Zofia Gansiniec ››› Filomata nr 249, czerwiec 1971

Zegary podr騜ne

21 wrze郾ia 2012, godz. 16:12
 
W okresie hellenistycznym, w dobie rozkwitu nauk matematycznych i astronomicznych, uczeni opracowali r騜nego rodzaju konstrukcje zegar闚 s這necznych i zegar闚 wodnych, kt鏎e w miejscach publicznych, na placach i w budowlach wskazywa造 dok豉dnie czas. "Item ex his generibus viatoria pensilia uti fierent, plures scripta reliquerunt. Ex quorum libris, si qui velit, subiectiones inrenire poterit, dummodo sciat analemmatos descriptiones". ("Wielu z nich pozostawi這 opisy, w jaki spos鏏 mo積a by z takich zegar闚 sporz康zi podr騜ne zegary do zawieszenia. Je郵i wi璚 kto chce, mo瞠 opieraj帷 si na ich pismach znale潭 wskaz闚ki, byleby tylko umia wykre郵i analemmat". Witruwiusz: O architekturze, przek豉d K. Kumanieckiego, 1956, s. 149).
Ok豉dka czerwcowego numeru Filomaty z 1971 rokuWitruwiusz (IX 8, 1) wynalazek zegar闚 podr騜nych (viatoria pensilia) przypisuje greckim matematykom i astronomom Parmenionowi, Andriasowi i Theodosiosowi z Tripolis w Lidii. Daremnie jednak szukamy wskaz闚ek dla konstrukcji zegara podr騜nego w zachowanych pismach astronomicznych Theodosiosa. Zasady ich konstrukcji i analemma pozwalaj pozna oryginalne zegary podr騜ne staro篡tne, jakie posiadamy. S to g堯wnie zegary rzymskie pochodz帷e z pierwszych wiek闚 naszej ery, z okresu kiedy Rzym by imperium 鈍iatowym. Znamy te jeden zegar podr騜ny grecki z Samos, niedawno opublikowany.
Zegar podr騜ny znaleziony w Herkulaneum w r. 1773 datowany jest na po這w I w. n. e. Modelowany w br您ie i posrebrzany posiada niezwyk造 kszta速 szynki z pier軼ieniem s逝膨cym do zawieszenia go. Zwany jest te dlatego szynk Portici. Na jego powierzchni znajduje si siatka linii pionowych oznaczona pocz徠kowymi literami nazw miesi璚y od Jun(ius) do Ja(nuarius), pod nim od Ju(lius) a do De(cember). Krzywe poziome s liniami godzin. Na tym zegarze mo積a odczyta godziny przedpo逝dniowe i popo逝dniowe. Cie na siatk rzuca gnomon, kt鏎ego funkcj spe軟ia tutaj 鈍i雟ki ogonek. Wystarczy ludziom, kt鏎zy mo瞠 kierowali si dewiz wyra穎n w przys這wiu "spiesz si powoli" (gr. σπενδε βραδεως [speude bradeos], 豉c. festina lente), a a nie dewiz naszych czas闚 "czas to pieni康z" (time is money).
Ryc. 2. Zegar podr騜ny z ForbachInny typ zegar闚 podr騜nych przedstawiaj egzemplarze znalezione w Forbach, Mainz, Wiedniu i Akwilei. Czas wskazuje na nich punkt 鈍ietlny padaj帷y przez otw鏎 znajduj帷y si w metalowej obw鏚ce okr庵貫j tarczy zegarowej br您owej lub ko軼ianej, na kt鏎ej znajduje si siatka miesi璚y u這穎na wachlarzowato rozchodz帷ych si promieni軼ie linii od 鈔odka C (ryc. 2). Linie te odpowiadaj miesi帷om od stycznia do lipca. Zewn皻rzne oznaczone s podpisami Jul(ius)Jan(uarius). Licz帷 wstecz otrzyma si pe軟ych dwana軼ie miesi璚y. Linie miesi璚y po陰czone s siatk r闚nolegle biegn帷ych 豉manych linii godzin. Licz帷 od 鈔odka tarczy i z powrotem wyznacza造 one 12 godzin. Godziny odczytano na pionowo zawieszonym zegarze odwr鏂onym w ten spos鏏, aby punkt 鈍ietlny rzutowa na lini w豉軼iwego miesi帷a. Znajduj帷e si po obu stronach tarczy mocno razem z陰czone pr皻y poruszane s逝篡造 do okre郵enia pory dnia. Wyznaczony na tarczy zegara z Forbach biegun wynosi 52. Zegar by skonstruowany do u篡tku w jednej miejscowo軼i dla szeroko軼i geograficznej Kolonii, o 3 posiadaj帷ej r騜ne po這瞠nie od miejsca znalezienia. W ten sam spos鏏 skonstruowane s zegary podr騜ne z Mainz, z Wiednia i z Akwilei.
Ryc. 3. Zegar podr騜ny z Rzymu, a strona przednia, b linea, c strona tylnaInaczej by造 skonstruowane zegary podr騜ne, kt鏎e s逝篡造 do odczytania czasu w r騜nych miejscowo軼iach r騜nych prowincjach cesarstwa. Znamy je z zachowanych egzemplarzy z Rzymu, z, Crêt-Chatelard nad Loar i z Austrii. Zegar z Rzymu (ryc. 3) i z Crêt-Chatelard (ryc. 4) posiadaj na odwrotnej stronie tarczy wypisane nazwy 16 prowincji imperium Romanum wraz z cyframi okre郵aj帷ymi ich szeroko嗆 geograficzn. Na stronie przedniej tarczy tych trzech zegar闚 znajduj si jednakowe analemma, sk豉daj帷e si z siatki linii w 鈔odku z lini oznaczon jako aeq(uinoctium) "zr闚nania dnia z noc" mi璠zy zewn皻rznymi liniami oznaczonymi datami przesile zimowego i letniego VIII K JAN (ante diem VIII Kalendas Januarias) i VIII K IUL (ante diem VIII Kalendas Julias). Na pionowej linii dziel帷ej tarcz na dwie cz窷ci znajduje si guziczek, gdzie by gnomon, pr皻 rzucaj帷y cie na tarcz. Nit znajduj帷y si w 鈔odku podtrzymywa tr鎩k徠, na kt鏎ym sze嗆 kresek oznacza godziny.
Ryc. 4. Zegar podr騜ny z Cret-Chatelard: a – strona przednia, b – strona tylna, c – linea, d – ca這嗆Zegar podr騜ny z Austrii przedstawia najpe軟iej zachowany egzemplarz (ryc. 5). Posiada on, na wystaj帷ym brzegu spod g鏎nej tarczy na prawo od uszka s逝膨cego do zawieszenia go, podzia趾 u do逝 oznaczon cyfr XXX, u g鏎y LX. S to k徠y nachylenia do horyzontu 30, 40, 50, 60. Na wewn皻rznej p造tce po obu stronach 鈔ednicy znaki w podzia販e odpowiadaj odleg這軼iom k徠闚, kt鏎e okre郵aj nachylenie s這鎍a znajduj帷ego si lub wschodz帷ego w odpowiednim znaku zodiaku. Zewn皻rzne linie s opatrzone podpisami VIII K IAN, VII K IUL, oznaczaj帷e przesilenie zimowe i letnie. Pionowo do tej 鈔ednicy wyznaczony jest jeden promie. W pewnym miejscu na tej linii znajduje si wzniesienie w rodzaju guziczka, kt鏎y s逝篡 do poruszania tarczy.
Najpierw ustawia si g鏎n tarcz znajduj帷 si na niej przed guziczkiem wskaz闚k na odpowiedni wypisan na brzegu cyfr, odpowiadaj帷 wysoko軼i bieguna miejsca obserwacji, potem nastawia si pr皻 gnomonu na linii aktualnego nachylenia s這鎍a, wreszcie ca造 instrument trzyma si w po這瞠niu tak, aby cie gnomonu pada na 逝k siatki godzin. Cz窷 wolna od cienia wskazuje godzin przed lub po po逝dniu.
Ryc. 5. Zegar podr騜ny z AustriiJeszcze inny typ zegara podr騜nego prezentuje egzemplarz przechowywany do XIX w. w klasztorze Stavros na Samos, a obecnie znajduj帷ego si w muzeum w Vathy, nr inw. 328 (ryc. 6). Niedawno opublikowa豉 go R. Tölle (Archaeologischer Anzeiger 1969, s. 309-317). Cienka jego okr庵豉 br您owa tarcza, o 鈔ednicy 68 mm z otworem w 鈔odku wynosz帷ym 7 mm, jest troch zgi皻a i skorodowana. Mimo to zapis i rysunek na niej znajduj帷y si uda這 si odczyta i obja郾i. Tarcza zegara jest podzielona sze軼ioma promieniami, kt鏎e tworz po dwa k徠y po 30 wzgl璠nie jeden k徠 60 u g鏎y i u do逝. Na prawo i na lewo tego podzia逝 s wyryte dwie siatki miesi璚y i godzin o kszta販ie wycinku ko豉. Od punktu stanowi帷ego jego 鈔odek rozchodzi si wachlarzowato siedem promieni od prawej do lewej, zaczynaj帷 od najkr鏒szego dnia w grudniu i styczniu a do najd逝窺zego w czerwcu i lipcu i z powrotem.
Pi耩 逝k闚 ko豉 wyznacza sze嗆 godzin. Najwi瘯szy 逝k, r闚ny promieniowi, wskazuje czas najni窺zej pozycji s這鎍a. Po逝dnie wyznacza punkt, co nie jest trafne. Siatka linii godzin powinna tutaj by rozwini皻a i posiada kszta速 hyperboli jak w typie zegara s這necznego zwanego pelekinon (toporem lub jask馧czym ogonem od kszta速u linii analemma).
Ryc. 6. Zegar podr騜ny z Samos: a – przednia strona, b – tylna stronaSiatka miesi璚y i godzin na tarczy zegara z Samos wyrysowana jest dwa razy po obu stronach dziel帷ych j 鈔ednic ko豉 tarczy, aby odczytywa godziny przedpo逝dniowe i popo逝dniowe. Nie jest rzecz zrozumia陰 ani jasn, dlaczego na tej tarczy zegara jeszcze po raz trzeci mi璠zy 逝kami zawartymi w wyznaczonych 鈔ednicach nie powi您anych siatk godzin s wyryte pocz徠kowe litery miesi璚y. Zegar ten mo積a by這 u篡wa w r騜nych szeroko軼iach geograficznych. Na zewn皻rznym brzegu tarczy znajduje si szereg liter. Greckimi literami oznaczone s warto軼i liczbowe czwartej cz窷ci obwodu ko豉 co 6 (6, 12, 18, 24 a do 90). Mo積a domy郵a si, 瞠 ten podzia nale篡 do astrolabium, kt鏎ego stereograficzna projekcja nieba musia豉 by wyobra穎na na niezachowanej tarczy spodniej o nieco wi瘯szej 鈔ednicy i dzi瘯i temu posiadaj帷ej wystaj帷y brzeg, na kt鏎ym oznaczone by造 wysoko軼i bieguna.
Ryc. 7. Zegar podr騜ny z Samos w arabskim astrolabiumZegar zosta skonstruowany dla pos逝giwania si nim w po這瞠niu pionowym lub wisz帷ym, jak to widzimy na ryc. 7, gdzie za pomoc arabskiego astrolabium zosta ustawiony dla szeroko軼i geograficznej Samos (nieco mniej ni 38). Niestety nie zachowa豉 si najwa積iejsza cz窷 zegara, rzucaj帷y cie gnomon, kt鏎y mo瞠 by umieszczony na zewn皻rznym brzegu lub umocowany w 鈔odku na tarczy w rodzaju i typie podobny do zegara z Austrii. Tego zagadnienia nie uda這 si na razie wyja郾i.
Wyliczone na tarczy nazwy jedenastu miast Azji Mniejszej, wa積ych centr闚 prowincji i siedzib biskupstw, oraz wyspy Rodos wraz z ich szeroko軼iami geograficznymi wskazuj, 瞠 by u篡wany tylko w dawnej prowincji Azji. Zosta skonstruowany po r. 330, kiedy Bizancjum przemianowano na Konstantynopol i przed zburzeniem Ankyry w r. 620 przez Sassanid闚 lub doszcz皻nym jej zniszczeniem w r. 657 przez Arab闚. Takie granice czasowe wyznaczaj wymienione na nim miasta.
© 2012 by GNOMONIKA.pl
Autor: Zofia Gansiniec
liczba wizyt: 2508 | ocena: 4,00 (g這s闚: 1) | komentarze: 1
Komentarze z Forum
21.09.2012 10:14
przemek
To ciekawy i bardzo potrzebny artyku. W powszechnej 鈍iadomo軼i zegary s這neczne uto窺amiane s z du篡mi i statycznymi obiektami, ma這 kto kojarzy je z przeno郾ymi instrumentami. A tak na weso這: ciekawe, 瞠 ten gnomon to musia by w豉郾ie 鈍i雟ki ogonek.
Przy okazji pozdrowienia i podzi瘯owania dla Darka, kt鏎y niestrudzenie wynajduje i od鈍ie瘸 nam takie publikacje.
Na koniec refleksja: a prosi si o jak捷 wsp馧czesn polsk monografi nt. zegar闚 s這necznych. Przecie przez ostatnie dziesi璚iolecia pojawi這 si wiele nowych ustale, niekt鏎e starsze pogl康y si zdezaktualizowa造. Poza tym j瞛yk tych artyku堯w – nie przecz, ma sw鎩 wdzi瘯 – ale te archaizmy nie u豉twiaj lektury.
Chcesz skomentowa ten artyku b康 do陰czy do trwaj帷ej dyskusji?
Wejd na Forum i podziel si z nami swoimi przemy郵eniami i wra瞠niami.