Feliks Przypkowski ››› Urania 10-12 (81-83), pa?dziernik-grudzie? 1948

Rys historyczny gnomoniki – nauki o budowie zegar闚 s?onecznych

20 sierpnia 2012, godz. 18:33
 
Podajemy rys historii gnomoniki pi鏎a dr F. Przypkowskiego w J?drzejowie, wybitnego znawcy tej dziedziny astronomii, w?a?ciciela jednego z najbogatszych muze闚 zegar闚 s?onecznych w Europie. (Urania – Red.)
Najs?ynniejszy kamienny kr?g ?wiata – Stonehenge na Wyspach BrytyjskichJu? cz?owiek pierwotny z okresu neolitycznego, ustawiaj?c w rz?dy nieobrobione wielkie g?azy, kierowa? je ku wschodowi i zachodowi s?o?ca w czasie przesile? lub por闚na? dnia z noc?, a nawet ustawia? je na linii po?udniowej. By?y to tak zwane menhiry. Egipcjanie buduj?c piramidy ?ciany ich stawiali pod?ug stron ?wiata, a dla okre?lenia chwili po?udnia i oznaczenia linii po?udniowej u?ywali pionu, rzucaj?cego cie? na r闚n? powierzchni?, co by?o ju? zacz?tkiem zegara s?onecznego. S?ynne egipskie obeliski, umieszczane przed ?wi?tyniami, s? pozosta?o?ciami po tego rodzaju urz?dzeniach dla oznaczania chwili po?udnia. Biblia w kilku miejscach wspomina o zegarze s?onecznym kr鏊a Judy Achaza (VIII wiek przed Chrystusem).
Zegar s?oneczny w Machupicchu w PeruAztekowie w Meksyku, Inkasi w Peru i Hindusi (olbrzymie zegary s?oneczne w Delhi, Jeypore) znali dobrze prawid?a gnomoniczne. Staro?ytne Chiny, Chaldeja i Babilon zajmowa?y si? gnomonik? o naukowych podstawach. Z Babilonu przenikaj? wiadomo?ci o budowie zegar闚 s?onecznych do Grek闚. Herodot m闚i, ?e "πλος χαι γνωμν (polos kai gnomon)" dostaj? si? do Grek闚 od Babilo?czyk闚, gdy? oko?o 35-tej olimpiady przybywa Chaldejczyk Beroz [1] do Aten i na wyspie Kos zak?ada szko??, kt鏎ej uczniami mi?dzy innymi byli Anaximander (610-546 r.) i Anaximenes (588-524 r.). Grecy nawet Anaximenesa uwa?aj? za wynalazc? zegara s?onecznego. Jak utrzymuje Vitruvius ("De architectura", Lib. IX, cap. 9) by? to typ zegara s?onecznego "scaphe" inaczej zwany "hemicyclium excavatum ex quadrato", zbudowany wed?ug Beroza. Nauk? o zegarach s?onecznych zajmowali si?: Arystarch z Samos, Scopas, Eudoxus z Knidos, Teodosius i inni. Wie?a wiatr闚 w Atenach z zegarami s?onecznymi na wszystkich o?mioma ?cianach Dzi? jeszcze mo?na ogl?da? w Atenach wie?? wiatr闚, na kt鏎ej s? ?lady zegar闚 s?onecznych, zbudowan? przez Andronikosa Kirrestesa oko?o 50 roku przed Chrystusem. Grecki wyraz "γνωμν (gnomon)" [2] daje nazw? nauce o zegarach s?onecznych – gnomonice, inaczej nazywanej horologiografi?. Zasady gnomoniki z Grecji dostaj? si? do Rzymu, dowodem tego s? wykopywane zegary s?oneczne w Tusculum, Pompei, Herculanum; mo?na je ogl?da? w muzeach Rzymu i Palermo. Konsul Valerius Messala przywi霩? zegar s?oneczny do Rzymu z Sycylii, na wz鏎 kt鏎ego Martius Philippus ka?e robi? inny, dostosowany do szeroko?ci geograficznej Rzymu.
Arabski zegar s?oneczny ustawiony na dziedzi?cu meczetu w Kairouan w TunezjiZ Italii zegary s?oneczne przedosta?y si? do Arabii, gdzie mia?y znaczenie przede wszystkim religijne; gdy cie? wskaz闚ki wskazywa? kierunek, w kt鏎ym znajduje si? Mekka, chwila ta by?a og?aszan? publicznie jako chwila specjalnej modlitwy. Arabowie gnomonik? nazywali "geometri? religijn?", a zegary s?oneczne ich by?y to przewa?nie poziome p?yty marmurowe zwane "rachamet", stale przy tym by?y ulepszane (pocz?tkowo mia?y pionowo osadzon? wskaz闚k?) przez najlepszych matematyk闚, poczynaj?c od Mahomeda ben Musu al Chowarezmi (zm. 835 lub 845 r.), Hebasael Hasibel Merwasi (zm. 864 lub 874 r.), Tabit'a ben Quorra (826-901 r.), Al Battani'ego (zm. 929 r.), Ibn Junis'a (zm. 1009 r.) a? do Abul'a Hassana (zm. 1270). Prace Arab闚 opiera?y si? ju? na rzetelnych podstawach matematyki, a w szczeg鏊no?ci na prawach trygonometrii p?askiej i kulistej.
Obserwatorium Jantar Mantar w Jaipur w IndiachKiedy gnomonika u Arab闚 poczyni?a ju? znaczne post?py, to Europa zachodnia i ?rodkowa w tej dziedzinie opiera?a si? przewa?nie na czystej empirii. Nieco o?ywiony ruch rozpocz?? si? ju? jednak, kiedy papie? Sabinianus (604-606 r.), ten sam, kt鏎y zaprowadzi? dzwony po ko?cio?ach, nakaza?, aby na ?cianie ka?dego ko?cio?a by? zegar s?oneczny. Dzi?ki temu ca?a nauka gnomoniki wesz?a do klasztor闚, gdzie by?a opracowywan? i ulepszan?. Ruch naukowy, wzmagaj?c si? poprzez drug? po?ow? XV w., w wiekach XVI, XVII i XVIII doprowadzi? rozw鎩 gnomoniki do tego szczytu, w jakim si? dzi? znajduje. Ka?dy prawie astronom w闚czas uprawia? gnomonik?, a wi?c: Peuerbach (1423-1461 r.), Regiomontanus (1436-1476 r.), Kopernik (1473-1543) i inni. Ok?adka dzie?a Claviusa – Gnomonices Libri Octo Zajmowali si? ni? tak?e wielcy arty?ci jak Albrecht Durer (1471-1528), a specjalnie dziedzinie tej po?wi?cili si?: Orontius Fineus (druk 1531 r.), Gemma Frisius (1551 r.), Andrzej Schoner (1562 r.), Bart?omiej Scultetus (1572 r.), Franciszek Maurolycus (1575 r.); najwspanialsze jednak, dobrze przemy?lane dzie?o zostawi? nam Jezuita Krzysztof Clavius z Bambergi (1581 r.), dedykowane Stefanowi Batoremu. Na dziele tym wzorowa?o si? bardzo wielu jego nast?pc闚, z kt鏎ych warto wymieni?: Pawe? Galucci (1598 r.), Piotr de St. Magdaleine (1645 r.), Pardies (1676), De la Hire (1698 r.), Richet (1701 r.), Ozanam (1723 r.) i wielu innych. Z nich na specjalne wyr?nienie zas?uguj?: Anastazy Kircher (1646 r.) oraz Emanuel Maignan (1638 r.), kt鏎zy opracowuj? ca?y szereg w?asnych odmiennych typ闚 zegar闚 s?onecznych. Wieki XIX i XX nie wiele ju? doda?y.
Zegar s?oneczny w Chartres na katedrze, z XIV wiekuW XVII i XVIII wieku masow? produkcj? kieszonkowych zegar闚 s?onecznych wyr?niaj? si? miasta: Augsburg, Norymberga i Pary?, gdzie rozpowszechnia si? specjalny typ opracowany przez Miko?aja Biona w pierwszej po?owie XVIII w. Z nowszych autor闚 pisz?cych o budowie zegar闚 s?onecznych wspomn? Bigourdana (1922 r.), Drecker'a (1925 r.), Green'a (1926 r.) i Arvanitaki (1934 r.). Opr鏂z w?a?ciwych zegar闚 s?onecznych w wielu miejscowo?ciach budowano gnomony, czyli s?upy zaopatrzone kulk? lub otworem na wierzcho?ku rzucaj?ce przej?cie promienia s?onecznego przez lini? po?udniow? lub te? by?y to po prostu otwory w oknach czy sklepieniach wysokich ko?cio?闚, przez kt鏎e promie? s?oneczny w chwili prawdziwego po?udnia miejscowego pada? na lini? po?udniow? wyryt? na posadzce ko?cio?a, jak to widzimy w katedrze we Florencji, w ko?ciele ?w. Petroniusza w Bolonii, ?w. Sulpicjusza w Pary?u i innych.
Szkic konstrukcyjny zegara s?onecznego z ksi??ki Albrechta Durera 'Underweysung der messung, mit zirckel und richtscheyt'Budowa zegar闚 s?onecznych sprowadza si? do rozwi?zania podstawowego zadania: oznaczenia przeci?? p?aszczyzn k? godzinnych z dan? jak?kolwiek p?ask? czy krzyw? powierzchni?. Mo?e sta? si? to na drodze mechanicznej, graficznej lub trygonometrycznej. Wszystkie te trzy dzia?y maj? sw? odr?bn? histori?; szczup?e ramy pisma nie pozwalaj? na wchodzenie w te szczeg?y. Materia?, jaki by? u?ywany do budowy zegar闚 s?onecznych, wystawionych na dzia?anie czynnik闚 atmosferycznych, musia? by? trwa?y: kamie?, ?elazo, br?z lub o?闚, na murach za? sgraphito lub tempera. Zegary przeno?ne, ma?e, kieszonkowe, by?y wyrabiane przewa?nie z ko?ci s?oniowej, srebra, do tego celu s?u?y? r闚nie? z?ocony i srebrzony br?z, mosi?dz, wreszcie rysunek na pergaminie lub papierze przyklejany na drzewie.
Globus Marcina Bylicy z Olkusza z atrolabium i zegarem s?onecznymA teraz: jak sprawa gnomoniki przedstawia?a si? w Polsce? Najstarszy ?lad naukowych zainteresowa? u nas gnomonik? mamy przechowany w British Museum z r. 1476 w pracy Miko?aja Abstemiusa Wodki, pierwszego nauczyciela astronomii Miko?aja Kopernika. Z tego te? czasu pochodz? dwa najstarsze zegary s?oneczne w Polsce, jakie obecnie znamy. Oba s? umieszczone na dwu s?ynnych przyrz?dach astronomicznych w zbiorach krakowskich: globusie Marcina Bylicy z Olkusza i torquetum Regiomontanusa. Prof. L. Birkenmajer podaje, ?e w r. 1490 ten?e Miko?aj Wodka wraz z 17-letnim Miko?ajem Kopernikiem buduje zegar s?oneczny na katedrze we W?oc?awku. Dzi? istniej?cy tam zegar s?oneczny nie jest tym samym, kt鏎y Wodka z Kopernikiem skonstruowa?. Tablica astronomiczna, kt鏎? Miko?aj Kopernik wykona? na olszty?skim zamku. Fot. Tadeusz Przypkowski Zegar 闚czesny zosta? zniszczony w XVII w. podczas przybudowania w tym miejscu kaplicy do katedry. Na kaplicy zrobiono wtedy nowy zegar s?oneczny (sgraphito), kt鏎y tradycja nies?usznie wi??e z Kopernikiem. W?asnor?cznie stwarza Kopernik zegar s?oneczny na ?cianie kru?ganku przylegaj?cego do jego mieszkania, kt鏎e zajmowa? na zamku w Olsztynie pomi?dzy 1516 a 1521 r. Jest to bardzo ciekawy przyk?ad zegara refleksyjnego, gdzie godziny i k?ty odchyle? od linii r闚nonocnej wskazuje wewn?trz kru?ganka ?wiate?ko odbite od lusterka w oknie umieszczonego. Tablica tego zegara zachowa?a si? w kru?ganku zamkowym do dzisiaj, wymaga jednak rekonstrukcji i odtworzenia lusterka. (Vide ok?adka tego zeszytu Uranii).
Rysunek techniczny rekonstrukcji zegara s?onecznego na ko?ciele Mariackim w Krakowie. (Fot. dr T. Przypkowski)O powszechno?ci u?ywania zegara s?onecznego w XVI w. ?wiadcz? niekt鏎e miejsca w literaturze pi?knej. Podobnie jak Shakespeare w komedii "Jak wam si? podoba" (Akt II. Scena VII) wspomina godziny up?ywaj?ce wraz z cieniem na zegarze s?onecznym, tak u nas Jan Kochanowski po?wi?ca zegarowi s?onecznemu jedn? ze swych fraszek [3], w spos鏏 zreszt? krotochwilny. W XVII w. o urz?dzaniu zegar闚 s?onecznych w Polsce pisze S?upski w r. 1618. W akademii zamojskiej (1594-1784) jako przedmiot osobny wyk?adan? by?a:
Akademia Zamojska:
Horografia, kt鏎a o poznawaniu czasu rocznego y iego cz??ci, elewacyach s?o?ca, o wielko?ci y kr鏒ko?ci dni i nocy informuie, do robienia zegar闚 s?onecznych lub miesi?cznych sposob闚 uczy.
Oko?o 1630 r. Jan Bro?ek wyk?ada? gnomonik? na uniwersytecie krakowskim. Szymon Petruwjusz w tym samym mniej wi?cej czasie wyk?ada gnomonik? w akademii pozna?skiej. Jan Heweliusz, wielki astronom gda?ski, kt鏎y od r. 1677 pobiera od Jana III Sobieskiego sta?? pensj? za swe prace naukowe, buduje zegary s?oneczne w Gda?sku i Wilanowie. Ten ostatni, wykonany ok. 1686 r., zachowa? si? z niewielkimi tylko uszkodzeniami.
Ok?adka ksi??ki Daniela Wie?bickiego 'O zegarach s?onecznych'O gnomonice mi?dzy innymi pisz?: J. To?ski (1645 r.), J. Bro?yna (1665 r.), Stanis?aw Solski (1686 r.), a nast?pnie J. Tu?awski (.1756 r.), A. Fr?czkiewicz (1819 r.), Pawe? Krzy?anowski (1820 r.), Wincenty Karczewski (1828 r.), Wojciech Jastrz?bowski (1843 r.), kt鏎y opisuje przez siebie wynaleziony przyrz?d (gnomonograf) s?u??cy do rysowania zegar闚 s?onecznych na dowolnych powierzchniach, wreszcie ks. Tomasz Kowalski (1863 r.), Daniel Wierzbicki (1886 r.), Aleksander Tarnawski (1930 r.) i inni. W dobie stanis?awowskiej powsta?o w Polsce wyj?tkowo du?o artystycznych zegar闚 s?onecznych. Wyrabiali u nas zegary s?oneczne: Antoni W?grzynowicz, Holtz, J霩ef Morawski, Steffel i inni. W pierwszej po?owie XIX w. w Warszawie wyrabiaj? masowo zegary s?oneczne optyk Pik i Sommer.
Ok?adka ksi??ki Wojciecha Jastrz?bowskiego 'Kompas polski'Zegar s?oneczny opr鏂z godzin i ich cz??ci wskazywa?: wysoko?? s?o?ca (almucantharat), odleg?o?? s?o?ca od linii po?udniowej (azymuth), znaki zwierzy?cowe (zodiacus), w kt鏎e wst?puje s?o?ce danego dnia, pocz?tek i koniec p鏎 roku, godziny wschodu i zachodu s?o?ca, pe?ni? wi?c rol? kalendarza wskazuj?c nawet niekt鏎e uroczysto?ci ko?cielne i tak dalej. Zegar s?oneczny pomimo zastosowania lunety przej?ciowej, radia, chronometr闚 itp., nie jest anachronizmem. Dobrze pod?ug wymog闚 nauki urz?dzony zegar s?oneczny mo?e wskazywa? czas z dok?adno?ci? do kilku sekund, a nawet gdyby tylko dawa? dok?adno?? do jednej minuty, to wystarczy?oby to dla naszych potrzeb codziennych przy regulowaniu zegar闚 i zegark闚. Maeterlinck nawet m闚i:
Maeterlinck:
Wierz? i ufam jeno owemu rozdzia?owi ?wiat?a, jaki zaznacza samo S?o?ce za pomoc? cienia na marmurowej tarczy.
Jest to mo?e za wiele powiedziane, ale i obecnie mo?emy mie? pewn? korzy?? z zegara s?onecznego tam, gdzie innych sposob闚 do regulowania zegar闚 zwyk?ych nie ma. Zegary s?oneczne powinny by? umieszczane na ?cianach ko?cio?闚 i szk?, na budynkach zarz?d闚 gminnych lub sp?dzielni, z warunkiem, ?e, jako przyrz?dy miary czasu, musz? by? wykonane ze znajomo?ci? rzeczy. Stanowi? one poza tym doskona?y motyw zdobniczy w architekturze budynku oraz pobudzaj? my?l do zastanowienia si? nad budow? wszech?wiata, co pot?guje jeszcze cz?sto umieszczona na nich odpowiednia sentencja natury filozoficznej.
© 2012 by GNOMONIKA.pl
Autor: Feliks Przypkowski
liczba wizyt: 7766 | ocena: 5,00 (g這s闚: 1) | komentarze: brak
Przypisy
  • Historyk Beroz ?y? p?niej o lat dwie?cie.
  • Index – wskaz闚ka.
  • Jan Kochanowski – Na ?las?:
    Sta? ku s?o?cu, a rozdziew g?b?, panie ?lasa,
    A ju? nie b?dziem szuka? inszego kompasa
    Bo ten nos, co? to g?by ju? ledwie nie minie,
    Na z?bach nam uka?e, o kt鏎ej godzinie.
Seria: Artyku?y Feliksa Przypkowskiego
Chcesz skomentowa ten artyku b康 do陰czy do trwaj帷ej dyskusji?
Wejd na Forum i podziel si z nami swoimi przemy郵eniami i wra瞠niami.