Sara Schechner ››› Materialna kultura astronomii w 篡ciu codziennym

Zegary s這neczne, nauka i przemiany spo貫czne (cz. 3)

28 grudnia 2011, godz. 14:59
 
Zegary s這neczne i kultura konsumencka
Potrzeba zarz康zania wydarzeniami w 篡ciu spowodowa豉 ogromny wzrost produkcji zegar闚 s這necznych, ich znaczenia dla wszystkich warstw spo貫cznych, a tak瞠 ich precyzji. [56] Wczesnym tw鏎com potrzeba s這necznych czasomierzy wydawa豉 si tak dalece oczywista, 瞠 nie wymaga豉 瘸dnych dodatkowych komentarzy. Philippe de la Hire napisa w 1698 roku:
Philippe de la Hire:
Zapewne nale瘸這by teraz opisa wszystkie zastosowania zegar闚 s這necznych, aczkolwiek jak s康z wystarczy rzec, 瞠 nie istnieje w 篡ciu moment, w kt鏎ym znajomo嗆 czasu jest niepotrzebna – zar闚no w sprawach religijnych (ustalanie czasu mszy 鈍i皻ej), w sprawach zawodowych, a tak瞠 wszystkich innych. [57]
Jednak瞠 sp騧nienie na um闚ione spotkanie, czy obawy przez traceniem czasu nie wyja郾iaj w pe軟i zwi瘯szonej potrzeby na posiadanie zegara s這necznego, najcz窷ciej kupowanych rodzaj闚 s這necznik闚, czy ich znaczenia w 篡ciu ludzi. Sztuka gnomoniki sta豉 si cz窷ci kultury salonowej. Wielu autor闚 opisywa這 j jako "racjonaln i pouczaj帷 rozrywk dla m這dych student闚... a tak瞠 dla dam i gentleman闚 w og鏊e". Poprawne rozumienie podstawowych zasad gnomoniki oraz jej zwi您ku z astronomi, geometri i optyk uwa瘸no za "oznak wykszta販enia i dobrych manier", a tak瞠 "wiod帷e do spe軟ienia i doskona這軼i". [58] W tym 鈍ietle posiadanie zegara s這necznego postrzegano jako objaw dobrego urodzenia i pewnego statusu spo貫cznego. Bez w徠pienia wielu w豉軼icieli s這necznik闚 nie rozumia這 w pe軟i matematycznych zasad, kt鏎e le瘸造 u podstaw konstrukcji ich zegar闚, jednak mogli udawa, 瞠 tak jest lub twierdzi, 瞠 posiadaj 鈔odki by to poj望, gdyby tylko tego zechcieli. Im bardziej skomplikowane i zaawansowane instrumenty posiadali, tym wi瘯szy zyskiwali presti.
Na pokaz
Ryc. 23. Na pokaz: s逝pkowy zegar s這neczny z ukrytym w 鈔odku no瞠m i widelcem, styl Erasmusa Habermela, Praga, ok. 1580. Planetarium Adlera i Muzeum Astronomii, M-306.Jedn z cech wsp馧czesnych spo貫cze雟tw konsumenckich jest dzia豉nie na pokaz, czyli nabywanie rozmaitych d鏏r w celu wyr騜nienia si lub dor闚nania innym. Wiele z pierwszych nowoczesnych zegar闚 s這necznych dostarcza przyk豉d闚 tego, jak ich w豉軼iciele starali si pokaza poprzez swoje matematycznie wyszukane i skomplikowane instrumenty. Wielokrotnie by造 one wykonywane na specjalne zam闚ienie. Takie s這neczne czasomierze wytwarzane z drogich surowc闚 jak srebro, poz豉cany mosi康z czy ko嗆 s這niowa, wyci庵ano z kieszeni w odpowiednim momencie w celu wywarcia wra瞠nia na towarzystwie. Jednym z przyk豉d闚 (ryc. 22) jest kompendium astronomiczne datowane na rok 1557 i podpisane "V.C." (to najprawdopodobniej inicja造 flamandzkiego rzemie郵nika zatrudnionego w Londynie przez Thomasa Gemini). Kompendia by造 w 鈍iecie zegar闚 s這necznych rodzajem szwajcarskiego scyzoryka. By造 po陰czeniem wielu instrument闚 wskazuj帷ych czas, zamkni皻ych w mieszcz帷ym si w kieszeni pude趾u. Kompendium V.C. sk豉da si z trzynastu tarcz po陰czonych wsp鏊nym zawiasem, tworz帷 co w rodzaju ksi捫ki. Kolejne tarcze zawieraj: tablice astronomiczne i astrologiczne, obrotowe tabele ksi篹ycowe, aspectarium (zestaw ludzkich cech powi您anych z wp造wem konkretnych planet), kalendarze i tablice godzinowe, horyzontalny zegar s這neczny, r闚nikowy zegar s這neczny, zegary ksi篹ycowe, kwadrant, nokturna, mapy nieba i map 鈍iata. [59]
Kompendia nie by造 jedynym typem zegar闚 s這necznych robionych na pokaz. Inny instrument (ryc. 23) znajduj帷y si w kolekcji Muzeum Adlera – s逝pkowy zegar s這neczny z poz豉canego mosi康zu i srebra – nadaje wyra瞠niu "dla szpanu" nowy wymiar. [60] Zapewne wykonany w Pradze w 1580 roku, ten s逝pkowy zegar s這neczny mie軼i w sobie sk豉dany n騜 i widelec. W豉軼iciel m鏬 wi璚 spojrze na sw鎩 zegar, stwierdzi, 瞠 ju czas na obiad, po czym przekszta販i go w sztu熯e!
R騜nice klas spo貫cznych i p販i
Ryc. 24. Dow鏚 na r騜nice klasowe: (powy瞠j) zegar typu augsburgskiego wykonany przez Johanna Martina i Johanna Mathiasa Willebranda, ok. 1675-1700; (poni瞠j) prostszy zegar autorstwa Johanna Nepomuka Schretteggera i Lorenza Grassla, ok. 1770-1843. Planetarium Adlera i Muzeum Astronomii, A-98, N-11, T-17, T-18Jednak nie ka盥y zakup podyktowany by potrzeb pokazania si – zw豉szcza wtedy, gdy zegar stanowi praktyczne narz璠zie wykorzystywane w codziennym 篡ciu. S這neczniki jednego rodzaju cz瘰to ukazuj szeroki wachlarz styl闚 (od prostych do bogato zdobionych), u篡tych materia堯w (od tanich do bardzo kosztownych), czy te rzemios豉 (od bardzo zgrubnego do mistrzowskiego). Owa r騜norodno嗆 鈍iadczy o tym, 瞠 poszczeg鏊ne okazy funkcjonalno軼i i form odpowiada造 ludziom na r騜nych szczeblach struktury spo貫cznej. Zar闚no kultura materialna, jak i katalogi sprzeda穎we wytw鏎c闚 鈍iadcz o tym, 瞠 tw鏎cy zegar闚 dostosowywali swoje wyroby do zasobno軼i portfeli, b康 konkretnych potrzeb zar闚no elit, jak i ludzi prostych. Dla przyk豉du zegary s逝pkowe z okresu od XVI do XIX wieku pasuj do r騜nych warstw spo貫cznych. [61] Instrumenty z najwy窺zej p馧ki wykonywano z grawerowanego srebra, poz豉canego mosi康zu, czy te ko軼i s這niowej. Po drugiej stronie znajdujemy okazy wykonane na tanim papierze przyklejonym do drewna. Michael Butterfield, angielski wytw鏎ca instrument闚 naukowych pracuj帷y w Pary簑 w latach 1665-1724, wymy郵i bardzo uroczy i popularny rodzaj kieszonkowego zegara horyzontalnego, w kt鏎ym gnomon uformowany zosta w kszta販ie ma貫go ptaszka. Swoje najlepsze zegary Butterfield wytwarza bardziej ze srebra ni z br您u i okre郵a je mianem premier cadran (g鏎na p馧ka). [62] Bion, Baradelle, Haye, le Maire oraz inni wytw鏎cy zegar闚 typu Batterfielda r闚nie dzielili klient闚 za pomoc stosowanego metalu. Podobn histori rynk闚 drogiego i taniego mo積a opowiedzie z przeno郾ymi, r闚nikowymi zegarami typu augsburgskiego w roli g堯wnej. [63]
Zauwa瘸lne by造 tak瞠 odmienne wymagania obu p販i. Ilustruj to dwa instrumenty z kolekcji Planetarium Adlera. Pierwszym jest okr庵造 zegar typu augsburgskiego z ok. 1675-1700 roku wykonany ze srebra i poz豉canego mosi康zu przez Johanna Martina w Augsburgu. Po z這瞠niu zegar mie軼i si w srebrnym pude趾u z obrotowym wiecznym kalendarzem. Owo pude趾o dalej wk豉dane jest do pude趾a mosi篹nego o 鈔ednicy 2,5" (ok. 6,3 cm). Zegar zaprojektowano tak, by mie軼i si w m瘰kiej kieszeni. [64] Drugi instrument wykona w tym samym okresie Philip Happacher. Jest on podobny do zegara Martina, jednak jest znacznie bardziej ozdobny, a jego opakowanie z wiecznym kalendarzem wykonano ze z這ta. Zegar ma zaledwie cal 鈔ednicy (ok. 2,5 cm) i doskonale mie軼i si w niewielkiej damskiej torebce. [65]
Spo貫czna dominacja
Spo貫czn dominacj nazywamy w豉dz cz這nk闚 elit nad ni窺zymi warstwami spo貫cznymi oraz nacisk, jaki elity wywieraj (zwykle bez u篡cia 鈔odk闚 fizycznych) na swoich podw豉dnych. W豉dz t wida w przep造wie arystokratycznych smak闚 i warto軼i, kt鏎e przechodz do kolejnych ni窺zych warstw drabiny spo貫cznej. Zegary s這neczne s jednym ze 鈍iadk闚 tego wp造wu.
Jednym z przyk豉d闚 mo瞠 by przypadek, gdy zegar typowo m瘰ki zosta pomniejszony na tyle, by mog豉 z niego korzysta kobieta (ryc. 24). Inny przypadek znajdujemy por闚nuj帷 zegary s這neczne typu augsburgskiego wykonywane w okresie 100 lat. Johann Martin i Johann Mathias Willebrand pod koniec wieku XVII wytwarzali zegary augsburgskie z dalece zaawansowan precyzj i wykorzystuj帷 najwy窺zej klasy materia造. Tymczasem oko這 wieku p騧niej Johann Nepomuk Schretteger, Lorenz Grassl i inni produkowali na szerok skal ten sam typ s這necznik闚, jednak ju ze znacznie ta雟zym materia堯w i z zauwa瘸lnie ni窺z precyzj. [66]
Ryc. 25. Francuskie ziemie w Ameryce P馧nocnej wymienione w tabeli na zegarze s這necznym wykonanym przez Pierre'a de Maire 2, ok. 1740-85. Planetarium Adlera i Muzeum Astronomii, W-57.Dowodzi to nie tylko faktu, 瞠 ludzie z r騜nych warstw spo貫cznych korzystali z identycznych typ闚 zegar闚 s這necznych, ale tak瞠 tego, 瞠 elity z czasem zarzuca造 swoich zwyczaj闚. Rynek ta雟zych imitacji sprawi, 瞠 styl wy窺zych sfer oraz dost瘼na dla nich technologia w przeci庵u zaledwie stu lat sta造 si pospolite. Tymczasem konsumenci z elit odrzucili stary styl, gdy sta si on zbyt powszechny. Jednak瞠 niezb璠ne s g喚bsze badania, by doj嗆 do pe軟ego zrozumienia, czy konsumenci z ni窺zych klas imitowali wy窺z jako嗆 dla wywarcia wra瞠nia na sobie r闚nym, by wznie嗆 si ponad w豉sn klas, czy te by zaspokoi jaki inne potrzeby. Mo磧iwym jest, 瞠 ludzie pragn瘭i d鏏r bardziej dla w豉snej satysfakcji, ni dla zdobycia wi瘯szego presti簑, kt鏎ego dodawa這 korzystanie z nich.
Fa連zerstwa
Falsyfikaty to kolejny czynnik zbli瘸j帷y produkcj do potrzeb konsumenckich. Niekt鏎zy wcze郾i wytw鏎cy nowoczesnych instrument闚 podrabiali popularne wzory i fa連zowali dzie豉 s造nnych tw鏎c闚. Jako 瞠 瘸den rozs康nie my郵帷y fa連zerz nie ryzykowa by problem闚 podrabiaj帷 prace o nik貫j warto軼i, znajduj帷e si w muzealnych kolekcjach s這neczniki nies逝sznie przypisywane Butterfieldowi i innym, 鈍iadcz o tym, 瞠 na ich zegary by這 du瞠 zapotrzebowanie. [67] Fa連zerstwa pod捫aj za ch璚i pokazania si oraz spo貫czn dominacj w tym sensie, 瞠 pozwalaj zadowoli potrzeb dor闚nania arystokracji i cieszenia si statusem za ni窺z cen. Oczywi軼ie o ile oszu軼i nie proponowali sprzedania podr鏏ki, jako autentycznego towaru. Stopie 豉twowierno軼i konsument闚 zale積y jest od kultury materialnej, jednak瞠 istnienie sfa連zowanych towar闚 daje nam pogl康 na zapotrzebowanie tworzone przez rynek.
Sprytni podr騜nicy
Kultura materialna m闚i nam o zainteresowaniach geograficznych pewnych konsument闚, cho niekoniecznie o celach ich podr騜y. Tabele umieszczane na podr騜nych zegarach s這necznych r騜ni造 si mi璠zy sob zale積ie od warsztatu, w kt鏎ym je wytwarzano, a niekiedy nawet pomi璠zy instrumentami z tego samego 廝鏚豉. Na przyk豉d w po這wie wieku XVIII s這neczniki wytwarzane w Londynie r騜ni造 si od paryskich, za te z Pary瘸 nie tylko pokazywa造 francusk perspektyw Europy, ale tak瞠 ziemie w Ameryce P馧nocnej podbite przez Francj. Wi瘯szo嗆 zegar闚 wykonanych przez Pierre'a le Maire 2 w latach 1740-1785 wymienia這 wa積iejsze miasta Europy, podczas gdy inni na swoich zegarach umieszczali we francuskiej cz窷ci ameryki P馧nocnej od Kanady wzd逝 Mississippi a do Nowego Orleanu i Ameryki Po逝dniowej (zobacz na przyk豉d ryc. 25). [68]
Ryc. 26. Sylwetki przedstawicieli egzotycznych kultur zdobi帷e dyptych z ko軼i s這niowej wykonanym przed 1645 rokiem przez Thomasa Duchera. Kolekcja Historycznych Instrument闚 Naukowych, Uniwersytet Harvarda, 7579.Jak interpretowa te fakty? Z jednej strony istniej dokumenty oraz dowody archeologiczne, 瞠 w latach 1751-1759 francuski rz康 powierza tego rodzaju zegary s這neczne urz璠nikom w celu "pokierowania nimi przez lasy i nieu篡tki tamtych krain". [69] Francuzi jednak nie byli odosobnieni w d捫eniach do pozyskiwania nowych rynk闚. Inne 廝鏚豉 twierdz, 瞠 niemieckie, w這skie i brytyjskie rzemie郵nicy wytwarzali tak瞠 instrumenty przeznaczone do sprzeda篡 lub u篡tku w odleg造ch krajach. [70] Z drugiej strony fakt, 瞠 owe podr騜ne s這neczniki zawiera造 mapy teren闚 P馧nocnej Ameryki nie dowodzi jeszcze, i ich w豉軼iciele kiedykolwiek opu軼ili Europ. W pocz徠kach historii wsp馧czesnej odbyto wiele podr騜y fotelowych, a zegary s這neczne pozwala造 swym w豉軼icielom na fantazjowanie o wyjazdach do miejsc takich jak Quebec czy Kalkuta. Ma這 prawdopodobnym jest by wielu posiadaczy kieszonkowych zegar闚 s這necznych odby這 podr騜e do miejsc pokazanych na mapach ich czasomierzy. [71] Do egzotycznych kraj闚 nawi您ywa造 te rysunki Turk闚 czy ameryka雟kich Indian umieszczane na pocz徠ku XVII wieku na zegarach z ko軼i s這niowej pochodz帷ych z Norymbergi (ryc. 26 i 27). [72] Jedyne co mo瞠my powiedzie na pewno o tego rodzaju s這necznikach to to, 瞠 w豉軼iciele uwa瘸li si za ludzi, kt鏎ym takie dodatkowe informacje s potrzebne (lub chcieli by inni tak my郵eli).
Specjalistyczne skale i inne dodatki dostarczaj bardziej wiarygodnych informacji o miejscu pobyty u篡tkownik闚 s這necznych czasomierzy. Jako 瞠 obliczenie i wygrawerowanie tego rodzaju element闚 by這 znacznie bardziej pracoch這nne, rzemie郵nicy nie podejmowali si tych zada, je郵i nie wi您a造 si one z odpowiednim wynagrodzeniem. Wi瘯szo嗆 zegar闚 typu Butterfielda sprzedanych w latach 1752-94 przez Baradelle w Pary簑 zaopatrzono w skale godzinowe dla szeroko軼i geograficznych 40, 45, 49 i 52, kt鏎e odpowiadaj potrzebom Europejczyk闚. Jednak瞠 jeden z przetrwa造ch instrument闚 posiada skale godzinowe dla szeroko軼i geograficznych 18, 20, oraz 25, kt鏎e s zbyt niskie dla Europy. Zegar ten opisany jako dla Santo Domingo bez w徠pienia by u篡wany przez kogo na Karaibach. [73] Wczesne zegary s這neczne wytwarzane w nadmorskim mie軼ie Dieppe we Francji cz瘰to zawiera造 obrotowe tabele pozwalaj帷e wylicza czasy przyp造w闚 i odp造w闚. [74] Tabel p造w闚 nie umieszczano na instrumentach przeznaczonych dla wyspiarzy.
Dok豉dno嗆
Ryc. 27. Sylwetki przedstawicieli egzotycznych kultur zdobi帷e dyptych z ko軼i s這niowej wykonanym przed 1645 rokiem przez Thomasa Duchera. Kolekcja Historycznych Instrument闚 Naukowych, Uniwersytet Harvarda, 7579.Badania konstrukcji przeno郾ych zegar闚 s這necznych rzucaj 鈍iat這 nie tylko na odmienne umiej皻no軼i swych tw鏎c闚, ale tak瞠 na stopie precyzji, jakiego potrzebowali u篡tkownicy w 篡ciu i w interesach. W鈔鏚 instrument闚 wykonanych oko這 roku 1700 przez Michaela Butterfielda Planetarium Adlera posiada w zbiorach du篡 srebrny zegar opisany jako premier cadran zaopatrzony w pi耩 skal godzinowych (wszystkie podzielone na okresy 15-minutowe), tabel z trzydziestoma miastami oraz r騜 wiatr闚 o trzydziestu dw鏂h ramionach na kompasie magnetycznym. Inny srebrny s這necznik w tej kolekcji jest znacznie mniejszy i posiada tylko trzy skale godzinowe (z kt鏎ych dwie maj dok豉dno嗆 do p馧 godziny), tabel z osiemnastoma miastami i r騜 wiatr闚 o czterech wierzcho趾ach. Ten mniejszy bardziej odpowiada potrzebom dobrze urodzonego ch這pca w wieku szkolnym ni gentlemana, i w rzeczy samej nale瘸 do Brooka Taylora (matematyka), kt鏎y maj帷 16 lat rozpoczyna w豉郾ie nauk w Cambridge. [75]
Rzemie郵nicy o jednakowych umiej皻no軼iach podejmowali rozmaite decyzje. Butterfield postanowi skale szeroko軼i geograficznej swoich zegar闚 podzieli co 1 stopie, natomiast wsp馧czesny mu Edmund Culpeper uwa瘸, 瞠 interwa造 2-stopniowe s bardziej zadowalaj帷e. [76] Jednak瞠 Culpeper podzieli skale godzinowe na okresy 5-minutowe, podczas gdy na zegarach Butterfielda znajdujemy interwa造 od kwadransowych do p馧godzinnych. Wydaje si zatem, 瞠 w鈔鏚 klient闚 Culpepera 2-stopniowe podzia造 szeroko軼i geograficznej mia造 mniejsze znaczenie ni perspektywa dok豉dnego odczytu czasu. Czy zwi瘯szona precyzja pochodzi豉 z potrzeb klient闚, czy te strategii marketingowej wytw鏎cy? To pytanie pozostaje otwarte.

4. Konkluzja
Staro篡tnymi pochodzeniem, zaskakuj帷ymi kszta速ami i matematycznym wdzi瘯iem, sta貫 i przeno郾e zegary s這neczne ucz nas wielu rzeczy o zmianach nastawienia cz這wieka do czasu. Pierwotnie rozwijane jako instrumenty astronomiczne, s這neczniki sta造 si spo貫cznym narz璠ziem w czasach helle雟kich. U篡wano ich do koordynacji czasu posi趾闚 i innych dzia豉. We wczesnym 鈔edniowieczu by造 wa積e w przestrzeganiu p鏎 modlitw. Gdy p騧niej rytmy klasztorne da造 pierwsze雟two miejskiemu, komercyjnemu spo貫cze雟twu, ludzie do鈍iadczyli nie znanej wcze郾iej presji czasu i potrzeby koordynacji czynno軼i 鈍ieckich. Czas sta si pieni康zem. W rezultacie w okresie renesansu i na pocz徠ku ery nowo篡tnej, produkcja zegar闚 s這necznych zwi瘯szy豉 si i wzros豉 ich dok豉dno嗆.
Jako kultura materialna, zegary s這neczne dostarczaj wiedzy kim byli ich u篡tkownicy, jak sp璠zali oni czas i co uwa瘸li za istotne. S這neczniki b璠帷e po陰czeniem zasad matematyki, astronomii, kartografii oraz gnomoniki, wykorzystywano do wskazania godzin mszy 鈍i皻ej, dat Wielkanocy i innych ko軼ielnych 鈍i徠 ruchomych, a tak瞠 pokazywa造 drog do Rzymu i Jerozolimy. S逝篡造 pielgrzymom skrywaj帷 w 鈔odku relikwie po 鈍i皻ych i zach璚a造 do pe軟ej skupienia medytacji. W 篡ciu 鈍ieckim natomiast zegary s這neczne zaspokaja造 potrzeby kupc闚 i 穎軟ierzy, odzwierciedla造 podr騜 przez polityczne granice i dok豉dno嗆, jakiej ludzie potrzebowali w swoich zaj璚iach. Zjawiska takie jak powszechny gust, zachowania na pokaz, czy dominacja klas przejawia造 si za po鈔ednictwem osi庵ni耩 astronomii.
Dr Sara Schechner przy eksponatach z kolekcji instrument闚 naukowychDr Sara J. Schechner
W pocz徠kach swej kariery naukowej Sara Schechner pe軟i豉 rol opiekuna kolekcji historycznych instrument闚 i ksi庵 astronomicznych w Planetarium Adlera i Muzeum Astronomii w Chicago, za p騧niej przewodniczy豉 Oddzia這wi Astronomii Historycznej przy Ameryka雟kim Stowarzyszeniu Astronomicznym. Obecnie piastuje stanowisko kustosza kolekcji historycznych instrument闚 naukowych im. Davida P. Wheatlanda na Uniwersytecie Harwardzkim, gdzie jest cz這nkiem Departamentu Historii Nauki oraz Wydzia逝 Muzealnictwa. Zajmuje te stanowisko sekretarza Komitetu Instrument闚 Naukowych przy Mi璠zynarodowej Unii Historii i Filozofii Nauki, i jednocze郾ie jest aktywnym cz這nkiem North American Sundial Society (stowarzyszenia mi這郾ik闚 zegar闚 s這necznych Ameryki P馧nocnej). Zorganizowa豉 ponad 25 wystaw, jest autork licznych artyku堯w po鈍i璚onych kulturze materialnej i pocz徠kom wsp馧czesnej astronomii oraz dw鏂h ksi捫ek: "Comets, Popular Culture, and the Birth of Modern Cosmology" (wyd. 1997 r.) i "Western Astrolabes" (wyd. 1998 r.). Jej aktualne badania skupiaj si na zegarach s這necznych, nauce i przemianach spo貫cznych.
© 2001 by Journal for the History of Astronomy
© 2011 by GNOMONIKA.pl
Autor: Sara Schechner | T逝maczenie: Darek Oczki
liczba wizyt: 3251 | ocena: 5,00 (g這s闚: 2) | komentarze: 2
Przypisy
  • Por闚naj A. J. Turner, "Dialling in the time of Giovan Battista Benedetti", w: Cultura, scienza e techniche nella Venezia del cinquecento. Atti del convegno internazionale di studio Giovan Battista Benedetti e il suo tempo (Wenecja, 1987), 311-20. Gwa速owny wzrost produkcji zegar闚 s這necznych i po鈍i璚onej im literatury w XVI w. Turner przypisuje trzem czynnikom: 1. dynamicznemu rozpowszechnieniu si zegar闚 mechanicznych w Europie, 2. wbudowaniu kompas闚 magnetycznych w konstrukcj zegar闚 s這necznych (co otworzy這 mo磧iwo軼i dla rozwoju nowych form s這necznik闚 przeno郾ych), oraz 3. wzrostowi zainteresowania 鈔odowisk matematycznych projekcjami u篡tymi w zegarach s這necznych i wprowadzenie gnomoniki w zakres nauczania matematyki.
  • Philippe de la Hire, "La gnomonique ou methodes universelles, pour tracer des horloges solaires ou cadrans sur toutes sortes de surfaces" (Pary, 1698), syg. br-bv; t逝maczenie w豉sne.
  • Dwa pierwsze cytaty poczodz z: Benjamin Martin, "The description and use of both the globes, the armillary sphere, and orrery, exemplified in a large and select variety of problems in astronomy, geography, dialling, navigation, spherical trigonometry, chronology, &c." (Londyn, [1761?]), odpowiednio str. 34 oraz iii. Trzeci cytat pochodzi ze wst瘼u Leybourna do "Horometrii" Stirrupa (zob. 44).
  • AP (M-363).
  • S逝pkowy zegar s這neczny, styl Erasmusa Habermela, Praga, ok. 1580, gilt brass and silver, AP (M-306).
  • S逝pkowe zegary s這neczne w Planetarium Adlera: styl Erasmusa Habermela, Praga, ok. 1580, poz豉cany mosi康z i srebro (M-306); [Erasmus Habermel], Praga, ok. 1580, poz豉cana mied (M-305); europejski, XVIII-XIX w., drewniane pude趾o (A-160); Savarin, Bordeaux, XVIII w., zadrukowany papier na drewnie (W-72).
  • Por闚naj zegary s這neczne typu Butterfielda wykonane przez Michaela Butterfielda, Pary, ok. 1665-1724, premier cadran, srebro, AP (A-243) z tymi zrobionymi przez Pierre'a le Maire 2, Pary, ok. 1740, mosi康z, AP (W-42).
  • Por闚naj zegary s這neczne typu augsburgskiego wykonane przez Johanna Mathiasa Willebranda, Augsburg, ok. 1700, srebro i poz豉cany mosi康z, AP (N-11) z tymi zrobionymi przez Lorenza Grassla, Augsburg, ok. 1770, mosi康z i posrebrzany mosi康z, AP (T-18).
  • Zegar s這neczny typu augsburgskiego w srebrnym obrotowym pude趾u z mosi篹n wk豉dk, Johann Martin, Augsburg, ok. 1675-1700, srebro i poz豉cany mosi康z, AP (A-98).
  • Zegar s這neczny typu augsburgskiego w brotowym pude趾u, Philip Happacher, Freiburg?, ok. 1675-1700, z這to, srebro, poz豉cany mosi康z, AP (A-104).
  • Cztery zegary s這neczne typu augsburgskiego w Planetarium Adlera: Johann Martin, Augsburg, ok. 1675-1700, srebro i poz豉cany mosi康z (A-98); Johann Mathias Willebrand, Augsburg, ok. 1700, srebro i poz豉cany mosi康z (N-11); Johann Nepomuk Schrettegger, Augsburg, ok. 1797-1843, poz豉cany i posreb瘸ny mosi康z (T-17); Lorenz Grassl, Augsburg, ok. 1770, mosi康z i posreb瘸ny mosi康z (T-18).
  • Przyk陰d fa連zerstwa: zegar typu Butterfielda, Pary, ok. 1700, AP (M-312, N-5), oraz CHSI (7009, 7011).
  • Por闚naj zegar typu Butterfielda wykonany przez Pierre'a le Maire 2, Pary, ok. 1740, mosi康z, AP (W-42), posiadaj帷y typowe europejskie tablice, z innym zegarem typu Butterfielda wykonanym przez Pierre'a le Maire 2, Pary, ok. 1750-1785, mosi康z, AP (T-58), na kt鏎ym zamieszczono tablic z czternastoma miastami le膨cymi we francuskiej cz窷ci Ameryki P馧nocnej. Por闚naj te uchylny zegar z mosi康zu tego samego autora, AP (W-57), na kt鏎ym pokazano francuskie posiad這軼i wzd逝 Mississippi od Nowego Orleanu a do Ameryki Po逝dniowej.
  • Cytat pojawia si na manuskrypcie w這穎nym do opakowania zegara typu Buttarfielda wykonanego przez Pierre'a le Maire 2, danowanego na rok 1743, kt鏎y nale篡 do kolekcji Muzeum Stewarta w Montrealu. Zegar ten posiada tablice podobne do omawianych w odno郾iku 68. Zapisy archeologiczne zobacz: Silvio A. Bedini, "Thinkers and tinkers" (Nowy Jork, 1975), str. 264, 442 n. 14, oraz Ryc. 22-23.
  • Gouk, "Ivory sundials of Nuremberg" (zob. 21), str. 106-10. W kolekcji Planetarium Adlera znajduje si angielski pier軼ieniowy zegar uniwersalny z francuskimi nazwami miesi璚y na skali kalendarza (N-32); oraz niemiecki zegar z angielsk r騜 wiatr闚 (N-9). Oba pochodz z XVIII w.
  • Zobacz na przyk豉d: zegar typu Battarfielda wykonany przez Jean-Gabriel-Augustina Chevalliera, Pary, ok. 1796-1840, mied, mosi康z, posreb瘸ny mosi康z, AP (A-97), na kt鏎ym zamieszczono miasta od Pary瘸 do Quebecu, Warszawy i Rzymu; dyptych z ko軼i s這niowej, Hans Ducher 2 lub Hans Ducher 3, Norymberga, ok. 1570-1621, AP (DPW-30), obejmuj帷y Arfyk i Moskw; oraz uniwersalny zegar pier軼ieniowy przypisywany Johannpwi Sommerowi, Augsburg, ok. 1660-1702, AP (A-166), kt鏎y zawiera Kalkut, Goa, oraz Konstantynopol.
  • Dyptych z ko軼i s這niowej, Thomas Ducher, Norymberga, ok. 1620-40, CHSI (7579).
  • Por闚naj zegary typu Butterfielda wykonane przez Jeana Louisa Jacquesa Baradelle'a, Pary, ok. 1752-94, srebro, AP (W-41, N-6 i W-67).
  • Zobacz nast瘼uj帷e zegary s這neczne z ko軼i s這niowej typu Blouda w Planetarium Adlera: Gabriel Bloud, Dieppe, ok. 1666 (N-20); dwa niepodpisane instrumenty, Dieppe, ok. 1650-70 (A-163, W-30); i Jacques Senecal z Felixem Gervaisem, Dieppe, ok. 1660 (DPW-18).
  • Zegary typu Butterfielda, Michael Butterfield, Pary, ok. 1665-1724, srebro, AP (A-243, W-219).
  • Inklinowany zegar sloneczny, Edmund Culpeper, Londyn, ok. 1713-38, srebro, AP (W-130).
Seria: Sara Schechner – Zegary s這neczne, nauka i przemiany spo貫czne
Komentarze z Forum
29.12.2011 09:37
Nagy85
Just thought I'd drop you a line to tell you your gnomonika.pl really rocks! I have been looking for this sort of information for a long time.. I don't usually reply to posts but I will in this case. WoW terrific great.
01.01.2012 10:45
Sara Schechner
Dear Darek,
What a nice New Year's present! Thanks!
Attached is a holiday photo taken in my home.
With best wishes,
Sara
Chcesz skomentowa ten artyku b康 do陰czy do trwaj帷ej dyskusji?
Wejd na Forum i podziel si z nami swoimi przemy郵eniami i wra瞠niami.