Zofia Gansiniec ››› Filomata nr 249, czerwiec 1971

Zegary podr?ne

21 wrze郾ia 2012, godz. 16:12
 
W okresie hellenistycznym, w dobie rozkwitu nauk matematycznych i astronomicznych, uczeni opracowali r?nego rodzaju konstrukcje zegar闚 s?onecznych i zegar闚 wodnych, kt鏎e w miejscach publicznych, na placach i w budowlach wskazywa?y dok?adnie czas. "Item ex his generibus viatoria pensilia uti fierent, plures scripta reliquerunt. Ex quorum libris, si qui velit, subiectiones inrenire poterit, dummodo sciat analemmatos descriptiones". ("Wielu z nich pozostawi?o opisy, w jaki spos鏏 mo?na by z takich zegar闚 sporz?dzi? podr?ne zegary do zawieszenia. Je?li wi?c kto? chce, mo?e opieraj?c si? na ich pismach znale?? wskaz闚ki, byleby tylko umia? wykre?li? analemmat". Witruwiusz: O architekturze, przek?ad K. Kumanieckiego, 1956, s. 149).
Ok?adka czerwcowego numeru Filomaty z 1971 rokuWitruwiusz (IX 8, 1) wynalazek zegar闚 podr?nych (viatoria pensilia) przypisuje greckim matematykom i astronomom Parmenionowi, Andriasowi i Theodosiosowi z Tripolis w Lidii. Daremnie jednak szukamy wskaz闚ek dla konstrukcji zegara podr?nego w zachowanych pismach astronomicznych Theodosiosa. Zasady ich konstrukcji i analemma pozwalaj? pozna? oryginalne zegary podr?ne staro?ytne, jakie posiadamy. S? to g?闚nie zegary rzymskie pochodz?ce z pierwszych wiek闚 naszej ery, z okresu kiedy Rzym by? imperium ?wiatowym. Znamy te? jeden zegar podr?ny grecki z Samos, niedawno opublikowany.
Zegar podr?ny znaleziony w Herkulaneum w r. 1773 datowany jest na po?ow? I w. n. e. Modelowany w br?zie i posrebrzany posiada niezwyk?y kszta?t szynki z pier?cieniem s?u??cym do zawieszenia go. Zwany jest te? dlatego szynk? Portici. Na jego powierzchni znajduje si? siatka linii pionowych oznaczona pocz?tkowymi literami nazw miesi?cy od Jun(ius) do Ja(nuarius), pod nim od Ju(lius) a? do De(cember). Krzywe poziome s? liniami godzin. Na tym zegarze mo?na odczyta? godziny przedpo?udniowe i popo?udniowe. Cie? na siatk? rzuca? gnomon, kt鏎ego funkcj? spe?nia? tutaj ?wi?ski ogonek. Wystarczy? ludziom, kt鏎zy mo?e kierowali si? dewiz? wyra?on? w przys?owiu "spiesz si? powoli" (gr. σπενδε βραδεως [speude bradeos], ?ac. festina lente), a a nie dewiz? naszych czas闚 "czas to pieni?dz" (time is money).
Ryc. 2. Zegar podr?ny z ForbachInny typ zegar闚 podr?nych przedstawiaj? egzemplarze znalezione w Forbach, Mainz, Wiedniu i Akwilei. Czas wskazuje na nich punkt ?wietlny padaj?cy przez otw鏎 znajduj?cy si? w metalowej obw鏚ce okr?g?ej tarczy zegarowej br?zowej lub ko?cianej, na kt鏎ej znajduje si? siatka miesi?cy u?o?ona wachlarzowato rozchodz?cych si? promieni?cie linii od ?rodka C (ryc. 2). Linie te odpowiadaj? miesi?com od stycznia do lipca. Zewn?trzne oznaczone s? podpisami Jul(ius)Jan(uarius). Licz?c wstecz otrzyma si? pe?nych dwana?cie miesi?cy. Linie miesi?cy po??czone s? siatk? r闚nolegle biegn?cych ?amanych linii godzin. Licz?c od ?rodka tarczy i z powrotem wyznacza?y one 12 godzin. Godziny odczytano na pionowo zawieszonym zegarze odwr鏂onym w ten spos鏏, aby punkt ?wietlny rzutowa? na lini? w?a?ciwego miesi?ca. Znajduj?ce si? po obu stronach tarczy mocno razem z??czone pr?ty poruszane s?u?y?y do okre?lenia pory dnia. Wyznaczony na tarczy zegara z Forbach biegun wynosi 52. Zegar by? skonstruowany do u?ytku w jednej miejscowo?ci dla szeroko?ci geograficznej Kolonii, o 3 posiadaj?cej r?ne po?o?enie od miejsca znalezienia. W ten sam spos鏏 skonstruowane s? zegary podr?ne z Mainz, z Wiednia i z Akwilei.
Ryc. 3. Zegar podr?ny z Rzymu, a strona przednia, b linea?, c strona tylnaInaczej by?y skonstruowane zegary podr?ne, kt鏎e s?u?y?y do odczytania czasu w r?nych miejscowo?ciach r?nych prowincjach cesarstwa. Znamy je z zachowanych egzemplarzy z Rzymu, z, Crêt-Chatelard nad Loar? i z Austrii. Zegar z Rzymu (ryc. 3) i z Crêt-Chatelard (ryc. 4) posiadaj? na odwrotnej stronie tarczy wypisane nazwy 16 prowincji imperium Romanum wraz z cyframi okre?laj?cymi ich szeroko?? geograficzn?. Na stronie przedniej tarczy tych trzech zegar闚 znajduj? si? jednakowe analemma, sk?adaj?ce si? z siatki linii w ?rodku z lini? oznaczon? jako aeq(uinoctium) "zr闚nania dnia z noc?" mi?dzy zewn?trznymi liniami oznaczonymi datami przesile? zimowego i letniego VIII K JAN (ante diem VIII Kalendas Januarias) i VIII K IUL (ante diem VIII Kalendas Julias). Na pionowej linii dziel?cej tarcz? na dwie cz??ci znajduje si? guziczek, gdzie by? gnomon, pr?t rzucaj?cy cie? na tarcz?. Nit znajduj?cy si? w ?rodku podtrzymywa? tr鎩k?t, na kt鏎ym sze?? kresek oznacza godziny.
Ryc. 4. Zegar podr?ny z Cret-Chatelard: a – strona przednia, b – strona tylna, c – linea?, d – ca?o??Zegar podr?ny z Austrii przedstawia najpe?niej zachowany egzemplarz (ryc. 5). Posiada on, na wystaj?cym brzegu spod g鏎nej tarczy na prawo od uszka s?u??cego do zawieszenia go, podzia?k? u do?u oznaczon? cyfr? XXX, u g鏎y LX. S? to k?ty nachylenia do horyzontu 30, 40, 50, 60. Na wewn?trznej p?ytce po obu stronach ?rednicy znaki w podzia?ce odpowiadaj? odleg?o?ciom k?t闚, kt鏎e okre?laj? nachylenie s?o?ca znajduj?cego si? lub wschodz?cego w odpowiednim znaku zodiaku. Zewn?trzne linie s? opatrzone podpisami VIII K IAN, VII K IUL, oznaczaj?ce przesilenie zimowe i letnie. Pionowo do tej ?rednicy wyznaczony jest jeden promie?. W pewnym miejscu na tej linii znajduje si? wzniesienie w rodzaju guziczka, kt鏎y s?u?y? do poruszania tarczy.
Najpierw ustawia si? g鏎n? tarcz? znajduj?c? si? na niej przed guziczkiem wskaz闚k? na odpowiedni? wypisan? na brzegu cyfr?, odpowiadaj?c? wysoko?ci bieguna miejsca obserwacji, potem nastawia si? pr?t gnomonu na linii aktualnego nachylenia s?o?ca, wreszcie ca?y instrument trzyma si? w po?o?eniu tak, aby cie? gnomonu pada? na ?uk siatki godzin. Cz??? wolna od cienia wskazuje godzin? przed lub po po?udniu.
Ryc. 5. Zegar podr?ny z AustriiJeszcze inny typ zegara podr?nego prezentuje egzemplarz przechowywany do XIX w. w klasztorze Stavros na Samos, a obecnie znajduj?cego si? w muzeum w Vathy, nr inw. 328 (ryc. 6). Niedawno opublikowa?a go R. Tölle (Archaeologischer Anzeiger 1969, s. 309-317). Cienka jego okr?g?a br?zowa tarcza, o ?rednicy 68 mm z otworem w ?rodku wynosz?cym 7 mm, jest troch? zgi?ta i skorodowana. Mimo to zapis i rysunek na niej znajduj?cy si? uda?o si? odczyta? i obja?ni?. Tarcza zegara jest podzielona sze?cioma promieniami, kt鏎e tworz? po dwa k?ty po 30 wzgl?dnie jeden k?t 60 u g鏎y i u do?u. Na prawo i na lewo tego podzia?u s? wyryte dwie siatki miesi?cy i godzin o kszta?cie wycinku ko?a. Od punktu stanowi?cego jego ?rodek rozchodzi si? wachlarzowato siedem promieni od prawej do lewej, zaczynaj?c od najkr鏒szego dnia w grudniu i styczniu a? do najd?u?szego w czerwcu i lipcu i z powrotem.
Pi?? ?uk闚 ko?a wyznacza sze?? godzin. Najwi?kszy ?uk, r闚ny promieniowi, wskazuje czas najni?szej pozycji s?o?ca. Po?udnie wyznacza punkt, co nie jest trafne. Siatka linii godzin powinna tutaj by? rozwini?ta i posiada? kszta?t hyperboli jak w typie zegara s?onecznego zwanego pelekinon (toporem lub jask?czym ogonem od kszta?tu linii analemma).
Ryc. 6. Zegar podr?ny z Samos: a – przednia strona, b – tylna stronaSiatka miesi?cy i godzin na tarczy zegara z Samos wyrysowana jest dwa razy po obu stronach dziel?cych j? ?rednic ko?a tarczy, aby odczytywa? godziny przedpo?udniowe i popo?udniowe. Nie jest rzecz? zrozumia?? ani jasn?, dlaczego na tej tarczy zegara jeszcze po raz trzeci mi?dzy ?ukami zawartymi w wyznaczonych ?rednicach nie powi?zanych siatk? godzin s? wyryte pocz?tkowe litery miesi?cy. Zegar ten mo?na by?o u?ywa? w r?nych szeroko?ciach geograficznych. Na zewn?trznym brzegu tarczy znajduje si? szereg liter. Greckimi literami oznaczone s? warto?ci liczbowe czwartej cz??ci obwodu ko?a co 6 (6, 12, 18, 24 a? do 90). Mo?na domy?la? si?, ?e ten podzia? nale?y do astrolabium, kt鏎ego stereograficzna projekcja nieba musia?a by? wyobra?ona na niezachowanej tarczy spodniej o nieco wi?kszej ?rednicy i dzi?ki temu posiadaj?cej wystaj?cy brzeg, na kt鏎ym oznaczone by?y wysoko?ci bieguna.
Ryc. 7. Zegar podr?ny z Samos w arabskim astrolabiumZegar zosta? skonstruowany dla pos?ugiwania si? nim w po?o?eniu pionowym lub wisz?cym, jak to widzimy na ryc. 7, gdzie za pomoc? arabskiego astrolabium zosta? ustawiony dla szeroko?ci geograficznej Samos (nieco mniej ni? 38). Niestety nie zachowa?a si? najwa?niejsza cz??? zegara, rzucaj?cy cie? gnomon, kt鏎y mo?e by? umieszczony na zewn?trznym brzegu lub umocowany w ?rodku na tarczy w rodzaju i typie podobny do zegara z Austrii. Tego zagadnienia nie uda?o si? na razie wyja?ni?.
Wyliczone na tarczy nazwy jedenastu miast Azji Mniejszej, wa?nych centr闚 prowincji i siedzib biskupstw, oraz wyspy Rodos wraz z ich szeroko?ciami geograficznymi wskazuj?, ?e by? u?ywany tylko w dawnej prowincji Azji. Zosta? skonstruowany po r. 330, kiedy Bizancjum przemianowano na Konstantynopol i przed zburzeniem Ankyry w r. 620 przez Sassanid闚 lub doszcz?tnym jej zniszczeniem w r. 657 przez Arab闚. Takie granice czasowe wyznaczaj? wymienione na nim miasta.
© 2012 by GNOMONIKA.pl
Autor: Zofia Gansiniec
liczba wizyt: 4850 | ocena: 4,00 (g這s闚: 1) | komentarze: 1
Komentarze z Forum
21.09.2012 10:14
przemek
To ciekawy i bardzo potrzebny artyku?. W powszechnej ?wiadomo?ci zegary s?oneczne uto?samiane s? z du?ymi i statycznymi obiektami, ma?o kto kojarzy je z przeno?nymi instrumentami. A tak na weso?o: ciekawe, ?e ten gnomon to musia? by? w?a?nie ?wi?ski ogonek.
Przy okazji pozdrowienia i podzi?kowania dla Darka, kt鏎y niestrudzenie wynajduje i od?wie?a nam takie publikacje.
Na koniec refleksja: a? prosi si? o jak?? wsp?czesn? polsk? monografi? nt. zegar闚 s?onecznych. Przecie? przez ostatnie dziesi?ciolecia pojawi?o si? wiele nowych ustale?, niekt鏎e starsze pogl?dy si? zdezaktualizowa?y. Poza tym j?zyk tych artyku?闚 – nie przecz?, ma sw鎩 wdzi?k – ale te? archaizmy nie u?atwiaj? lektury.
Chcesz skomentowa ten artyku b康 do陰czy do trwaj帷ej dyskusji?
Wejd na Forum i podziel si z nami swoimi przemy郵eniami i wra瞠niami.