Tadeusz Przypkowski ››› Urania 8, sierpie 1954

Zabytkowe zegary s這neczne w Polsce, wykonane technik sgraffito

8 marca 2013, godz. 22:09
 
Katedra Wniebowzi璚ia NMP
Sgraffito to najszlachetniejsza z artystycznych technik dekoracji 軼ian budowli – naturalnie poza freskiem, kt鏎y tylko w wyj徠kowych klimatycznych warunkach mo瞠 by u篡ty dla dekoracji zewn皻rznych mur闚 [1]. Szlachetna ta technika wymaga podobnie pewnej artystycznie r瘯i jak fresk na mokrym r闚nie tynku malowany. Dlatego te szczytowy jej rozkwit przypada na artystycznie tak bujn epok Odrodzenia, po czym wypieraj j mniej szlachetne lecz 豉twiejsze w wykonaniu sposoby zdobienia 軼ian.
Wieki XV i XVI to najwspanialsze okresy jej rozwoju, specjalnie w kraju, gdzie sztuka Odrodzenia takie mia豉 wyj徠kowe warunki rozwoju jak we W這szech. W naszym klimacie, zdawa這by si pozornie, i naci璚ia tynku i mo積o嗆 rozpierania ich przez marzn帷 wod szybciej b璠 niszczy dekoracje sgraffitowe, tymczasem praktyka wykaza豉, i przy odpowiednim dobraniu grubo軼i warstw, technik t powsta貫 dekoracje i u nas wieki przetrwa造. W Krakowie wielu z nas pami皻a doskona陰 dekoracj sgraffitow kamienicy przy ko軼iele Mariackim z XV wieku, zniszczon przed trzydziestu laty. W ostatnim w豉郾ie trzydziestoleciu nast徙i這 odrodzenie tej szlachetnej techniki do tego stopnia, i nowa dekoracja rynku Starego Miasta w Warszawie prawie wy陰cznie ni operuje.
Nie dzieje si to jednak bez dawnych u nas tradycji pod tym wzgl璠em. Mimo ogromnego zniszczenia zabytk闚 gnomonicznych w Polsce dochowa造 nam si jednak i przyk豉dy pi瘯nych zabytkowych zegar闚 s這necznych wykonanych technik sgraffito.
Kaplica po逝dniowa katedry we W這c豉wku z zegarem s這necznymPierwszy z nich to zegar s這neczny na katedrze we W這c豉wku, posiadaj帷y ju pewn naukow literatur. W starszych przewodnikach znajdujemy wiadomo嗆, bezkrytycznie powtarzan nieraz i w przewodnikach nowoczesnych, i jest to dzie這 Miko豉ja Kopernika. Jak wiemy, w og鏊e pobyt Kopernika we W這c豉wku nie jest niczym udokumentowany i uczeni uwa瘸j go raczej za problematyczny. Prof. Ludwik Antoni Birkenmajer w r. 1926, w swej pracy o Miko豉ju Wodce czyli Abstemiusie z Kwidzyna, kt鏎y mia by domniemanym pierwszym nauczycielem astronomii Kopernika we W這c豉wku, jemu przypisuje ten zegar. Naukowcy niemieccy z Zinnerem na czele podchwycili, i kaplica katedry, na kt鏎ej si ten zegar znajduje, powsta豉 dopiero z pocz徠kiem w. XVII i w do嗆 ostrym tonie zdezawuowali orzeczenie prof. Birkenmajera. Figurowa這 wi璚 ostatnio przekonanie w nauce, 瞠 jest to po prostu zegar wykonany w w. XVII.
Kiedy w r. 1948 po raz pierwszy zacz掖em mu si na miejscu przygl康a uderzy這 mnie, i wykonany on jest w technice sgraffito z precyzyjnym jej znawstwem, jakiego nie znam przyk豉du w Polsce w w. XVII, kiedy technika ta wyra幡ie ju podupad豉. Rzut oka na plan katedry wykazuje, i kaplica ta raczej zosta豉 przebudowana z odcinka wschodniego nawy bocznej katedry, a nie w ca這軼i dobudowana. Nie jest wi璚 wykluczone i ten kawa muru, na kt鏎ym zegar si znajduje, mo瞠 pochodzi z czas闚 鈔edniowiecza, chocia jest nowsz ok豉dzin ob這穎ny. Niezwyk貫 jest to, i linie godzinne wybiegaj do ko鎍a okr庵貫j tarczy zegara bez 瘸dnych oznacze godzinnych, kt鏎e figuruj tylko w g瘰tym i mniej przez to czytelnym zestawieniu przy g鏎nej hiperboli oznaczaj帷ej bieg cienia pa貫czkowatego ko鎍a wskaz闚ki w zimowym przesileniu dnia z noc. Zegar, poza godzinami i p馧godzinami, wskazuje po這瞠nie S這鎍a w danym znaku zodiaku, przy czym hiperbole zodiakalne s wykre郵one nie co ka盥e przej軼ie z jednego znaku do drugiego lecz w takich porach, kiedy d逝go嗆 dnia trwa przez pe軟, a nie u豉mkow ilo嗆 godzin.
Zegar s這neczny na katedrze we W這c豉wku w r. 1880W ten spos鏏, poza dwiema skrajnymi parami przestrzeni znak闚 zodiakalnych, cztery 鈔odkowe pary s przeci皻e dodatkowymi hiperbolami, kt鏎ych przez to jest nie siedem jak zwykle, lecz jedena軼ie, z oznaczeniami na linii po逝dniowej d逝go軼i dnia od 7 do 17 godzin. Hiperbole s oznaczone liniami kropkowanymi; by mo瞠, i niegdy kropki te wyznacza造 jakie odcinki czasu (w ten spos鏏 na zegarze na Zamku Warszawskim kropkami tworz帷ymi hiperbole wyznacza貫m czas co 5m ); teraz s nier闚nomiernie i nieregularnie umieszczone. Cyfry godzinne nie maj 瘸dnego stylowego charakteru. U nasady wskaz闚ki i na skraju ko豉 ograniczaj帷ego przestrze zegarow, przy ko鎍ach odpowiednich hiperbol, s na wierzchniej warstwie sgraffita domalowane: centralne i stylistycznie niezgrabne S這鎍e o promieniach typu barokowego oraz znaki zodiaku. Zegar ten wykre郵ony jest z naukowym znawstwem prawide gnomoniki.
Miko豉j Wodka czyli Abstemius (abstynent) z Kwidzyna urodzi si tam oko這 1440 r. W r. 1462 spotykamy go na uniwersytecie krakowskim, a ju z r. 1464 znamy jego r瘯opis poruszaj帷y zagadnienia kalendarzowe i, wed逝g prof. L. A. Birkenmajera kt鏎y mia go w r瘯u – gnomoniczne. W r. 1475 wyst瘼uje on w Bolonii, sk康 znamy jego prognostyk astronomiczny na rok 1477. W r. 1479 zostaje lektorem a w 1480 profesorem astronomii na tamtejszym uniwersytecie, otrzymuj帷 zarazem doktorat medycyny. Wiemy, i w r. 1481 podr騜owa po W這szech i by w Urbino. W nast瘼nym roku spotykamy go jako lekarza w Poznaniu, a od r. 1490 jako kanonika we W這c豉wku, gdzie umiera w r. 1494. Przebywaj帷 w kraju, gdzie w闚czas panowa najwi瘯szy rozkwit sztuki i techniki sgraffito, a posiadaj帷 niew徠pliwie, jak ka盥y cz這wiek kulturalny epoki Odrodzenia, realny stosunek do zagadnie plastycznych, m鏬 si z t technik zapozna.
Wielu z nas chce widzie zwi您ek codziennego 篡cia z naszym wielkim astronomem.W r. 1949 uda這 mi si dotrze w British Museum do r瘯opisu gnomonicznego Wodki, o kt鏎ym s造sza lecz nie mia go w swym r瘯u prof. L. A. Birkenmajer. Nie jest to orygina, lecz odpis z w. XVI i zawiera tylko tablice po逝dnia na ca造 rok liczonego wed逝g tak zwanych godzin w這skich od chwili ostatniego zachodu s這鎍a oraz tablice d逝go軼i dnia i d逝go軼i nocy. Dane wi璚 tych tablic pokrywaj si z danymi zegara s這necznego we W這c豉wku i nie znam innego zegara s這necznego 軼iennego, kt鏎y by je wskazywa. Ten zbieg okoliczno軼i wskazywa豚y na to, 瞠 Wodka m鏬 w technice sgraffito wykona taki w豉郾ie, naukowo obliczony i precyzyjny zegar we W這c豉wku, na tradycyjnym miejscu (w tym瞠 miejscu by zawsze zegar s這neczny na ko軼iele Mariackim w Krakowie) przy wschodnim ko鎍u nawy po逝dniowej katedry. Pozostaje jednak do zbadania, czy istniej帷y zegar mo瞠 by chocia fragmentem orygina逝. Konieczne na to jest przeprowadzenie badania, czy sgraffito le篡 na pierwotnym murze gotyckim, czy te na nowszym barokowym. W tym drugim wypadku mo積a przypuszcza, i obeznany dobrze z zasadami gnomoniki kopista skopiowa zegar Wodki w jego zasadniczych rysach stosuj帷 dawn, ju wtedy zapomnian lecz jeszcze wegetuj帷 technik sgraffita – by mo瞠, i zarazem zmieniaj帷 jego wykr鎩.
Z pocz徠kiem w. XVII, kiedy przerabiano t cz窷 nawy, nadano zegarowi, dzisiejszy kszta速 kolisty, o kt鏎ym nie wiadomo, czy jest pierwotny; mo瞠 wtedy obci皻o gotyckie cyfry godzin u ko鎍闚 linii, jak i sgraffitowe oznaczenia znak闚 zodiaku, maluj帷 te ostatnie i centralne barokowe S這鎍e na wierzchniej warstwie sgraffita. Tak posta pokazuje nam fotografia zegara w r. 1880 udzielona mi 豉skawie przez konserwatora zabytk闚 wojew鏚ztwa pomorskiego mgr Jerzego Frycza. Linie hiperbol dziel帷ych znaki zodiakalne s tutaj silniej zaznaczone ni pozosta貫, co zosta這 potem zatracone.
Powojenna poczt闚ka z ratuszem w Bieczu. Powi瘯szony fragment ukazuje 闚czesny stan zegara – jak wida bynajmniej nie s這necznego.Na murze ponad tarcz sgraffita mamy domalowan wst捫eczk z bardzo trafn sentencj: Docet et delectat (= uczy i bawi), za u do逝 szerok wst璕 z d逝窺zym napisem 豉ci雟kim obja郾iaj帷ym, i zegar wskazuje trzema elementami: znakiem graficznym, w瞛e趾iem (zgrubieniem) wskaz闚ki i cieniem. Cie pokazuje godzin dnia i ostrzega o mijaj帷ym 篡ciu. Cie zgrubienia uczy, w jakim znaku zodiaku znajduje si wielkie 鈍iat這 鈍iata. Gdy za chce si zobaczy, ile dzie ma godzin – to jest to po 鈔odku zaznaczone. Jest to po prostu wskaz闚ka u篡tkowania zegara, chyba raczej w barokowych czasach dopisana. Barbarzy雟ka przebudowa katedry we W這c豉wku w latach. 1889-1890, kt鏎a ca趾owicie zniszczy豉 jej zabytkowy wygl康, usun窸a te malowid豉 poza okr庵陰 tarcz zegara. Kaplica zosta豉 poci皻a tynkowymi pasami i ob這穎na prawie 豉zienkowymi kafelkami. Napis obja郾iaj帷y powt鏎zono pod zegarem, lecz bez trafnej sentencji, pod napisem doskrobano, widocznie ju p騧niej po jego uko鎍zeniu, "podpis" Copernicus, kt鏎ego dawniej nie by這. Nieudolna restauracja sgraffita pogrubi豉 jego warstw wierzchni, kt鏎a przez to w znacznych partiach potem odpad豉, zniekszta販i豉 cyfry, znaki, promienie S這鎍a.
"Odnowienie" zegara w r. 1952 wyr闚na這 co prawda odpadni皻y tynk, lecz nie wykorzystano zupe軟ie doskona貫j okazji zbadania, czy te pod tym tynkiem s ceg造 gotyckie czy barokowe, co pozwoli這by nam okre郵i, czy te nie mamy do czynienia z o鈔odkiem chocia瘺y oryginalnego dzie豉 Miko豉ja Wodki, a zatem z jednym z najcenniejszych zabytk闚 gnomonicznych w Polsce. Domalowano po bokach nowe znaki zodiaku umieszczaj帷 je w znacznej mierze w nieprawdopodobnych miejscach, jak np. Lwa na por闚naniu dnia z noc, Pann przy przesileniu letnim itp. Wreszcie przygi皻o wskaz闚k, tak i zegarowi odebrano ca趾owicie funkcjonaln czynno嗆, co przy jego tak naukowym pierwotnym wykonaniu specjalnie razi. Konieczna jest naukowa restauracja tego tak cennego zabytku, kt鏎a wyja郾i豉by jego pod這瞠 i jego wiek, a tym samym tak bardzo prawdopodobnego autora oraz przywr鏂i豉 mu realn posta do reszty zagubion ostatnim dyletanckim "odnowieniem".
Powojenna fotografia z powi瘯szonym samym zegarem – faktycznie mo積a pomy郵e, 瞠 to zegar s這neczny.Drugim zegarem s這necznym wykonanym w tej szlachetnej renesansowej technice jest zegar s這neczny na wie篡 ratuszowej w Bieczu. Nie posiada on ani tak bogatej literatury jak poprzedni, ani takich historycznych i naukowych powi您a. Za to stan jego w por闚naniu do tyle razy odrestaurowywanego i "odnawianego" zegara w這c豉wskiego jest, pod wzgl璠em zabytkowym, o wiele bardziej zadowalaj帷y. Wie瘸 ratusza w Bieczu posiada ponad kondygnacjami na planie kwadratu jeszcze trzy wy窺ze kondygnacje – o鄉ioboczne. Ot騜 na najwy瞠j z kwadratowych kondygnacji, od strony po逝dniowej, poni瞠j okienka, jakie z czterech stron przepruwaj boki wie篡, na wielkiej przestrzeni tynku tego prostok徠a boku wie篡 mamy wykre郵one geometryczne ko這, kt鏎ego prawie trzy czwarte nam si obecnie zarysowuje ciemnym 郵adem widocznym po odpadni璚iu znacznej cz窷ci wierzchniej warstwy sgraffita. W kr璕owym tym pasie znajdowa造 si cyfry godzinne, kt鏎e w znacznej cz窷ci s jeszcze widoczne. Przypuszczalnie dok豉dne zbadanie ca貫j tej przestrzeni pozwali nam na rekonstrukcj ca這kszta速u wygl康u zegara z XVI w., kiedy on powsta. Obliczenie, wykonanie i umieszczenie wskaz闚ki, ca趾owicie teraz brakuj帷ej, jest zadaniem dla do鈍iadczonego gnomonika raczej 豉twym i nie budz帷ym wi瘯szych w徠pliwo軼i naukowych.
By這by s逝szne doprowadzenie obu tych najcenniejszych zabytk闚 polskiej gnomoniki – poza wspania造m refleksyjnym zegarem s這necznym, jaki nam w kru瞟anku zamku olszty雟kiego pozostawi sam Miko豉j Kopernik – do nale篡tego stanu, przeprowadzaj帷 ich naukow konserwacj i rekonstrukcj bezspornych a brakuj帷ych im cz窷ci.
© 2013 by GNOMONIKA.pl
Autor: Tadeusz Przypkowski
liczba wizyt: 2491 | ocena: 4,00 (g這s闚: 1) | komentarze: 4
Przypisy
  • Technika sgraffito polega na uzyskaniu kontrastowego rysunku na murze budynku przez zeskrobywanie cienkiej wierzchniej warstwy tynku na這穎nej na warstw spodni silnie zabarwion. Proces ten musi si odbywa w stanie mokrym, kiedy wapno jeszcze nie zwi您a這 zaprawy murarskiej w stan twardy i krusz帷y si.
Seria: Tadeusz Przypkowski – Historia polskiej gnomoniki
Komentarze z Forum
13.03.2013 12:10
Dharani
Musz powiedzie, 瞠 temat zegara w Bieczu jest w moich oczach odrobin niejednoznaczny. W wyniku akcji dr W這darczyka przeprowadzonej w latach 90. na 豉mach Wiedzy i 砰cia owszem Biecz pojawi si z zegarem na po逝dniowej 軼ianie ratusza. Jak wida nawet Przypkowski znacznie wcze郾iej utrzymywa, 瞠 to s這necznik. Jednak瞠 dzisiaj, gdy ratusz odnowiono (a wraz z nim tak瞠 i zegar), okaza這 si czasomierz nie tylko ma godziny umieszczone dooko豉 tarczy, ale r闚nie obracaj帷 si wskaz闚k. Wychodzi na to, 瞠 mamy tu do czynienia z odnowionym zegarem mechanicznym. Rodzi si zatem ci庵 pyta:
1. Czy to rekonstrukcja, czy te nowa wersja czego, co by這 kiedy?
2. Innymi s這wy czy mechanizm by tam zawsze, czy go wykonano teraz?
3. A mo瞠 mechanizm pochodzi z innego miejsca, a tu zast徙i wcze郾iej istniej帷y zegar s這neczny?
4. Czy Przypkowski b璠帷 na miejscu w latach 50. Widzia tam cokolwiek wi璚ej poza "odpadni皻ym tynkiem" i zarysem dolnej cz窷ci okr璕u?
5. Czy mo磧iwe, 瞠by b喚dnie zdiagnozowa obiekt na podstawie samej li tylko obserwacji (dodajmy, 瞠 ze znacznej odleg這軼i)?
Na fali informacji z Wi postara貫m si o troch archiwalnych zdj耩 i poczt闚ek (dwie doda貫m do artyku逝) i musz powiedzie, 瞠 w zasadzie brak jakichkolwiek ikonograficznych przes豉nek, 瞠 to by zegar s這neczny. Patrz帷 na same doniesienie Wi oparte na relacjach ludzi, a nie naukowej ekspertyzie, cz窷ciej spotyka si wpadki typu ratusz we Wroc豉wiu, zamek w Pieskowej Skale czy w豉郾ie Biecz. Wszystkie te trzy miejsca posiadaj jednowskaz闚kowe, 鈔edniowieczne zegary mechaniczne, ale 瘸den z nich nie ma s這necznego. Ludzie ch皻nie nazywaj zegarem s這necznym wszystko, co ma na sobie wizerunek s這鎍a. A to troch za ma這, by zegar sta si s這necznym.
Problemem jest tu dla mnie diagnoza Przypkowskiego. Ale jak powiedzia貫m wcze郾iej m鏬 pomyli si patrz帷 z odleg這軼i na kawa貫k tynku. Zdj璚ie z ok豉dki Uranii te daje jednoznacznego dowodu s這neczno軼i tego zegarka. Wida jedynie p馧kole podobne do wst璕 z godzinami znanymi z wielu barokowych s這necznik闚, ale nie wida 瘸dnych godzin. Gdyby by造, mo積a by stwierdzi po ich u這瞠niu z jakim zegarem mamy do czynienia. Prawdopodobnie wystarczy豉 by dos這wnie jedna czytelna godzina. No i linie. Je郵i s linie, to te mo積a co powiedzie na podstawie k徠闚 mi璠zy nimi.
Konkluduj帷, uwa瘸m, 瞠 w Bieczu nie ma i nie by這 zegara s這necznego. I oczywi軼ie bardzo chcia豚ym si myli, ale nie widz 瘸dnych argument闚 podwa瘸j帷ych moj tez. Poza zdaniem Przypkowskiego oczywi軼ie. Postaram si skontaktowa z w豉dzami miasta i wybada temat.
13.03.2013 02:50
Dharani
疾by nie rysowa obrazu palcem w powietrzu zamieszczam 3 fotki po篡czone ze strony Narodowego Archiwum Cyfrowego. Ju w okresie mi璠zywojennym tarcza zegara by豉 tak nieczytelna, 瞠 ka盥y by da si nabra, by stwierdzi: "to zegar s這neczny".
cytat:
Opis obrazu: Biecz, woj. krakowskie. Ratusz i wie瘸 "katowska". Widok zewn皻rzny od frontu. Na pierwszym planie widoczny targowisko na rynku g堯wnym. W oddali widoczny fragment ko軼io豉 farnego.
Data wydarzenia: 1918 – 1939
13.03.2013 02:51
Dharani
cytat:
Opis obrazu: Biecz, woj. krakowskie. Ratusz i wie瘸 "katowska". Widok zewn皻rzny.
Data wydarzenia: 1918 – 1939
13.03.2013 02:51
Dharani
cytat:
Opis obrazu: Biecz, woj. krakowskie. Ratusz i wie瘸 "katowska". Widok zewn皻rzny od frontu.
Data wydarzenia: 1932-06-17
Chcesz skomentowa ten artyku b康 do陰czy do trwaj帷ej dyskusji?
Wejd na Forum i podziel si z nami swoimi przemy郵eniami i wra瞠niami.