Instrument闚 Naukowych, Uniwersytet Harvarda, 7173.Cho w ostatnich latach du穎 dyskutowa這 si o przyczynach owych przemian, to faktem niezaprzeczalnym jest, 瞠 przemiany mia造 miejsce. [40] Wraz z nieznanym dot康 naciskiem czasu zmieni si te wizerunek Chronosa czyli Boga Czasu. Pocz徠kowo ukazywany jako radosny skrzydlaty m這dzieniec trzymaj帷y zegar s這neczny, w Renesansie sta si bezwzgl璠nym starcem, niemo磧iw do pokonania si陰 prowadz帷 do rozpadu i zniszczenia. Ilustratorzy i poeci widzieli go jako zgrzybia貫go starego cz這wieka ze skrzyd豉mi symbolizuj帷ymi jego ulotn natur, klepsydr do odmierzania czasu i kos do 軼inania wszystkiego, co stanie mu na drodze. Czas i 妃ier w swym partnerstwie tryumfowa造 niszcz帷 m這do嗆, tworzone przez cz這wiek dzie豉 sztuki, technologie, wiedz czy pot璕. Ludzie uwa瘸li, 瞠 tocz przeciwko niemu ci庵陰 walk. [41]
Ryc. 19. Ma造 witra okienny z 1731 r. z zegarem s這necznym, kt鏎ego gnomon znajdowa si na zewn徠rz buzynku. Muzeum w Bazylei. (fot. Basel Historical Museum)Tak瞠 zegary s這neczne odzwierciedla造 ten nowy stosunek do czasu. Ojciec Czas i frazy przypominaj帷e o 鄉ierci (memento mori) zago軼i造 na zegarach z przestrog, by m康rze wykorzystywa czas (ryc. 18). [42] Na przyk豉d Hans Troschel, Paul Reinmann i Michael Lesel pracuj帷y pod koniec XVI wieku w Norymberdze na swoich dyptychowych zegarach z ko軼i s這niowej, ukazuj pochylonego putto z ramieniem opartym o ludzk czaszk. W dzie豉ch Troschela putto trzyma tak瞠 klepsydr, a sentencja g這si HORA FVGIT MORS VENIT" (Godziny ulatuj, 鄉ier przybywa). [43] Na francuskim papierowym zegarze s這necznym z ko鎍a XVII wieku, pod zegarem wysoko軼iowym widnieje straszliwa czaszka, z kt鏎ej kapie krew. [44] Przekaz ten odbija si echem jeszcze 50 lat p騧niej, kiedy to nieznany artysta malowa pewien witra穎wy zegar s這neczny (obecnie znajduje si on w Muzeum Historycznym w Bazylei). Chronos trzyma na nim sukno czasu – tkanin, na kt鏎ej zaznaczono godziny – za zza jej kraw璠zi wygl康a ludzki szkielet (ryc. 19). [45] Natomiast pod koniec XVIII i na pocz徠ku XIX wieku Ojciec Czas pojawia si na zachodnich tarczach wielokrotnych zegar闚 wytwarzanych przez E. C. Stockert oraz jego nast瘼c闚. Tarcza zachodnia odpowiada豉 okresowi popo逝dnia, zatem gdy dzie chyli si ju ku ko鎍owi, u篡tkownikowi przypominano o ograniczonej d逝go軼i 篡cia i nadchodz帷ym s康zie ostatecznym. [46]
Czas to pieni康z
Nauka gnomoniki i sztuka tworzenia zegar闚 s這necznych nie tylko zbawia造 dusze, ale tak瞠 chroni造 ekonomi i spo貫cze雟two. W 1659 roku angielski matematyk William Leybourn stwierdzi:
William Leybourn:
C騜 jest bardziej niezb璠ne w szeroko rozumianym dobrze publicznym (ni gnomonika)? C騜 bez niej mo積a zrobi we w豉軼iwym czasie? Kt鏎y biznesmen got闚 jest um闚i spotkanie bez podania czasu i tym samym straci to, co bezcenne, czyli dobra, kt鏎ych nie da si ju odzyska? [47]
Czas kupc闚 by nie tyle liniowy, lecz przepe軟iony 鈍iadomo軼i pieni康za. W 1748 roku Benjamin Franklin radzi:
Pami皻aj, 瞠 czas to pieni康z. Ten, kto potrafi zarobi w豉sn prac dziesi耩 szyling闚 dziennie, a podr騜uj帷 lub siedz帷 bezczynnie p馧 dnia wydaje sze嗆 pens闚, nie powinien s康zi, 瞠 to jego jedyny wydatek, gdy po prawdzie wyda, a raczej zmarnowa a pi耩 szyling闚. [48]
Ryc. 20. Pierwsza moneta wydana przez rz康 nowego pa雟twa – jednocent闚ka z zegarem s這necznym.Podczas trwania Kongresu Kontynentalnego, Franklin sp璠zi cz窷 wolnego czasu na projektowaniu wzor闚 monet i banknot闚 dla Stan闚 Zjednoczonych. Od roku 1787 pierwszym oficjalnym pieni康zem nowego kraju by豉 moneta jednocentowa (penny) (ryc. 20). Projekt Franklina ukazywa s這鎍e 鈍iec帷e nad tarcz poziomego zegara s這necznego oraz motto FUGIO (up造wam). Poni瞠j zegara znajdowa si napis MIND YOUR BUSINESS (dbaj o sw鎩 interes). Tak zwany motyw Fugio pojawi si potem na monetach dolarowych, a tak瞠 na kilku banknotach (ryc. 21). [49] W walucie tamtych dni czas sta si pieni康zem w dos這wnym tego s這wa znaczeniu.
Zegary mechaniczne i s這neczne
Cz瘰to m闚i si, 瞠 liniowe poj璚ie czasu narzuci造 zegary, jednak rozw鎩 zegar闚 by raczej konsekwencj ni przyczyn presji czasu, kt鏎a wytworzy豉 si jeszcze w 字edniowieczu i Renesansie.
Ryc. 21. Banknoty z motywem zegara s這necznego opracowane przez Benjamina Franklina.Wprowadzone w XIII wieku zegary mechaniczne (pocz徠kowo jako w klasztorach w formie d德i瘯owych sygnalizator闚 czasu) szybko zago軼i造 w prywatnych rezydencjach i miastach terytorialnych w這darzy, by podnie嗆 ich presti. Pierwsze publiczne zegary wie穎we pojawi造 si w XIV wieku we W這szech, a potem w ca貫j Europie. [50] Wraz z rozpowszechnienie si mechanicznych zegar闚 mieszka鎍y miast poznali nowy system odmierzania czasu – godziny r闚ne. Tradycyjne systemy oparte na s這鎍u opiera造 si o godziny tymczasowe, czy te inaczej m闚i帷 nier闚ne, gdy ich d逝go嗆 zale積a by豉 od pory roku. W ten spos鏏 zegary mechaniczne odsun窸y czas "naturalny" i rozpowszechni造 czas "sztuczny". Zegar miejski wraz z r闚no wybijanymi godzinami i kurantami wprowadzi w spo貫czno軼i miejskie nowy rytm i organizacj. W 1410 roku angielski zakonnik zauwa篡: "W miastach i miasteczkach ludzie podporz康kowuj si zegarom". [51]
Zegary mechaniczne postrzegano jako narz璠zia wspomagaj帷e dobr administracj cywilnym 篡ciem, a ich dzwony s逝篡造 synchronizacji dziennego harmonogramu pracy. [52] Przy okazji tego samego oczekiwano od zegar闚 s這necznych, klepsydr i kalendarzy. Oczywistym symptomem presji czasu, jak ludzie zacz瘭i odczuwa by r闚noleg造 rozw鎩 tych wszystkich instrument闚 wskazuj帷ych i mierz帷ych czas. Prawdziwe przyczyny tak intensywnego zaabsorbowania pomiarem czasu zas逝guj na wnikliwe badanie, jednak o tym nieco p騧niej.
Zegary mechaniczne nie pozbawi造 jednak pracy czasomierzy s這necznych. W XV wieku pojawi造 si zegary s這neczne specjalnie skalibrowane do wskazywania godzin r闚nych, kt鏎ych przeznaczeniem by這 ujednolicenie systemu czasu zegar闚 mechanicznych i s這necznik闚. Ich tarcze by造 podzielone na okresy godzinne, p馧godzinne i kwadranse. Wi瘯szo嗆 闚czesnych zegar闚 wie穎wych posiada豉 tylko jedn wskaz闚k i potrzebowa造 one jeszcze kolejnego wieku, by zwi瘯szy dok豉dno嗆 do p馧 godziny. By造 te one bardzo niedok豉dne, przez co w豉軼iciele musieli je codziennie przestawia na w豉軼iwy czas przy u篡ciu zegar闚 s這necznych. S這neczniki regulowa造 dzia豉nie zegar闚 mechanicznych. [53]
Pod wp造wem 膨da rod闚 kr鏊ewskich i bogatych kupc闚 pojawi豉 si nowa klasa rzemie郵nik闚 reguluj帷ych ich prywatne czasomierze – zegarmistrze. [54] Owe domowe zegary znajdowa造 si poza zasi璕iem os鏏 i instytucji dysponuj帷ych skromnymi funduszami. T luk wype軟i造 zegary s這neczne. Dla przyk豉du Ko軼ielne Prawo Saksonii (1580), a p騧niej tak瞠 Dolnej Saksonii (1585), parafiom nieposiadaj帷ym zegar闚 nakazywa這 instalowanie czasomierzy s這necznych:
Ko軼ielne Prawo Saksonii (1580 r.):
39. A we wsiach niemaj帷ych zegara pastor powinien domaga si od ludzi, kt鏎ych na to sta, by zakupili zegar, by nabo瞠雟twa ko軼ielne odprawiane by造 o w豉軼iwej porze zgodnie ze wskazaniami zegara, za wszyscy inni ludzie mogli z niego korzysta do wszelkich innych cel闚.
Lecz je郵i parafianie s ubodzy i nie mog kupi bij帷ego zegara, pastor powinien pomy郵e o zegarze s這necznym, kt鏎y mo積a pozyska niskim kosztem. I dop鏦i nie b璠zie tam zegara mechanicznego, ko軼ielny powinien dowiadywa si kiedy bi w dzwony u pastora maj帷ego kompas (zegar s這neczny) lub samemu go kupi. [55]
Zegary mechaniczne i s這neczne rozwija造 si r闚nolegle i stawa造 si coraz powszechniejsze w鈔鏚 spo貫cze雟twa. Od czas闚 Petrarcha ich rozw鎩 odzwierciedla ludzk potrzeb m康rego u篡wania czasu, a tak瞠 wywarcia wra瘸nia na swym otoczeniu.
Dr Sara Schechner przy eksponatach z kolekcji instrument闚 naukowychDr Sara J. Schechner
W pocz徠kach swej kariery naukowej Sara Schechner pe軟i豉 rol opiekuna kolekcji historycznych instrument闚 i ksi庵 astronomicznych w Planetarium Adlera i Muzeum Astronomii w Chicago, za p騧niej przewodniczy豉 Oddzia這wi Astronomii Historycznej przy Ameryka雟kim Stowarzyszeniu Astronomicznym. Obecnie piastuje stanowisko kustosza kolekcji historycznych instrument闚 naukowych im. Davida P. Wheatlanda na Uniwersytecie Harwardzkim, gdzie jest cz這nkiem Departamentu Historii Nauki oraz Wydzia逝 Muzealnictwa. Zajmuje te stanowisko sekretarza Komitetu Instrument闚 Naukowych przy Mi璠zynarodowej Unii Historii i Filozofii Nauki, i jednocze郾ie jest aktywnym cz這nkiem North American Sundial Society (stowarzyszenia mi這郾ik闚 zegar闚 s這necznych Ameryki P馧nocnej). Zorganizowa豉 ponad 25 wystaw, jest autork licznych artyku堯w po鈍i璚onych kulturze materialnej i pocz徠kom wsp馧czesnej astronomii oraz dw鏂h ksi捫ek: "Comets, Popular Culture, and the Birth of Modern Cosmology" (wyd. 1997 r.) i "Western Astrolabes" (wyd. 1998 r.). Jej aktualne badania skupiaj si na zegarach s這necznych, nauce i przemianach spo貫cznych.
© 2001 by Journal for the History of Astronomy
© 2011 by GNOMONIKA.pl
Autor: Sara Schechner | T逝maczenie: Darek Oczki
liczba wizyt: 8277 | ocena: 5,00 (g這s闚: 5) | komentarze: 3
Przypisy
  • Na temat computusa zobacz Stephen C. McCluskey, "Astronomies and cultures in early medieval Europe" (Cambridge, 1998), rozdz. 5. Na temat epakt zobacz Elly Decker, "Epact tables on instruments: Their definition and use", Annals of science, l (1993), str. 303-24; Clare Vincent i Bruce Chandler, "Nighttime and Easter time: The rotations of the Sun, the Moon, and the Little Bear in Renaissance time reckoning", Metropolitan Museum of Art bulletin, xxvii (1969), str. 372-84. Na temat kalendarzy zobacz E. G. Richards, "Mapping time: The calendar and its history" (Oxford, 1998); Silke Ackermann, "The principles and uses of calendars: Political and social implications", w "The story of time", red. Kristen Lippincott et al. (Londyn, 1999), str. 48-51; oraz G. V. Coyne, M. A. Hoskin, i O. Pedersen (red.), "Gregorian Reform of the calendar: Proceedings of the Vatican Conference to commemorate its 400th anniversary, 1582-1992" (Watykan, 1983).
  • W CHSI zobacz astronomiczne kompendia wykonane przez Christopha Schisslera, Augsburg, ok. 1550 (7470), oraz przez Rocha Pacquelleta, Laon, 1567 (7377); a tak瞠 magnetyczny dyptychowy zegar s這neczney Charlesa Blouda, Dieppe, 1653 (7800).
  • Na przyk豉d para gregoria雟kich i julia雟kich tablic epakt na poz豉canym mosi篹nym dyptychu, German, 1600, CHSI (7456); i na dyptychach z ko軼i s這niowej wykonanych przez norymberskich rzemie郵nik闚 Thomasa Duchera, Josepha Duchera, Hansa Troschela I, Hansa Troschela II, Conrada Karnera II oraz Georga Karnera, datowych od 1600 do 1700, CHSI (7576, 7573, 7899, 7537, 7534, 7535, 7553, 7525, 7524). Zegary z ko軼i s這niowej pokazano te w: Steven A. Lloyd, "Ivory diptych sundials, 1570-1750" (Katalog Kolekcji Historycznych Instrument闚 Naukowych, Uniwersytet Harvarda; Cambridge, Mass., 1992).
  • Zgodnie z systemem godzin w這skich, dzie podzielony jest na 24 r闚ne godziny, zaczynaj帷e si od zachodzu s這鎍a. W godzinach norymberskich dzie podzielony jest na dwie grupy r闚nych godzin, gdzie pierwsza godzina dnia liczy si od wschodu s這鎍a, a pierwsza godzina nocy od zachodu s這鎍a. System godzin powszechnych jest lokalnym podzia貫m dnia na dwie grupy po 12 r闚nych godzin zaczynaj帷ych si w po逝dnie i o p馧nocy. Wiele przyk豉d闚 wielokrotnych zegar闚 na instrumentach zobacz w: Gouk, "Ivory sundials of Nuremberg" (zob. 21); oraz Lloyd, "Ivory diptych sundials" (zob. 33).
  • W kolekcji Planetarium Adlera zobacz zegary typu Blouda wykonane przez Charlesa Blouda, Dieppe, ok. 1653-80 (N-19); Jacquesa Senecala, Dieppe, ok. 1650-60 (trzy zegary: DPW-18, T-55, W-37); oraz niepodpisany zegar, Dieppe, ok. 1650-70 (A-163).
  • W CHSI kompendium astronomiczne, Antwerpia, 1599, ko嗆 s這niowa, (7527); dyptych magnetyczny, A. Andr, Pary, 1642, ko嗆 s這niowa (7498); oraz dyptych, Leonhart Miller, Norymberga, 1613 (7459).
  • Kompendium Erharda Etzlauba w AP (DPW-22). Na temat map i instrument闚 Etzlauba zobacz Herbert Krger, "Erhard Etzlaub?s Romweg map and it's dating in the Holy Year of 1500", Imago mundi, viii (1951), str. 17-26; F. Schnelb鐷l, "Life and work of the Nuremberg cartographer Erhard Etzlaub (+1532)", Imago mundi, xx (1966), str. 11-26.
  • Stengel, "Gnomonica universalis" (zob. 24), na stronie tytu這wej pokazano sklepienie, przez kt鏎e plamka 鈍iat豉 pada na wykres godzinowy. Leonardo Ximines, "Del vecchio e nuovo gnomone Fiorentino e delle osservazioni astronomiche fisiche ed architettoniche fatte nel verificarne la costruzione libri" iv (Florencja, 1757); J. L. Heibron, "The sun in the church: Cathedrals as solar observatories" (Cambridge, 1999); G. Camus et al., "Les m廨idiennes de l?Eglise Saint-Sulpice ? Paris", L?astronomie, civ (1990), str. 195-214; Giovanni Paltrinieri, "The meridian of the Basilica of San Petronio in Bologna", British Sundial Society bulletin, 94/2 (1994), str. 32-36; Nicoletta Lanciano, "Four meridian lines in Rome", British Sundial Society bulletin, 98/1 (1998), str. 36-38.
  • Ricardo J. Quinones, "The new dynamic of time in Renaissance literature and society", w: "Time: The greatest innovator" (zob. 7), str. 25-37.
  • Cf. Jacques Le Goff, "Time, work, and culture in the Middle Ages" (Chicago, 1982), oraz Dohrn-van Rossum, "History of the hour" (zob. 5).
  • Erwin Panofsky, "Studies in iconology: Humanistic themes in the art of the Renaissance" (Nowy Jork, 1962), rozdz. 3, "Father Time". Zobacz te "Time: The greatest innovator" (zob. 7).
  • Pini, "Fabrica de gl?horologi solari" (zob. 26) strona tytu這wa z zegarem s這necznym; Fran蔞is Bedos de Celles, "La gnomonique pratique, ou l?art de tracer les cadrans solaires avec la plus grande pr嶰ision", wyd. 2 (Pary, 1774), tablica 15 pokazuje zegar s這neczny wschodni g堯wny.
  • Gouk, "Ivory sundials of Nuremberg" (zob. 21), kat. 33 i 34. Dyptych z ko軼i s這niowej, Michael Lesel, Norymberga, wczesny wiek XVII, CHSI (7559).
  • Wysoko軼iowy zegar s這neczny z kwadrantem godzinowym oraz uniwersalnym zegarem pier軼ieniowym, Francja, ok. 1675, tabliczka mied, CHSI (7173).
  • Ren R. J. Rohr, "Sundials: History, theory, and practice" (Toronto, 1970), Tablica 8.
  • Uchylny zegar sze軼ienny, nieopisany jednak przypisywany E. C. Stockertowi, po逝dniowe Niemcy, p騧ny XVIII lub wczesny XIX wiek, drewno, AP (W-215, W-216, G-18); oraz inny nieopisany uchylny zegar sze軼ienny, Niemcy, wczesny XIX wiek, srebro, AP (M-325).
  • William Leybourn we wst瘼ie "To the Reader" do: Thomas Stirrup, "Horometria: Or, the compleat diallist", wyd. 2 (Londyn, 1659).
  • Benjamin Franklin, "Advice to a young tradesman, written by an old one", pierwszy raz wydane w: George Fisher, "The American instructor: or Young man?s best companion", wyd. 9 poprawione (Filadelfia, 1748), str. 375-7; przedrukowane w: Leonard W. Labaree et al. (red.), "The papers of Benjamin Franklin" (35 tom, New Haven, 1959-), iii, str. 304-8.
  • Miasto Nowy Jork wyda這 p騧niej banknot 6-centowy z motywem Fugio. Zobacz: Earle, "Sun dials" (zob. 17), str. 21-23.
  • Dohrn-van Rossum, "History of the hour" (zob. 5), rozdz. 5.
  • P. Heath Barnum (red.), "Dives et pauper" (Towarzystwo Wczesnych Tekst闚 Angielskich, 275; Oxford, 1976), 119ff; cytowane w: Dohrn-van Rossum, "History of the hour" (zob. 5), 1, str. 150.
  • Dohrn-van Rossum, "History of the hour" (zob. 5), rozdzia造 7-8; Doggett (red.), "Time: The greatest innovator" (zob. 7), str. 65.
  • R闚nanie czasu pojawi這 si na zegarach s這necznych w XVIII wieku jako pomoc w ustawianiu zegara mechanicznego wed逝g s這鎍a. Na przyk豉d w AP zobacz heliochronometr, J. J. Sauter, Sztokholm, ok. 1785 (M-302); oraz umieszczony na uniwersalnym zegarze pier軼ieniowym, Edward Nairne, Londyn, ok. 1750-75 (M-314).
  • Silvio Bedini, "The map of time", w: "Time: The greatest innovator" (zob. 7), str. 11-23, zw豉szcza str. 15-17.
  • E. Sehling, "Die reformatorische Kirchenordnungen des XVI. Jahrhunderts" (Tbingen, 1902-), v, col. 423; cytowany w: Dohrn-van Rossum, "History of the hour" (zob. 5), str. 155.
Seria: Sara Schechner – Zegary s這neczne, nauka i przemiany spo貫czne
Komentarze z Forum
04.11.2011 04:36
Sara Schechner
Hi Darek,
It looks great! Thanks!
Sara
05.11.2011 02:00
przemek
Bardzo interesuj帷a praca.
Wyrazy uznania dla autora i nie mniejsze dla t逝macza.
Swoj drog, tak瞠 obecnie jeste鄉y 鈍iadkami dalszego ci庵u tych przemian, zapocz徠kowanych wynalezieniem i udoskonalaniem zegar闚 s這necznych. Kolejny etap rozwoju metrologii czasu zwi您any jest z powstaniem chronometr闚 mechanicznych, co by這 stymulowane potrzebami nawigacji oceanicznej, kt鏎a w XVIII wieku musia豉 sprosta dynamicznemu rozwojowi 瞠glugi wywo豉nemu wzmo穎n intensywno軼i podboj闚 kolonialnych i rozkwitem wymiany handlowej.
Podobnie na prze這mie XX i XXI wieku: powstanie globalnych system闚 pozycjonowania (typu GPS czy Galileo) nie by這by mo磧iwe bez osi庵ni耩 wsp馧czesnej fizyki, dzi瘯i kt鏎ym powsta造 zegary atomowe. Natomiast rozw鎩 optyki kwantowej zaowocowa m.in. zegarami optycznymi o takiej precyzji, 瞠 obecnie czas i cz瘰totliwo嗆 s wielko軼iami podlegaj帷ymi najdok豉dniejszym pomiarom fizycznym. Wci捫 jednak stajemy przed tym samym pytaniem: Co tak naprawd mierzymy dokonuj帷 pomiaru czasu?
05.11.2011 09:32
Dharani
Dzi瘯i za mi貫 s這wa  <img src='/forum/images/smilies/icon_e_smile.gif'> Chcia豚ym jednak zaznaczy, 瞠 to nie koniec eseju – b璠zie jeszcze trzecia cz窷. Sara pisz帷 go opiera豉 swe badania na instrumentach historycznych z muze闚, wi璚 bez w徠pienia nie napotka豉 tam zegara atomowego, ale obiecuj, 瞠 o podr騜owaniu jeszcze b璠zie  <img src='/forum/images/smilies/icon_e_smile.gif'>
Chcesz skomentowa ten artyku b康 do陰czy do trwaj帷ej dyskusji?
Wejd na Forum i podziel si z nami swoimi przemy郵eniami i wra瞠niami.