Feliks Przypkowski ››› Urania 10-12 (81-83), pa寮ziernik-grudzie 1948

Rys historyczny gnomoniki – nauki o budowie zegar闚 s這necznych

20 sierpnia 2012, godz. 18:33
 
Podajemy rys historii gnomoniki pi鏎a dr F. Przypkowskiego w J璠rzejowie, wybitnego znawcy tej dziedziny astronomii, w豉軼iciela jednego z najbogatszych muze闚 zegar闚 s這necznych w Europie. (Urania – Red.)
Najs造nniejszy kamienny kr庵 鈍iata – Stonehenge na Wyspach BrytyjskichJu cz這wiek pierwotny z okresu neolitycznego, ustawiaj帷 w rz璠y nieobrobione wielkie g豉zy, kierowa je ku wschodowi i zachodowi s這鎍a w czasie przesile lub por闚na dnia z noc, a nawet ustawia je na linii po逝dniowej. By造 to tak zwane menhiry. Egipcjanie buduj帷 piramidy 軼iany ich stawiali pod逝g stron 鈍iata, a dla okre郵enia chwili po逝dnia i oznaczenia linii po逝dniowej u篡wali pionu, rzucaj帷ego cie na r闚n powierzchni, co by這 ju zacz徠kiem zegara s這necznego. S造nne egipskie obeliski, umieszczane przed 鈍i徠yniami, s pozosta這軼iami po tego rodzaju urz康zeniach dla oznaczania chwili po逝dnia. Biblia w kilku miejscach wspomina o zegarze s這necznym kr鏊a Judy Achaza (VIII wiek przed Chrystusem).
Zegar s這neczny w Machupicchu w PeruAztekowie w Meksyku, Inkasi w Peru i Hindusi (olbrzymie zegary s這neczne w Delhi, Jeypore) znali dobrze prawid豉 gnomoniczne. Staro篡tne Chiny, Chaldeja i Babilon zajmowa造 si gnomonik o naukowych podstawach. Z Babilonu przenikaj wiadomo軼i o budowie zegar闚 s這necznych do Grek闚. Herodot m闚i, 瞠 "πλος χαι γνωμν (polos kai gnomon)" dostaj si do Grek闚 od Babilo鎍zyk闚, gdy oko這 35-tej olimpiady przybywa Chaldejczyk Beroz [1] do Aten i na wyspie Kos zak豉da szko喚, kt鏎ej uczniami mi璠zy innymi byli Anaximander (610-546 r.) i Anaximenes (588-524 r.). Grecy nawet Anaximenesa uwa瘸j za wynalazc zegara s這necznego. Jak utrzymuje Vitruvius ("De architectura", Lib. IX, cap. 9) by to typ zegara s這necznego "scaphe" inaczej zwany "hemicyclium excavatum ex quadrato", zbudowany wed逝g Beroza. Nauk o zegarach s這necznych zajmowali si: Arystarch z Samos, Scopas, Eudoxus z Knidos, Teodosius i inni. Wie瘸 wiatr闚 w Atenach z zegarami s這necznymi na wszystkich o鄉ioma 軼ianach Dzi jeszcze mo積a ogl康a w Atenach wie輳 wiatr闚, na kt鏎ej s 郵ady zegar闚 s這necznych, zbudowan przez Andronikosa Kirrestesa oko這 50 roku przed Chrystusem. Grecki wyraz "γνωμν (gnomon)" [2] daje nazw nauce o zegarach s這necznych – gnomonice, inaczej nazywanej horologiografi. Zasady gnomoniki z Grecji dostaj si do Rzymu, dowodem tego s wykopywane zegary s這neczne w Tusculum, Pompei, Herculanum; mo積a je ogl康a w muzeach Rzymu i Palermo. Konsul Valerius Messala przywi霩 zegar s這neczny do Rzymu z Sycylii, na wz鏎 kt鏎ego Martius Philippus ka瞠 robi inny, dostosowany do szeroko軼i geograficznej Rzymu.
Arabski zegar s這neczny ustawiony na dziedzi鎍u meczetu w Kairouan w TunezjiZ Italii zegary s這neczne przedosta造 si do Arabii, gdzie mia造 znaczenie przede wszystkim religijne; gdy cie wskaz闚ki wskazywa kierunek, w kt鏎ym znajduje si Mekka, chwila ta by豉 og豉szan publicznie jako chwila specjalnej modlitwy. Arabowie gnomonik nazywali "geometri religijn", a zegary s這neczne ich by造 to przewa積ie poziome p造ty marmurowe zwane "rachamet", stale przy tym by造 ulepszane (pocz徠kowo mia造 pionowo osadzon wskaz闚k) przez najlepszych matematyk闚, poczynaj帷 od Mahomeda ben Musu al Chowarezmi (zm. 835 lub 845 r.), Hebasael Hasibel Merwasi (zm. 864 lub 874 r.), Tabit'a ben Quorra (826-901 r.), Al Battani'ego (zm. 929 r.), Ibn Junis'a (zm. 1009 r.) a do Abul'a Hassana (zm. 1270). Prace Arab闚 opiera造 si ju na rzetelnych podstawach matematyki, a w szczeg鏊no軼i na prawach trygonometrii p豉skiej i kulistej.
Obserwatorium Jantar Mantar w Jaipur w IndiachKiedy gnomonika u Arab闚 poczyni豉 ju znaczne post瘼y, to Europa zachodnia i 鈔odkowa w tej dziedzinie opiera豉 si przewa積ie na czystej empirii. Nieco o篡wiony ruch rozpocz掖 si ju jednak, kiedy papie Sabinianus (604-606 r.), ten sam, kt鏎y zaprowadzi dzwony po ko軼io豉ch, nakaza, aby na 軼ianie ka盥ego ko軼io豉 by zegar s這neczny. Dzi瘯i temu ca豉 nauka gnomoniki wesz豉 do klasztor闚, gdzie by豉 opracowywan i ulepszan. Ruch naukowy, wzmagaj帷 si poprzez drug po這w XV w., w wiekach XVI, XVII i XVIII doprowadzi rozw鎩 gnomoniki do tego szczytu, w jakim si dzi znajduje. Ka盥y prawie astronom w闚czas uprawia gnomonik, a wi璚: Peuerbach (1423-1461 r.), Regiomontanus (1436-1476 r.), Kopernik (1473-1543) i inni. Ok豉dka dzie豉 Claviusa – Gnomonices Libri Octo Zajmowali si ni tak瞠 wielcy arty軼i jak Albrecht Durer (1471-1528), a specjalnie dziedzinie tej po鈍i璚ili si: Orontius Fineus (druk 1531 r.), Gemma Frisius (1551 r.), Andrzej Schoner (1562 r.), Bart這miej Scultetus (1572 r.), Franciszek Maurolycus (1575 r.); najwspanialsze jednak, dobrze przemy郵ane dzie這 zostawi nam Jezuita Krzysztof Clavius z Bambergi (1581 r.), dedykowane Stefanowi Batoremu. Na dziele tym wzorowa這 si bardzo wielu jego nast瘼c闚, z kt鏎ych warto wymieni: Pawe Galucci (1598 r.), Piotr de St. Magdaleine (1645 r.), Pardies (1676), De la Hire (1698 r.), Richet (1701 r.), Ozanam (1723 r.) i wielu innych. Z nich na specjalne wyr騜nienie zas逝guj: Anastazy Kircher (1646 r.) oraz Emanuel Maignan (1638 r.), kt鏎zy opracowuj ca造 szereg w豉snych odmiennych typ闚 zegar闚 s這necznych. Wieki XIX i XX nie wiele ju doda造.
Zegar s這neczny w Chartres na katedrze, z XIV wiekuW XVII i XVIII wieku masow produkcj kieszonkowych zegar闚 s這necznych wyr騜niaj si miasta: Augsburg, Norymberga i Pary, gdzie rozpowszechnia si specjalny typ opracowany przez Miko豉ja Biona w pierwszej po這wie XVIII w. Z nowszych autor闚 pisz帷ych o budowie zegar闚 s這necznych wspomn Bigourdana (1922 r.), Drecker'a (1925 r.), Green'a (1926 r.) i Arvanitaki (1934 r.). Opr鏂z w豉軼iwych zegar闚 s這necznych w wielu miejscowo軼iach budowano gnomony, czyli s逝py zaopatrzone kulk lub otworem na wierzcho趾u rzucaj帷e przej軼ie promienia s這necznego przez lini po逝dniow lub te by造 to po prostu otwory w oknach czy sklepieniach wysokich ko軼io堯w, przez kt鏎e promie s這neczny w chwili prawdziwego po逝dnia miejscowego pada na lini po逝dniow wyryt na posadzce ko軼io豉, jak to widzimy w katedrze we Florencji, w ko軼iele 鈍. Petroniusza w Bolonii, 鈍. Sulpicjusza w Pary簑 i innych.
Szkic konstrukcyjny zegara s這necznego z ksi捫ki Albrechta Durera 'Underweysung der messung, mit zirckel und richtscheyt'Budowa zegar闚 s這necznych sprowadza si do rozwi您ania podstawowego zadania: oznaczenia przeci耩 p豉szczyzn k馧 godzinnych z dan jak彗olwiek p豉sk czy krzyw powierzchni. Mo瞠 sta si to na drodze mechanicznej, graficznej lub trygonometrycznej. Wszystkie te trzy dzia造 maj sw odr瑿n histori; szczup貫 ramy pisma nie pozwalaj na wchodzenie w te szczeg馧y. Materia, jaki by u篡wany do budowy zegar闚 s這necznych, wystawionych na dzia豉nie czynnik闚 atmosferycznych, musia by trwa造: kamie, 瞠lazo, br您 lub o堯w, na murach za sgraphito lub tempera. Zegary przeno郾e, ma貫, kieszonkowe, by造 wyrabiane przewa積ie z ko軼i s這niowej, srebra, do tego celu s逝篡 r闚nie z這cony i srebrzony br您, mosi康z, wreszcie rysunek na pergaminie lub papierze przyklejany na drzewie.
Globus Marcina Bylicy z Olkusza z atrolabium i zegarem s這necznymA teraz: jak sprawa gnomoniki przedstawia豉 si w Polsce? Najstarszy 郵ad naukowych zainteresowa u nas gnomonik mamy przechowany w British Museum z r. 1476 w pracy Miko豉ja Abstemiusa Wodki, pierwszego nauczyciela astronomii Miko豉ja Kopernika. Z tego te czasu pochodz dwa najstarsze zegary s這neczne w Polsce, jakie obecnie znamy. Oba s umieszczone na dwu s造nnych przyrz康ach astronomicznych w zbiorach krakowskich: globusie Marcina Bylicy z Olkusza i torquetum Regiomontanusa. Prof. L. Birkenmajer podaje, 瞠 w r. 1490 ten瞠 Miko豉j Wodka wraz z 17-letnim Miko豉jem Kopernikiem buduje zegar s這neczny na katedrze we W這c豉wku. Dzi istniej帷y tam zegar s這neczny nie jest tym samym, kt鏎y Wodka z Kopernikiem skonstruowa. Tablica astronomiczna, kt鏎 Miko豉j Kopernik wykona na olszty雟kim zamku. Fot. Tadeusz Przypkowski Zegar 闚czesny zosta zniszczony w XVII w. podczas przybudowania w tym miejscu kaplicy do katedry. Na kaplicy zrobiono wtedy nowy zegar s這neczny (sgraphito), kt鏎y tradycja nies逝sznie wi捫e z Kopernikiem. W豉snor璚znie stwarza Kopernik zegar s這neczny na 軼ianie kru瞟anku przylegaj帷ego do jego mieszkania, kt鏎e zajmowa na zamku w Olsztynie pomi璠zy 1516 a 1521 r. Jest to bardzo ciekawy przyk豉d zegara refleksyjnego, gdzie godziny i k徠y odchyle od linii r闚nonocnej wskazuje wewn徠rz kru瞟anka 鈍iate趾o odbite od lusterka w oknie umieszczonego. Tablica tego zegara zachowa豉 si w kru瞟anku zamkowym do dzisiaj, wymaga jednak rekonstrukcji i odtworzenia lusterka. (Vide ok豉dka tego zeszytu Uranii).
Rysunek techniczny rekonstrukcji zegara s這necznego na ko軼iele Mariackim w Krakowie. (Fot. dr T. Przypkowski)O powszechno軼i u篡wania zegara s這necznego w XVI w. 鈍iadcz niekt鏎e miejsca w literaturze pi瘯nej. Podobnie jak Shakespeare w komedii "Jak wam si podoba" (Akt II. Scena VII) wspomina godziny up造waj帷e wraz z cieniem na zegarze s這necznym, tak u nas Jan Kochanowski po鈍i璚a zegarowi s這necznemu jedn ze swych fraszek [3], w spos鏏 zreszt krotochwilny. W XVII w. o urz康zaniu zegar闚 s這necznych w Polsce pisze S逝pski w r. 1618. W akademii zamojskiej (1594-1784) jako przedmiot osobny wyk豉dan by豉:
Akademia Zamojska:
Horografia, kt鏎a o poznawaniu czasu rocznego y iego cz窷ci, elewacyach s這鎍a, o wielko軼i y kr鏒ko軼i dni i nocy informuie, do robienia zegar闚 s這necznych lub miesi璚znych sposob闚 uczy.
Oko這 1630 r. Jan Bro瞠k wyk豉da gnomonik na uniwersytecie krakowskim. Szymon Petruwjusz w tym samym mniej wi璚ej czasie wyk豉da gnomonik w akademii pozna雟kiej. Jan Heweliusz, wielki astronom gda雟ki, kt鏎y od r. 1677 pobiera od Jana III Sobieskiego sta陰 pensj za swe prace naukowe, buduje zegary s這neczne w Gda雟ku i Wilanowie. Ten ostatni, wykonany ok. 1686 r., zachowa si z niewielkimi tylko uszkodzeniami.
Ok豉dka ksi捫ki Daniela Wie瘺ickiego 'O zegarach s這necznych'O gnomonice mi璠zy innymi pisz: J. To雟ki (1645 r.), J. Bro篡na (1665 r.), Stanis豉w Solski (1686 r.), a nast瘼nie J. Tu豉wski (.1756 r.), A. Fr帷zkiewicz (1819 r.), Pawe Krzy瘸nowski (1820 r.), Wincenty Karczewski (1828 r.), Wojciech Jastrz瑿owski (1843 r.), kt鏎y opisuje przez siebie wynaleziony przyrz康 (gnomonograf) s逝膨cy do rysowania zegar闚 s這necznych na dowolnych powierzchniach, wreszcie ks. Tomasz Kowalski (1863 r.), Daniel Wierzbicki (1886 r.), Aleksander Tarnawski (1930 r.) i inni. W dobie stanis豉wowskiej powsta這 w Polsce wyj徠kowo du穎 artystycznych zegar闚 s這necznych. Wyrabiali u nas zegary s這neczne: Antoni W璕rzynowicz, Holtz, J霩ef Morawski, Steffel i inni. W pierwszej po這wie XIX w. w Warszawie wyrabiaj masowo zegary s這neczne optyk Pik i Sommer.
Ok豉dka ksi捫ki Wojciecha Jastrz瑿owskiego 'Kompas polski'Zegar s這neczny opr鏂z godzin i ich cz窷ci wskazywa: wysoko嗆 s這鎍a (almucantharat), odleg這嗆 s這鎍a od linii po逝dniowej (azymuth), znaki zwierzy鎍owe (zodiacus), w kt鏎e wst瘼uje s這鎍e danego dnia, pocz徠ek i koniec p鏎 roku, godziny wschodu i zachodu s這鎍a, pe軟i wi璚 rol kalendarza wskazuj帷 nawet niekt鏎e uroczysto軼i ko軼ielne i tak dalej. Zegar s這neczny pomimo zastosowania lunety przej軼iowej, radia, chronometr闚 itp., nie jest anachronizmem. Dobrze pod逝g wymog闚 nauki urz康zony zegar s這neczny mo瞠 wskazywa czas z dok豉dno軼i do kilku sekund, a nawet gdyby tylko dawa dok豉dno嗆 do jednej minuty, to wystarczy這by to dla naszych potrzeb codziennych przy regulowaniu zegar闚 i zegark闚. Maeterlinck nawet m闚i:
Maeterlinck:
Wierz i ufam jeno owemu rozdzia這wi 鈍iat豉, jaki zaznacza samo S這鎍e za pomoc cienia na marmurowej tarczy.
Jest to mo瞠 za wiele powiedziane, ale i obecnie mo瞠my mie pewn korzy嗆 z zegara s這necznego tam, gdzie innych sposob闚 do regulowania zegar闚 zwyk造ch nie ma. Zegary s這neczne powinny by umieszczane na 軼ianach ko軼io堯w i szk馧, na budynkach zarz康闚 gminnych lub sp馧dzielni, z warunkiem, 瞠, jako przyrz康y miary czasu, musz by wykonane ze znajomo軼i rzeczy. Stanowi one poza tym doskona造 motyw zdobniczy w architekturze budynku oraz pobudzaj my郵 do zastanowienia si nad budow wszech鈍iata, co pot璕uje jeszcze cz瘰to umieszczona na nich odpowiednia sentencja natury filozoficznej.
© 2012 by GNOMONIKA.pl
Autor: Feliks Przypkowski
liczba wizyt: 5108 | ocena: 5,00 (g這s闚: 1) | komentarze: brak
Przypisy
  • Historyk Beroz 篡 p騧niej o lat dwie軼ie.
  • Index – wskaz闚ka.
  • Jan Kochanowski – Na 奸as:
    Sta ku s這鎍u, a rozdziew g瑿, panie 奸asa,
    A ju nie b璠ziem szuka inszego kompasa
    Bo ten nos, co to g瑿y ju ledwie nie minie,
    Na z瑿ach nam uka瞠, o kt鏎ej godzinie.
Seria: Artyku造 Feliksa Przypkowskiego
Chcesz skomentowa ten artyku b康 do陰czy do trwaj帷ej dyskusji?
Wejd na Forum i podziel si z nami swoimi przemy郵eniami i wra瞠niami.