Sara Schechner ››› Materialna kultura astronomii w ?yciu codziennym

Zegary s?oneczne, nauka i przemiany spo?eczne (cz. 3)

28 grudnia 2011, godz. 14:59
 
Zegary s?oneczne i kultura konsumencka
Potrzeba zarz?dzania wydarzeniami w ?yciu spowodowa?a ogromny wzrost produkcji zegar闚 s?onecznych, ich znaczenia dla wszystkich warstw spo?ecznych, a tak?e ich precyzji. [56] Wczesnym tw鏎com potrzeba s?onecznych czasomierzy wydawa?a si? tak dalece oczywista, ?e nie wymaga?a ?adnych dodatkowych komentarzy. Philippe de la Hire napisa? w 1698 roku:
Philippe de la Hire:
Zapewne nale?a?oby teraz opisa? wszystkie zastosowania zegar闚 s?onecznych, aczkolwiek jak s?dz? wystarczy rzec, ?e nie istnieje w ?yciu moment, w kt鏎ym znajomo?? czasu jest niepotrzebna – zar闚no w sprawach religijnych (ustalanie czasu mszy ?wi?tej), w sprawach zawodowych, a tak?e wszystkich innych. [57]
Jednak?e sp?nienie na um闚ione spotkanie, czy obawy przez traceniem czasu nie wyja?niaj? w pe?ni zwi?kszonej potrzeby na posiadanie zegara s?onecznego, najcz??ciej kupowanych rodzaj闚 s?onecznik闚, czy ich znaczenia w ?yciu ludzi. Sztuka gnomoniki sta?a si? cz??ci? kultury salonowej. Wielu autor闚 opisywa?o j? jako "racjonaln? i pouczaj?c? rozrywk? dla m?odych student闚... a tak?e dla dam i gentleman闚 w og鏊e". Poprawne rozumienie podstawowych zasad gnomoniki oraz jej zwi?zku z astronomi?, geometri? i optyk? uwa?ano za "oznak? wykszta?cenia i dobrych manier", a tak?e "wiod?ce do spe?nienia i doskona?o?ci". [58] W tym ?wietle posiadanie zegara s?onecznego postrzegano jako objaw dobrego urodzenia i pewnego statusu spo?ecznego. Bez w?tpienia wielu w?a?cicieli s?onecznik闚 nie rozumia?o w pe?ni matematycznych zasad, kt鏎e le?a?y u podstaw konstrukcji ich zegar闚, jednak mogli udawa?, ?e tak jest lub twierdzi?, ?e posiadaj? ?rodki by to poj??, gdyby tylko tego zechcieli. Im bardziej skomplikowane i zaawansowane instrumenty posiadali, tym wi?kszy zyskiwali presti?.
Na pokaz
Ryc. 23. Na pokaz: s?upkowy zegar s?oneczny z ukrytym w ?rodku no?em i widelcem, styl Erasmusa Habermela, Praga, ok. 1580. Planetarium Adlera i Muzeum Astronomii, M-306.Jedn? z cech wsp?czesnych spo?ecze?stw konsumenckich jest dzia?anie na pokaz, czyli nabywanie rozmaitych d鏏r w celu wyr?nienia si? lub dor闚nania innym. Wiele z pierwszych nowoczesnych zegar闚 s?onecznych dostarcza przyk?ad闚 tego, jak ich w?a?ciciele starali si? pokaza? poprzez swoje matematycznie wyszukane i skomplikowane instrumenty. Wielokrotnie by?y one wykonywane na specjalne zam闚ienie. Takie s?oneczne czasomierze wytwarzane z drogich surowc闚 jak srebro, poz?acany mosi?dz czy ko?? s?oniowa, wyci?gano z kieszeni w odpowiednim momencie w celu wywarcia wra?enia na towarzystwie. Jednym z przyk?ad闚 (ryc. 22) jest kompendium astronomiczne datowane na rok 1557 i podpisane "V.C." (to najprawdopodobniej inicja?y flamandzkiego rzemie?lnika zatrudnionego w Londynie przez Thomasa Gemini). Kompendia by?y w ?wiecie zegar闚 s?onecznych rodzajem szwajcarskiego scyzoryka. By?y po??czeniem wielu instrument闚 wskazuj?cych czas, zamkni?tych w mieszcz?cym si? w kieszeni pude?ku. Kompendium V.C. sk?ada si? z trzynastu tarcz po??czonych wsp鏊nym zawiasem, tworz?c co? w rodzaju ksi??ki. Kolejne tarcze zawieraj?: tablice astronomiczne i astrologiczne, obrotowe tabele ksi??ycowe, aspectarium (zestaw ludzkich cech powi?zanych z wp?ywem konkretnych planet), kalendarze i tablice godzinowe, horyzontalny zegar s?oneczny, r闚nikowy zegar s?oneczny, zegary ksi??ycowe, kwadrant, nokturna?, mapy nieba i map? ?wiata. [59]
Kompendia nie by?y jedynym typem zegar闚 s?onecznych robionych na pokaz. Inny instrument (ryc. 23) znajduj?cy si? w kolekcji Muzeum Adlera – s?upkowy zegar s?oneczny z poz?acanego mosi?dzu i srebra – nadaje wyra?eniu "dla szpanu" nowy wymiar. [60] Zapewne wykonany w Pradze w 1580 roku, ten s?upkowy zegar s?oneczny mie?ci w sobie sk?adany n? i widelec. W?a?ciciel m鏬? wi?c spojrze? na sw鎩 zegar, stwierdzi?, ?e ju? czas na obiad, po czym przekszta?ci? go w sztu?ce!
R?nice klas spo?ecznych i p?ci
Ryc. 24. Dow鏚 na r?nice klasowe: (powy?ej) zegar typu augsburgskiego wykonany przez Johanna Martina i Johanna Mathiasa Willebranda, ok. 1675-1700; (poni?ej) prostszy zegar autorstwa Johanna Nepomuka Schretteggera i Lorenza Grassla, ok. 1770-1843. Planetarium Adlera i Muzeum Astronomii, A-98, N-11, T-17, T-18Jednak nie ka?dy zakup podyktowany by? potrzeb? pokazania si? – zw?aszcza wtedy, gdy zegar stanowi? praktyczne narz?dzie wykorzystywane w codziennym ?yciu. S?oneczniki jednego rodzaju cz?sto ukazuj? szeroki wachlarz styl闚 (od prostych do bogato zdobionych), u?ytych materia?闚 (od tanich do bardzo kosztownych), czy te? rzemios?a (od bardzo zgrubnego do mistrzowskiego). Owa r?norodno?? ?wiadczy o tym, ?e poszczeg鏊ne okazy funkcjonalno?ci? i form? odpowiada?y ludziom na r?nych szczeblach struktury spo?ecznej. Zar闚no kultura materialna, jak i katalogi sprzeda?owe wytw鏎c闚 ?wiadcz? o tym, ?e tw鏎cy zegar闚 dostosowywali swoje wyroby do zasobno?ci portfeli, b?d? konkretnych potrzeb zar闚no elit, jak i ludzi prostych. Dla przyk?adu zegary s?upkowe z okresu od XVI do XIX wieku pasuj? do r?nych warstw spo?ecznych. [61] Instrumenty z najwy?szej p?ki wykonywano z grawerowanego srebra, poz?acanego mosi?dzu, czy te? ko?ci s?oniowej. Po drugiej stronie znajdujemy okazy wykonane na tanim papierze przyklejonym do drewna. Michael Butterfield, angielski wytw鏎ca instrument闚 naukowych pracuj?cy w Pary?u w latach 1665-1724, wymy?li? bardzo uroczy i popularny rodzaj kieszonkowego zegara horyzontalnego, w kt鏎ym gnomon uformowany zosta? w kszta?cie ma?ego ptaszka. Swoje najlepsze zegary Butterfield wytwarza? bardziej ze srebra ni? z br?zu i okre?la? je mianem premier cadran (g鏎na p?ka). [62] Bion, Baradelle, Haye, le Maire oraz inni wytw鏎cy zegar闚 typu Batterfielda r闚nie? dzielili klient闚 za pomoc? stosowanego metalu. Podobn? histori? rynk闚 drogiego i taniego mo?na opowiedzie? z przeno?nymi, r闚nikowymi zegarami typu augsburgskiego w roli g?闚nej. [63]
Zauwa?alne by?y tak?e odmienne wymagania obu p?ci. Ilustruj? to dwa instrumenty z kolekcji Planetarium Adlera. Pierwszym jest okr?g?y zegar typu augsburgskiego z ok. 1675-1700 roku wykonany ze srebra i poz?acanego mosi?dzu przez Johanna Martina w Augsburgu. Po z?o?eniu zegar mie?ci si? w srebrnym pude?ku z obrotowym wiecznym kalendarzem. Owo pude?ko dalej wk?adane jest do pude?ka mosi??nego o ?rednicy 2,5" (ok. 6,3 cm). Zegar zaprojektowano tak, by mie?ci? si? w m?skiej kieszeni. [64] Drugi instrument wykona? w tym samym okresie Philip Happacher. Jest on podobny do zegara Martina, jednak jest znacznie bardziej ozdobny, a jego opakowanie z wiecznym kalendarzem wykonano ze z?ota. Zegar ma zaledwie cal ?rednicy (ok. 2,5 cm) i doskonale mie?ci? si? w niewielkiej damskiej torebce. [65]
Spo?eczna dominacja
Spo?eczn? dominacj? nazywamy w?adz? cz?onk闚 elit nad ni?szymi warstwami spo?ecznymi oraz nacisk, jaki elity wywieraj? (zwykle bez u?ycia ?rodk闚 fizycznych) na swoich podw?adnych. W?adz? t? wida? w przep?ywie arystokratycznych smak闚 i warto?ci, kt鏎e przechodz? do kolejnych ni?szych warstw drabiny spo?ecznej. Zegary s?oneczne s? jednym ze ?wiadk闚 tego wp?ywu.
Jednym z przyk?ad闚 mo?e by? przypadek, gdy zegar typowo m?ski zosta? pomniejszony na tyle, by mog?a z niego korzysta? kobieta (ryc. 24). Inny przypadek znajdujemy por闚nuj?c zegary s?oneczne typu augsburgskiego wykonywane w okresie 100 lat. Johann Martin i Johann Mathias Willebrand pod koniec wieku XVII wytwarzali zegary augsburgskie z dalece zaawansowan? precyzj? i wykorzystuj?c najwy?szej klasy materia?y. Tymczasem oko?o wieku p?niej Johann Nepomuk Schretteger, Lorenz Grassl i inni produkowali na szerok? skal? ten sam typ s?onecznik闚, jednak ju? ze znacznie ta?szym materia?闚 i z zauwa?alnie ni?sz? precyzj?. [66]
Ryc. 25. Francuskie ziemie w Ameryce P?nocnej wymienione w tabeli na zegarze s?onecznym wykonanym przez Pierre'a de Maire 2, ok. 1740-85. Planetarium Adlera i Muzeum Astronomii, W-57.Dowodzi to nie tylko faktu, ?e ludzie z r?nych warstw spo?ecznych korzystali z identycznych typ闚 zegar闚 s?onecznych, ale tak?e tego, ?e elity z czasem zarzuca?y swoich zwyczaj闚. Rynek ta?szych imitacji sprawi?, ?e styl wy?szych sfer oraz dost?pna dla nich technologia w przeci?gu zaledwie stu lat sta?y si? pospolite. Tymczasem konsumenci z elit odrzucili stary styl, gdy? sta? si? on zbyt powszechny. Jednak?e niezb?dne s? g??bsze badania, by doj?? do pe?nego zrozumienia, czy konsumenci z ni?szych klas imitowali wy?sz? jako?? dla wywarcia wra?enia na sobie r闚nym, by wznie?? si? ponad w?asn? klas?, czy te? by zaspokoi? jaki? inne potrzeby. Mo?liwym jest, ?e ludzie pragn?li d鏏r bardziej dla w?asnej satysfakcji, ni? dla zdobycia wi?kszego presti?u, kt鏎ego dodawa?o korzystanie z nich.
Fa?szerstwa
Falsyfikaty to kolejny czynnik zbli?aj?cy produkcj? do potrzeb konsumenckich. Niekt鏎zy wcze?ni wytw鏎cy nowoczesnych instrument闚 podrabiali popularne wzory i fa?szowali dzie?a s?ynnych tw鏎c闚. Jako ?e ?aden rozs?dnie my?l?cy fa?szerz nie ryzykowa? by problem闚 podrabiaj?c prace o nik?ej warto?ci, znajduj?ce si? w muzealnych kolekcjach s?oneczniki nies?usznie przypisywane Butterfieldowi i innym, ?wiadcz? o tym, ?e na ich zegary by?o du?e zapotrzebowanie. [67] Fa?szerstwa pod??aj? za ch?ci? pokazania si? oraz spo?eczn? dominacj? w tym sensie, ?e pozwalaj? zadowoli? potrzeb? dor闚nania arystokracji i cieszenia si? statusem za ni?sz? cen?. Oczywi?cie o ile oszu?ci nie proponowali sprzedania podr鏏ki, jako autentycznego towaru. Stopie? ?atwowierno?ci konsument闚 zale?ny jest od kultury materialnej, jednak?e istnienie sfa?szowanych towar闚 daje nam pogl?d na zapotrzebowanie tworzone przez rynek.
Sprytni podr?nicy
Kultura materialna m闚i nam o zainteresowaniach geograficznych pewnych konsument闚, cho? niekoniecznie o celach ich podr?y. Tabele umieszczane na podr?nych zegarach s?onecznych r?ni?y si? mi?dzy sob? zale?nie od warsztatu, w kt鏎ym je wytwarzano, a niekiedy nawet pomi?dzy instrumentami z tego samego ?r鏚?a. Na przyk?ad w po?owie wieku XVIII s?oneczniki wytwarzane w Londynie r?ni?y si? od paryskich, za? te z Pary?a nie tylko pokazywa?y francusk? perspektyw? Europy, ale tak?e ziemie w Ameryce P?nocnej podbite przez Francj?. Wi?kszo?? zegar闚 wykonanych przez Pierre'a le Maire 2 w latach 1740-1785 wymienia?o wa?niejsze miasta Europy, podczas gdy inni na swoich zegarach umieszczali we francuskiej cz??ci ameryki P?nocnej od Kanady wzd?u? Mississippi a? do Nowego Orleanu i Ameryki Po?udniowej (zobacz na przyk?ad ryc. 25). [68]
Ryc. 26. Sylwetki przedstawicieli egzotycznych kultur zdobi?ce dyptych z ko?ci s?oniowej wykonanym przed 1645 rokiem przez Thomasa Duchera. Kolekcja Historycznych Instrument闚 Naukowych, Uniwersytet Harvarda, 7579.Jak interpretowa? te fakty? Z jednej strony istniej? dokumenty oraz dowody archeologiczne, ?e w latach 1751-1759 francuski rz?d powierza? tego rodzaju zegary s?oneczne urz?dnikom w celu "pokierowania nimi przez lasy i nieu?ytki tamtych krain". [69] Francuzi jednak nie byli odosobnieni w d??eniach do pozyskiwania nowych rynk闚. Inne ?r鏚?a twierdz?, ?e niemieckie, w?oskie i brytyjskie rzemie?lnicy wytwarzali tak?e instrumenty przeznaczone do sprzeda?y lub u?ytku w odleg?ych krajach. [70] Z drugiej strony fakt, ?e owe podr?ne s?oneczniki zawiera?y mapy teren闚 P?nocnej Ameryki nie dowodzi jeszcze, i? ich w?a?ciciele kiedykolwiek opu?cili Europ?. W pocz?tkach historii wsp?czesnej odbyto wiele podr?y fotelowych, a zegary s?oneczne pozwala?y swym w?a?cicielom na fantazjowanie o wyjazdach do miejsc takich jak Quebec czy Kalkuta. Ma?o prawdopodobnym jest by wielu posiadaczy kieszonkowych zegar闚 s?onecznych odby?o podr?e do miejsc pokazanych na mapach ich czasomierzy. [71] Do egzotycznych kraj闚 nawi?zywa?y te? rysunki Turk闚 czy ameryka?skich Indian umieszczane na pocz?tku XVII wieku na zegarach z ko?ci s?oniowej pochodz?cych z Norymbergi (ryc. 26 i 27). [72] Jedyne co mo?emy powiedzie? na pewno o tego rodzaju s?onecznikach to to, ?e w?a?ciciele uwa?ali si? za ludzi, kt鏎ym takie dodatkowe informacje s? potrzebne (lub chcieli by inni tak my?leli).
Specjalistyczne skale i inne dodatki dostarczaj? bardziej wiarygodnych informacji o miejscu pobyty u?ytkownik闚 s?onecznych czasomierzy. Jako ?e obliczenie i wygrawerowanie tego rodzaju element闚 by?o znacznie bardziej pracoch?onne, rzemie?lnicy nie podejmowali si? tych zada?, je?li nie wi?za?y si? one z odpowiednim wynagrodzeniem. Wi?kszo?? zegar闚 typu Butterfielda sprzedanych w latach 1752-94 przez Baradelle w Pary?u zaopatrzono w skale godzinowe dla szeroko?ci geograficznych 40, 45, 49 i 52, kt鏎e odpowiadaj? potrzebom Europejczyk闚. Jednak?e jeden z przetrwa?ych instrument闚 posiada skale godzinowe dla szeroko?ci geograficznych 18, 20, oraz 25, kt鏎e s? zbyt niskie dla Europy. Zegar ten opisany jako dla Santo Domingo bez w?tpienia by? u?ywany przez kogo? na Karaibach. [73] Wczesne zegary s?oneczne wytwarzane w nadmorskim mie?cie Dieppe we Francji cz?sto zawiera?y obrotowe tabele pozwalaj?ce wylicza? czasy przyp?yw闚 i odp?yw闚. [74] Tabel p?yw闚 nie umieszczano na instrumentach przeznaczonych dla wyspiarzy.
Dok?adno??
Ryc. 27. Sylwetki przedstawicieli egzotycznych kultur zdobi?ce dyptych z ko?ci s?oniowej wykonanym przed 1645 rokiem przez Thomasa Duchera. Kolekcja Historycznych Instrument闚 Naukowych, Uniwersytet Harvarda, 7579.Badania konstrukcji przeno?nych zegar闚 s?onecznych rzucaj? ?wiat?o nie tylko na odmienne umiej?tno?ci swych tw鏎c闚, ale tak?e na stopie? precyzji, jakiego potrzebowali u?ytkownicy w ?yciu i w interesach. W?r鏚 instrument闚 wykonanych oko?o roku 1700 przez Michaela Butterfielda Planetarium Adlera posiada w zbiorach du?y srebrny zegar opisany jako premier cadran zaopatrzony w pi?? skal godzinowych (wszystkie podzielone na okresy 15-minutowe), tabel? z trzydziestoma miastami oraz r?? wiatr闚 o trzydziestu dw鏂h ramionach na kompasie magnetycznym. Inny srebrny s?onecznik w tej kolekcji jest znacznie mniejszy i posiada tylko trzy skale godzinowe (z kt鏎ych dwie maj? dok?adno?? do p? godziny), tabel? z osiemnastoma miastami i r?? wiatr闚 o czterech wierzcho?kach. Ten mniejszy bardziej odpowiada? potrzebom dobrze urodzonego ch?opca w wieku szkolnym ni? gentlemana, i w rzeczy samej nale?a? do Brooka Taylora (matematyka), kt鏎y maj?c 16 lat rozpoczyna? w?a?nie nauk? w Cambridge. [75]
Rzemie?lnicy o jednakowych umiej?tno?ciach podejmowali rozmaite decyzje. Butterfield postanowi? skale szeroko?ci geograficznej swoich zegar闚 podzieli? co 1 stopie?, natomiast wsp?czesny mu Edmund Culpeper uwa?a?, ?e interwa?y 2-stopniowe s? bardziej zadowalaj?ce. [76] Jednak?e Culpeper podzieli? skale godzinowe na okresy 5-minutowe, podczas gdy na zegarach Butterfielda znajdujemy interwa?y od kwadransowych do p?godzinnych. Wydaje si? zatem, ?e w?r鏚 klient闚 Culpepera 2-stopniowe podzia?y szeroko?ci geograficznej mia?y mniejsze znaczenie ni? perspektywa dok?adnego odczytu czasu. Czy zwi?kszona precyzja pochodzi?a z potrzeb klient闚, czy te? strategii marketingowej wytw鏎cy? To pytanie pozostaje otwarte.

4. Konkluzja
Staro?ytnymi pochodzeniem, zaskakuj?cymi kszta?tami i matematycznym wdzi?kiem, sta?e i przeno?ne zegary s?oneczne ucz? nas wielu rzeczy o zmianach nastawienia cz?owieka do czasu. Pierwotnie rozwijane jako instrumenty astronomiczne, s?oneczniki sta?y si? spo?ecznym narz?dziem w czasach helle?skich. U?ywano ich do koordynacji czasu posi?k闚 i innych dzia?a?. We wczesnym ?redniowieczu by?y wa?ne w przestrzeganiu p鏎 modlitw. Gdy p?niej rytmy klasztorne da?y pierwsze?stwo miejskiemu, komercyjnemu spo?ecze?stwu, ludzie do?wiadczyli nie znanej wcze?niej presji czasu i potrzeby koordynacji czynno?ci ?wieckich. Czas sta? si? pieni?dzem. W rezultacie w okresie renesansu i na pocz?tku ery nowo?ytnej, produkcja zegar闚 s?onecznych zwi?kszy?a si? i wzros?a ich dok?adno??.
Jako kultura materialna, zegary s?oneczne dostarczaj? wiedzy kim byli ich u?ytkownicy, jak sp?dzali oni czas i co uwa?ali za istotne. S?oneczniki b?d?ce po??czeniem zasad matematyki, astronomii, kartografii oraz gnomoniki, wykorzystywano do wskazania godzin mszy ?wi?tej, dat Wielkanocy i innych ko?cielnych ?wi?t ruchomych, a tak?e pokazywa?y drog? do Rzymu i Jerozolimy. S?u?y?y pielgrzymom skrywaj?c w ?rodku relikwie po ?wi?tych i zach?ca?y do pe?nej skupienia medytacji. W ?yciu ?wieckim natomiast zegary s?oneczne zaspokaja?y potrzeby kupc闚 i ?o?nierzy, odzwierciedla?y podr? przez polityczne granice i dok?adno??, jakiej ludzie potrzebowali w swoich zaj?ciach. Zjawiska takie jak powszechny gust, zachowania na pokaz, czy dominacja klas przejawia?y si? za po?rednictwem osi?gni?? astronomii.
Dr Sara Schechner przy eksponatach z kolekcji instrument闚 naukowychDr Sara J. Schechner
W pocz?tkach swej kariery naukowej Sara Schechner pe?ni?a rol? opiekuna kolekcji historycznych instrument闚 i ksi?g astronomicznych w Planetarium Adlera i Muzeum Astronomii w Chicago, za? p?niej przewodniczy?a Oddzia?owi Astronomii Historycznej przy Ameryka?skim Stowarzyszeniu Astronomicznym. Obecnie piastuje stanowisko kustosza kolekcji historycznych instrument闚 naukowych im. Davida P. Wheatlanda na Uniwersytecie Harwardzkim, gdzie jest cz?onkiem Departamentu Historii Nauki oraz Wydzia?u Muzealnictwa. Zajmuje te? stanowisko sekretarza Komitetu Instrument闚 Naukowych przy Mi?dzynarodowej Unii Historii i Filozofii Nauki, i jednocze?nie jest aktywnym cz?onkiem North American Sundial Society (stowarzyszenia mi?o?nik闚 zegar闚 s?onecznych Ameryki P?nocnej). Zorganizowa?a ponad 25 wystaw, jest autork? licznych artyku?闚 po?wi?conych kulturze materialnej i pocz?tkom wsp?czesnej astronomii oraz dw鏂h ksi??ek: "Comets, Popular Culture, and the Birth of Modern Cosmology" (wyd. 1997 r.) i "Western Astrolabes" (wyd. 1998 r.). Jej aktualne badania skupiaj? si? na zegarach s?onecznych, nauce i przemianach spo?ecznych.
© 2001 by Journal for the History of Astronomy
© 2011 by GNOMONIKA.pl
Autor: Sara Schechner | T逝maczenie: Darek Oczki
liczba wizyt: 5610 | ocena: 5,00 (g這s闚: 2) | komentarze: 2
Przypisy
  • Por闚naj A. J. Turner, "Dialling in the time of Giovan Battista Benedetti", w: Cultura, scienza e techniche nella Venezia del cinquecento. Atti del convegno internazionale di studio Giovan Battista Benedetti e il suo tempo (Wenecja, 1987), 311-20. Gwa?towny wzrost produkcji zegar闚 s?onecznych i po?wi?conej im literatury w XVI w. Turner przypisuje trzem czynnikom: 1. dynamicznemu rozpowszechnieniu si? zegar闚 mechanicznych w Europie, 2. wbudowaniu kompas闚 magnetycznych w konstrukcj? zegar闚 s?onecznych (co otworzy?o mo?liwo?ci dla rozwoju nowych form s?onecznik闚 przeno?nych), oraz 3. wzrostowi zainteresowania ?rodowisk matematycznych projekcjami u?ytymi w zegarach s?onecznych i wprowadzenie gnomoniki w zakres nauczania matematyki.
  • Philippe de la Hire, "La gnomonique ou methodes universelles, pour tracer des horloges solaires ou cadrans sur toutes sortes de surfaces" (Pary?, 1698), syg. br-bv; t?umaczenie w?asne.
  • Dwa pierwsze cytaty poczodz? z: Benjamin Martin, "The description and use of both the globes, the armillary sphere, and orrery, exemplified in a large and select variety of problems in astronomy, geography, dialling, navigation, spherical trigonometry, chronology, &c." (Londyn, [1761?]), odpowiednio str. 34 oraz iii. Trzeci cytat pochodzi ze wst?pu Leybourna do "Horometrii" Stirrupa (zob. 44).
  • AP (M-363).
  • S?upkowy zegar s?oneczny, styl Erasmusa Habermela, Praga, ok. 1580, gilt brass and silver, AP (M-306).
  • S?upkowe zegary s?oneczne w Planetarium Adlera: styl Erasmusa Habermela, Praga, ok. 1580, poz?acany mosi?dz i srebro (M-306); [Erasmus Habermel], Praga, ok. 1580, poz?acana mied? (M-305); europejski, XVIII-XIX w., drewniane pude?ko (A-160); Savarin, Bordeaux, XVIII w., zadrukowany papier na drewnie (W-72).
  • Por闚naj zegary s?oneczne typu Butterfielda wykonane przez Michaela Butterfielda, Pary?, ok. 1665-1724, premier cadran, srebro, AP (A-243) z tymi zrobionymi przez Pierre'a le Maire 2, Pary?, ok. 1740, mosi?dz, AP (W-42).
  • Por闚naj zegary s?oneczne typu augsburgskiego wykonane przez Johanna Mathiasa Willebranda, Augsburg, ok. 1700, srebro i poz?acany mosi?dz, AP (N-11) z tymi zrobionymi przez Lorenza Grassla, Augsburg, ok. 1770, mosi?dz i posrebrzany mosi?dz, AP (T-18).
  • Zegar s?oneczny typu augsburgskiego w srebrnym obrotowym pude?ku z mosi??n? wk?adk?, Johann Martin, Augsburg, ok. 1675-1700, srebro i poz?acany mosi?dz, AP (A-98).
  • Zegar s?oneczny typu augsburgskiego w brotowym pude?ku, Philip Happacher, Freiburg?, ok. 1675-1700, z?oto, srebro, poz?acany mosi?dz, AP (A-104).
  • Cztery zegary s?oneczne typu augsburgskiego w Planetarium Adlera: Johann Martin, Augsburg, ok. 1675-1700, srebro i poz?acany mosi?dz (A-98); Johann Mathias Willebrand, Augsburg, ok. 1700, srebro i poz?acany mosi?dz (N-11); Johann Nepomuk Schrettegger, Augsburg, ok. 1797-1843, poz?acany i posreb?any mosi?dz (T-17); Lorenz Grassl, Augsburg, ok. 1770, mosi?dz i posreb?any mosi?dz (T-18).
  • Przyk??d fa?szerstwa: zegar typu Butterfielda, Pary?, ok. 1700, AP (M-312, N-5), oraz CHSI (7009, 7011).
  • Por闚naj zegar typu Butterfielda wykonany przez Pierre'a le Maire 2, Pary?, ok. 1740, mosi?dz, AP (W-42), posiadaj?cy typowe europejskie tablice, z innym zegarem typu Butterfielda wykonanym przez Pierre'a le Maire 2, Pary?, ok. 1750-1785, mosi?dz, AP (T-58), na kt鏎ym zamieszczono tablic? z czternastoma miastami le??cymi we francuskiej cz??ci Ameryki P?nocnej. Por闚naj te? uchylny zegar z mosi?dzu tego samego autora, AP (W-57), na kt鏎ym pokazano francuskie posiad?o?ci wzd?u? Mississippi od Nowego Orleanu a? do Ameryki Po?udniowej.
  • Cytat pojawia si? na manuskrypcie w?o?onym do opakowania zegara typu Buttarfielda wykonanego przez Pierre'a le Maire 2, danowanego na rok 1743, kt鏎y nale?y do kolekcji Muzeum Stewarta w Montrealu. Zegar ten posiada tablice podobne do omawianych w odno?niku 68. Zapisy archeologiczne zobacz: Silvio A. Bedini, "Thinkers and tinkers" (Nowy Jork, 1975), str. 264, 442 n. 14, oraz Ryc. 22-23.
  • Gouk, "Ivory sundials of Nuremberg" (zob. 21), str. 106-10. W kolekcji Planetarium Adlera znajduje si? angielski pier?cieniowy zegar uniwersalny z francuskimi nazwami miesi?cy na skali kalendarza (N-32); oraz niemiecki zegar z angielsk? r?? wiatr闚 (N-9). Oba pochodz? z XVIII w.
  • Zobacz na przyk?ad: zegar typu Battarfielda wykonany przez Jean-Gabriel-Augustina Chevalliera, Pary?, ok. 1796-1840, mied?, mosi?dz, posreb?any mosi?dz, AP (A-97), na kt鏎ym zamieszczono miasta od Pary?a do Quebecu, Warszawy i Rzymu; dyptych z ko?ci s?oniowej, Hans Ducher 2 lub Hans Ducher 3, Norymberga, ok. 1570-1621, AP (DPW-30), obejmuj?cy Arfyk? i Moskw?; oraz uniwersalny zegar pier?cieniowy przypisywany Johannpwi Sommerowi, Augsburg, ok. 1660-1702, AP (A-166), kt鏎y zawiera Kalkut?, Goa, oraz Konstantynopol.
  • Dyptych z ko?ci s?oniowej, Thomas Ducher, Norymberga, ok. 1620-40, CHSI (7579).
  • Por闚naj zegary typu Butterfielda wykonane przez Jeana Louisa Jacquesa Baradelle'a, Pary?, ok. 1752-94, srebro, AP (W-41, N-6 i W-67).
  • Zobacz nast?puj?ce zegary s?oneczne z ko?ci s?oniowej typu Blouda w Planetarium Adlera: Gabriel Bloud, Dieppe, ok. 1666 (N-20); dwa niepodpisane instrumenty, Dieppe, ok. 1650-70 (A-163, W-30); i Jacques Senecal z Felixem Gervaisem, Dieppe, ok. 1660 (DPW-18).
  • Zegary typu Butterfielda, Michael Butterfield, Pary?, ok. 1665-1724, srebro, AP (A-243, W-219).
  • Inklinowany zegar sloneczny, Edmund Culpeper, Londyn, ok. 1713-38, srebro, AP (W-130).
Seria: Sara Schechner – Zegary s?oneczne, nauka i przemiany spo?eczne
Komentarze z Forum
29.12.2011 09:37
Nagy85
Just thought I'd drop you a line to tell you your gnomonika.pl really rocks! I have been looking for this sort of information for a long time.. I don't usually reply to posts but I will in this case. WoW terrific great.
01.01.2012 10:45
Sara Schechner
Dear Darek,
What a nice New Year's present! Thanks!
Attached is a holiday photo taken in my home.
With best wishes,
Sara
Chcesz skomentowa ten artyku b康 do陰czy do trwaj帷ej dyskusji?
Wejd na Forum i podziel si z nami swoimi przemy郵eniami i wra瞠niami.