Tadeusz Przypkowski ››› Kuryer Literacko-Naukowy Nr 41 z 14 pa寮ziernika 1929 r.

Nowy zegar s這neczny na ko軼iele N. P. Marji w Krakowie

18 lutego 2012, godz. 18:06
 
Tekst artyku逝 pochodzi z wydawanego przed wojn Kuryera Literacko-Naukowego. Prezentujemy go w oryginalnej postaci, w jakiej zosta wydrukowany w 1929 roku. Niech nie dziwi zatem archaiczne formy gramatyczne oraz nieu篡wane ju dzi s這wnictwo.
Zastosowanie zegara s這necznego. – 奸ady zegara s這necznego na ko軼iele N. P. Marji w Krakowie. – Czas s這neczny a czas 鈔edni. – Odczytywanie czasu i znak闚 zodjaka na zegarze s這necznym. – Autor zegara s這necznego ko軼io豉 Marjackiego.
Krak闚, 13 pa寮ziernika.
Nowo wykonany zegar s這neczny, umieszczony na po逝dniowej 軼ianie ko軼io豉 N. P. Marji w Krakowie – rys. ilustruj帷y artyku z Kuryera.Papie Sabinianus z pocz徠kiem VII w. wyda rozporz康zenie, by na ka盥ym ko軼iele znajdowa si zegar s這neczny, wed逝g kt鏎ego regulowanoby czas nabo瞠雟tw. Czy stosowano si do tego nakazu bezpo鈔ednio po jego wydaniu, trudno orzec obecnie, gdy z pierwszego tysi帷lecia zachowa造 si jedynie nieliczne okazy zegar闚 s這necznych w Anglji i Grecji. To pewno jednak, 瞠 z chwil odrodzenia si i rozkwitu gnomoniki, tj. nauki obliczania i kre郵enia zegar闚 s這necznych, w XV do XVIII w. zegary te najcz窷ciej wyst瘼uj na ko軼io豉ch, chocia na niewielu do naszych czas闚 w dobrym stanie si dochowa造.
Archiwalna fotografia ze zbior闚 Narodowego Archiwum Cyfrowego. Wida na niej fragment zniszczonego zegara s這necznego na 軼ianie ko軼io豉.Z kilkudziesi璚iu ko軼io堯w Krakowa zaledwie na paru mamy ich resztki. Mi璠zy nimi znajdowa si i ko軼i馧 Marjacki, kt鏎ego naro積ik nawy po逝dniowej od XVII w. by ozdobiony wielkim zegarem s這necznym. Przeszed on prawdopodobnie kilka restauracyj, przyczem jeszcze przed kilku laty widoczne 郵ady wskazywa造 ju na ca趾owite przemalowanie w XIX w. Gdy obecnie przyst徙iono do restauracji ko軼io豉, trzeba by這 te zaj望 si zegarem, z kt鏎ego nieliczne pozosta造 znaki, bez najmniejszej warto軼i artystycznej i praktycznej, postanowiono zrekonstruowa zegar w tej formie, w jakiejby pierwotnie go wykre郵ono. Pozostawiaj帷 wi璚 te same wymiary i kszta速 dawnej tablicy tynkowanej, na kt鏎ej zegar by wymalowany, wykre郵ono na nowo linje, pos逝guj帷 si podr璚znikami i wzorami z XVI-XVII w. Dano now wypraw muru i now wskaz闚k. W starej wyprawie widnia szereg gwo寮zi, wbitych podczas kt鏎ej z restauracji w linje zegara co p馧 godziny, dla ich zaznaczenia przy przemalowywaniu. By to jedyny 郵ad konkretny. Po這瞠nie ich zanotowano dok豉dnie, a uwidocznione podw鎩nym k馧kiem na za陰czonym wykresie, wskazuj o ile poprzednie restauracje by造 starannie przeprowadzone.
Nowej wskaz闚ce dano zako鎍zenie w kszta販ie krzy瘸 z otworkiem po 鈔odku, na wz鏎 gnomon闚 arabskich. 安iate趾o, uwidaczniaj帷e si przez ten otworek po 鈔odku cienia krzy瘸, s逝篡 do dok豉dnego odczytania godziny, odnalezienia znaku zodjaka, w jakim si s這鎍e w danym czasie znajduje oraz chwili po逝dnia wed逝g czasu miejscowego 鈔edniego.
Archiwalna fotografia ze zbior闚 Narodowego Archiwum Cyfrowego. Wida na niej fragment zniszczonego zegara s這necznego na 軼ianie ko軼io豉.Wad bowiem zegar闚 s這necznych, pr鏂z mo積o軼i odczytywania czasu tylko w dzie i to pogodny, jest to, i czas s這neczny nie pokrywa si ca趾owicie z czasem jednostajnym zegar闚 mechanicznych, kt鏎y zwiemy czasem 鈔ednim. Wskutek bowiem obrotu ziemi ko這 s這鎍a z szybko軼i niejednostajn oraz wskutek nachylenia p豉szczyzny eklip tyki wzgl璠em p豉szczyzny r闚nika, pozorny ruch s這鎍a po sklepieniu niebieskiem jest raz szybszy, raz wolniejszy. Jedynie mamy cztery chwile w ci庵u roku, w kt鏎ych poprawka czasu r闚na si zeru, za maximum jej wynosi przesz這 kwadrans. Swego czasu r騜nica ta nie odgrywa豉 roli w 篡ciu praktycznem, a nawet przez d逝gi czas, po wynalezieniu zegar闚 mechanicznych, przesuwano je perjodycznie, by wskazywa造 czas s這neczny. Do tego dawniej obowi您ywa czas miejscowy, dzi niepraktyczny. Zaprowadzono wi璚 czas strefowy, jednakowy dla ca貫go pasa, zawartego mi璠zy pewnemi po逝dnikami. St康 te pochodzi druga poprawka, ju niezmienna w ci庵u roku dla danej miejscowo軼i.
Archiwalna fotografia ze zbior闚 Narodowego Archiwum Cyfrowego. Wida na niej fragment zniszczonego zegara s這necznego na 軼ianie ko軼io豉.Poniewa w Polsce obowi您uje czas 鈔odkowo europejski, a wi璚 czas miejscowy po逝dnika po這穎nego na zach鏚 od nas, a wi璚 czas miejscowy jest wzgl璠em tamtego przyspieszony i dla Krakowa dok豉dnie o 19 min, 50 sek., czyli okr庵這 trzeba od niego stale odj望 20 minut. Obie te poprawki t. j. r闚nania czasu i r騜nicy z czasem obowi您uj帷ym uwzgl璠nione zosta造 w tablicy umieszczonej pod zegarem ju razem w jednej liczbie dla co 5-go dnia ka盥ego miesi帷a. Poprawk przypadaj帷 na dni mi璠zy te terminy mo積a sobie 豉two interpolowa w pami璚i. Zaokr庵lono przytem liczby do pe軟ych minut, a dane dok豉dniejsze mo積a sobie odczyta z za陰czonego wykresu krzywej r闚nania czasu.
Archiwalna fotografia ze zbior闚 Narodowego Archiwum Cyfrowego. Wida na niej fragment zniszczonego zegara s這necznego na 軼ianie ko軼io豉.Wielk jednak zalet, z drugiej strony, zegara s這necznego jest to, i nie potrzebuje on 瘸dnej obs逝gi i raz dobrze wykre郵ony nie wymogi 豉dnych poprawek i regulowania. St康 wy窺zo嗆 jego nad wszystkiemi, nawet najprecyzyjniejszemi zegarami mechanicznemi, bo nigdy si nieprzewidzianie nie pospieszy ani nie op騧ni, a nie wymaga do tego nakr璚ania.
Schemat, do kt鏎ego autor odwo逝je si w tek軼ie, a kt鏎y nie zosta wydrukowany w Kuryerze.安iate趾o wskaz闚ki w ci庵u roku to jest od przesilenia zimowegb do przesilenia letniego (22. XlI. 21. VI.) i z powrotem przebiega ca陰 przestrze, zawart mi璠zy skrajnemi hyperbolami dwa razy, w miar podnoszenia si lub opadania pozornego biegu s這鎍a. Jednodniowa jego droga biegnie po hyperboli z wyj徠kiem chwili por闚nania dnia z noc, kiedy hyperbola ta przyjmuje kszta速 prostej. Na zegarze zaznaczono hyperbol punktami co 5 min. mi璠zy linjami, wykre郵onemi co kwadrans. Hyperbole te wskazuj dzie, w kt鏎ym s這鎍e wchodzi w odpowiedni znak zodjaka. Znak ten, przez kt鏎y s這鎍e w danym czasie przechodzi, znajdujemy mi璠zy ko鎍ami hyperbol, pomi璠zy kt鏎e pada 鈍iate趾o, przyczem od 22. XII. do 21. VI. obowi您uj znaki umieszczone po prawej, przez reszt roku po lewej stronie zegara. Z hyperbol tych mo積a r闚nie odczyta odchylenie s這鎍a od r闚nika, przyczem z chwil padania 鈍iate趾a na linj prost, znajduj帷 si po 鈔odku, deklinacja wynosi 0 od niej za w g鏎 i w d馧 id hyperbole co 10 pr鏂z ostatnich, oddalonych od poprzednich o 330'. G鏎ne hyperbole wskazuj odhylenie pod r闚nikiem, dolne za nad r闚nikiem.
Fragment rysunku Przypkowskiego, na kt鏎ym wida zaznaczone przez niego gwo寮zie, kt鏎e w zniszczonej tarczy okre郵a造 po這瞠nie linii godzinowych. Tym samym wyra幡ie pokaza on niedok豉dno軼i, kt鏎e zasta w odnawianym zegarze.Pr鏂z linij godzinnych i wypunktowanych hyperbol zodjaku pozostaje do obja郾ienia krzywa barwna, w kszta販ie 8, znajduj帷a si na linji godz. XlI. Jest to lemniskata r闚nania czasu. Bezpo鈔ednio na niej odczytujemy chwil po逝dnia wed逝g czasu 鈔edniego, t. zn. 11h 40m czasu 鈔odkowo-europejskiego. W ci庵u roku, jak ju wspomniano, 鈍iate趾o przebiega ca陰 przestrze zawart mi璠zy skrajnemi hyperbolami dwa razy. Niestety linja poprawki czasu w drodze powrotnej nie schodzi si z pierwotn. Dlatego te zachodzi豉by w徠pliwo嗆, kt鏎a z dw鏂h cz窷ci tej linij, przecinanych przez bieg 鈍iate趾a, obowi您uje. Rozwi您ano to w ten spos鏏, i podzielono linj na szereg barwnych odcink闚, a barwa danego odcinka jest zarazem barw znaku zodjaka, przez jaki s這鎍e w danym czasie przechodzi. Jest to pierwsza tego rodzaju realizacja; dotychczasowe bowiem zegary mia造 ow krzyw (o ile wog鏊e j mia造) jednobarwnie wykre郵on, Pary: Sorbona, Juvissy: obserwatorjum, Nicea: teatr itp.), a wi璚 mo磧iw do u篡tku jedynie przez ludzi dobrze z tem obeznanych.
W latach 50. Tadeusz Przypkowski podj掖 si ponownego odtworzenia zegara na Ko軼iele Mariackim. Tym razem jednak wykona go nie tylko od nowa, ale tak瞠 w zupe軟ie nowej formie.Mo積aby si spotka z zarzutem, i trzeba by這 krzywe te wykre郵i na wszystkich linjach, przesuwaj帷 przytem ca造 zegar o owe 20m, mo積a by這 uzyska wskazywanie wprost czasu 鈔odkowo-europejskiego. Sprawa jednak nie przedstawia si tak 豉two. – Gdyby鄉y bowiem wykre郵ili owe krzywe na ka盥ej linji, boki ka盥orazowej z nich przecina造by si z bokami s御iednich i powsta豉by gmatwanina niedorozeznania. Jedynem wyj軼iem z niej by這by wykre郵enie dw鏂h zegar闚, na dwa p馧rocza (w Suczawie zegar Howyana, w Terni zegar Cozzy). Takie jednak rozwi您anie nowoczesne zmieni這by zupe軟ie jego wygl康. Za這瞠niem jednak tej rekonstrukcji by這 nie danie miastu zegara o znaczeniu czysto praktycznem, a mo磧iwe odtworzenie dawnego. Nieco p騧niejszym dodatkiem, bo wyst瘼uj帷ym od XVIII w., jest lemniskata r闚nania czasu. Jednak wraz z zupe軟ie nowem jej zastosowaniem czyni ona barwne, jak to bywa這 pierwotnie, przedstawienie znak闚 zodjaku.
Na ozdobniejszych zegarach s這necznych zawsze widnia豉 jaka sentencja. Nie maj帷 tutaj 瘸dnej tradycji, wybrano cytat z Pisma 鈍i皻ego, w zupe軟o軼i nadaj帷y si tak na ko軼i馧, jak i na zegar.
Zrekonstruowaniem zegaru zaj掖 si autor artyku逝 p. dr Tadeusz Przypkowski, przyczem ca造 rysunek techniczny by skre郵ony wprost na murze a nie przenoszony, gdy W ten spos鏏 uzyskano wi瘯sz gwarancj dok豉dno軼i.
© 2012 by GNOMONIKA.pl
Autor: Tadeusz Przypkowski
liczba wizyt: 2216 | ocena: 5,00 (g這s闚: 3) | komentarze: brak
Przypisy
  • Kuryer Literacko-Naukowy, Rok VI, Nr 41. Dodatek do nr 281 Ilustrowanego Kuryera Codziennego z dnia 14 pa寮ziernika 1929 r., str. 3-4.
  • Ilustrowany Kuryer Codzienny Rok V, Nr 44 (247). Dodatek Tygodniowy do Nr 302 Ilustrowanego Kuryera Codziennego z dnia 4 listopada 1929 r., str. 4.
  • Lemniskata to inna nazwa analemmy – figury przypominaj帷ej sp豉szczon cyfr 8, kt鏎a obrazuje rozbie積o軼i mi璠zy prawdziwym, miejscowym czasem s這necznym, a czasem u鈔ednionym.
  • Wszystkie zdj璚ia archiwalne ze zbior闚 Narodowego Archiwum Cyfrowego wykorzystano na podstawie zgody udzielonej przez NAC (http://nac.gov.pl/).
Seria: Tadeusz Przypkowski – Historia polskiej gnomoniki
Chcesz skomentowa ten artyku b康 do陰czy do trwaj帷ej dyskusji?
Wejd na Forum i podziel si z nami swoimi przemy郵eniami i wra瞠niami.