Tadeusz Przypkowski ››› Przegl康 Geofizyczny, 1/1958

Deklinacja magnetyczna Warszawy z roku 1737 i problem wiarygodno軼i przekaz闚 deklinacji magnetycznej z zabytkowych zegar闚 s這necznych

17 marca 2013, godz. 01:00
 
1. 奸ady samodzielnych bada i obserwacji naukowych w dziedzinie astronomii i geofizyki na terenie Warszawy spotykamy dopiero w pierwszej po這wie XVII wieku. Maj one jeszcze charakter sporadyczny i sw鎩 rozw鎩 zawdzi璚zaj w pierwszym rz璠zie pot璠ze dworu W豉dys豉wa IV, 軼i庵aj帷ego do stolicy Polski ludzi tak瞠 o zainteresowaniach naukowych z dyscyplin nauk geofizycznych.
W dniu 24 grudnia 1646 roku na Zamku Kr鏊ewskim w Warszawie [6] "Nobilissimus quidam Matheseosque peritissimus vir" przeprowadza dok豉dne obserwacje pocz徠ku i ko鎍a za熤ienia Jowisza przez Ksi篹yc, a swoje dane obserwacyjne przekazuje gda雟kiemu astronomowi Wawrzy鎍owi Eichstadtowi (ur. 1596, zm. 1660).
W roku 1647 Piotr de Noyers (Nucerius) przeprowadza dla Jana Heweliusza w Warszawie pomiary deklinacji magnetycznej [10], kt鏎ej warto嗆 ustala na 357, co r闚na si 3訖.
Rys. 2. Kompas magnetyczny francuskiego zegara s這necznego z ko鎍a XIX wiekuWkr鏒ce jednak, po 鈍ietno軼i panowania W豉dys豉wa IV, przychodzi nieszcz瘰ny okres rz康闚 Jana Kazimierza, wojen kozackich i szwedzkich, a potem haniebny edykt banicji Braci Polskich, w鈔鏚 kt鏎ych tak 篡wo pulsowa豉 badawcza my郵 naukowa, wreszcie nadchodzi epoka ciemnoty charakterystyczna dla czas闚 saskich. Dlatego cenne s dla nas z pierwszej po這wy XVIII w. wszystkie wiadomo軼i o powa積iejszych obserwacjach naukowych, zw豉szcza z interesuj帷ego nas zakresu geofizyki, z terenu Warszawy, chocia瘺y by造 one fragmentaryczne i niepe軟e.
W okresie tym na terenie Warszawy popularn postaci jest Stanis豉w Hozjusz, (ur. 1673, zm. 1738), imiennik s造nnego kardyna豉 z XVI wieku [14]. Po studiach w s造nnym Hosianum w Braniewie, a potem w seminarium w Rzymie zostaje on kanonikiem kujawskim, a w roku 1709 krakowskim; w latach 1720-1732 przechodzi jako biskup z diecezji inflanckiej na kamienieck, nast瘼nie p這ck, wreszcie pozna雟k. Gorliwy jednak stronnik Sas闚, jeden z g堯wnych przedstawicieli stronnictwa dworskiego, prawie nie opuszcza Warszawy i dworu, gdzie zreszt pozostawia po sobie nie鈍ietn pami耩 tak pod wzgl璠em politycznym jak i moralnym. Ju jako 64-letni, na rok przed 鄉ierci, obstalowuje sobie u Salomona Kriegnera (pisz帷ego si tak瞠 Krigner, a nawet Krygner) precyzyjny zegar s這neczny, kt鏎y nam si w nieuszkodzonym stanie dochowa [19]. Kompas magnetyczny tego zegara jest skr璚ony o 10 ku zachodowi, co naturalnie odpowiada warto軼i deklinacji magnetycznej na rok 1737 dla Warszawy. Na zegarze figuruje wyra幡ie nazwa miasta.
2. Warto zastanowi si, o ile taki przekaz deklinacji magnetycznej zas逝guje na wiarygodno嗆 i jak dok豉dno嗆 on posiada. W zwi您ku z tym trzeba przypomnie sobie pokr鏒ce dzieje oznacze busolowych i dzieje rozwoju poj璚ia deklinacji magnetycznej.
Rys. 3. Kompas magnetyczny warszawskiego zegara s這necznego Augusta Sommera z polowy XIX wiekuJu najstarsza znana w Europie busola Piotra Peregrinusa de Maricourt, w obu swych postaciach – wodnej [17a] i powietrznej [7, 17b], posiada豉 okr庵 podzielony na pojedyncze stopnie; w busoli ca豉 tarcza by豉 podzielona na 360 (od 0 do 360 w odst瘼ach co 1 stopie), kt鏎e liczono od kierunku wschodniego; po逝dnie znajdowa這 si u g鏎y busoli, a p馧noc u do逝. W busoli powietrznej ka盥y z kwadrant闚 by podzielony na 90 (od 0 do 90), przy tym zerowe podzia趾i odpowiada造 kierunkom wschodniemu i zachodniemu i wzrasta造 do po逝dnia u g鏎y i p馧nocy u do逝. Te dwa typy podzia逝 na stopnie otoku busoli przetrwa造 od 1269 roku ca貫 wieki.
Jak wi璚 widzimy, w busoli Peregrinusa najwa積iejszym by nie og鏊nie teraz przyj皻y kierunek p馧nocny, lecz kierunek wschodni, a potem po逝dniowy. Kierunek "wsch鏚-zach鏚" by uwa瘸ny za tak wa積y, i dla jego oznaczenia busola posiada豉 specjalne urz康zenie [18]: by to pr璚ik mosi篹ny, b造szcz帷y, umieszczony na poprzek w豉軼iwej ig造 magnesowej, i on to wskazywa przyj皻y za najwa積iejszy w闚czas kierunek stron 鈍iata. Kierunek ten zreszt by naj豉twiej uchwytny dla pierwotnego cz這wieka w terenie, jako miejsce, mimo pewnych w ci庵u roku przesuni耩, wschodu i zachodu s這鎍a. Tak jak i przy mierzeniu czasu, zn闚 mimo znacznych przesuni耩 czasowych, terminy wschodu i zachodu s這鎍a, a nie p馧nocy i po這wa dnia, by造 terminami do odliczania godzin przez liczne wieki (we W這szech np. po wiek XIX).
Rys. 4. Kompas magnetyczny zegara s這necznego Erazma Habermela z drugiej po這wy XVI wiekuW sposobach oznaczenia stron 鈍iata na busolach odgrywaj przede wszystkim rol czynniki kartograficzne. Ptolomeusz w swych mapach umieszcza u g鏎y, a wi璚 na miejscu honorowym, stolic 闚czesnego 鈍iata – Rzym, le膨cy daleko na p馧noc od jego rodzinnej Aleksandrii. St康 te mapy jego s pod wzgl璠em uk豉du stron 鈍iata identyczne ze wsp馧czesnymi. 安iat arabski odwraca t sytuacj, gdy centra jego kulturalnego rozwoju (Bagdad, Damaszek) le瘸造 na p馧noc od 鈍i皻ej Mekki, a wi璚 Mekka i kierunek po逝dniowy musia造 zaj望 honorowe miejsce u g鏎y mapy. Chrze軼ija雟two w my郵 "ex oriente lux", gdy rozwija si ono przede wszystkim na zach鏚 od Ziemi 安i皻ej, i w my郵 arabskiej zasady eksponowania 鈍i皻ych miejsc, u g鏎y mapy daje – wsch鏚. Dopiero epoka Odrodzenia, okres powrotu do map Ptolomeusza, rozpowszechnienie busoli morskiej i wa積o軼i dla 瞠glugi kierunku gwiazdy polarnej, przywraca pierwotny uk豉d, jaki u篡wa si i obecnie zar闚no w uk豉dzie map, jak i kierunk闚 kompasu magnetycznego. U Peregrinusa widzimy jeszcze 軼ieraj帷e si wp造wy arabsko-chrze軼ija雟kie. Wyra幡ym 郵adem uk豉du "chrze軼ija雟kiego" z najwa積iejszym kierunkiem "wsch鏚 = Ziemia 安i皻a" ju po powrocie do ptolomeuszowskiego uk豉du, jest zaznaczanie wschodniego kierunku zamiast odpowiedni liter – znakiem krzy瘸 i to przewa積ie ozdobnego krzy瘸 jerozolimskiego, herbu Kr鏊estwa Jerozolimskiego z czas闚 wojen krzy穎wych. W p騧niejszych czasach ciekawy wyj徠ek stanowi Le Vasseur de Beauplan, kt鏎y w roku 1650 na niekt鏎ych mapach Zadnieprza雟kiej Ukrainy wsch鏚 przy r騜y kompasowej oznacza p馧ksi篹ycem tatarskim z bu鎍zuka.
Rys. 5. Kompas magnetyczny zegara s這necznego Leonharda Millera (1645 r.)Na rys. 1 mamy przyk豉d kompasu magnetycznego zegara s這necznego z prze這mu XVI-XVIl wieku, wykonanego we Francji [19], gdzie jeszcze "wsch鏚" oznaczono bogatym krzy瞠m jerozolimskim. Na kompasie, podobnie jak w najdawniejszym wzorze busoli, podzia趾 otoku podzielono na 360, stopnie liczone s jednak ju od p馧nocy przez wsch鏚, po逝dnie, zach鏚. Deklinacj magnetyczn, kt鏎a, jak p騧niej zobaczymy, jest dla zegara s這necznego spraw bardzo istotn, zaznaczono przez przekr璚enie ca貫j dekoracyjnej r騜y wiatr闚 o 3 w kierunku wschodnim, gdy tak warto嗆 musia豉 mie deklinacja w miejscu i czasie, kiedy kompas ten powsta. Dla por闚nania podaj r闚nie wygl康 nowoczesnego francuskiego kompasu zegara s這necznego (rys. 2) z ko鎍a XIX wieku z identyczn skal stopniow otoku, jednak z krzy瞠m ju od dawna przekszta販onym na symbol "E = Est", oraz z deklinacj magnetyczn zaznaczon malutk strza趾 na 11 deklinacji zachodniej. Przy kompasach magnetycznych zegar闚 s這necznych, dla kt鏎ych kierunek jak r闚nie moment po逝dnia by造 zawsze najwa積iejsze, spotykamy nawet jeszcze w XIX wieku niekiedy uk豉d "arabski". Przyk豉dem takiego kompasu jest kompas polski z po這wy XIX wieku [19] wyrobu Augusta Sommera w Warszawie (rys. 3.) W kompasie tym "po逝dnie" jest wygrawerowane u g鏎y, przy tym zastosowano do oryginalny podzia na stopnie, a mianowicie od 0 do 180, liczone od po逝dnia w kierunkach do p馧nocy, oraz przesuwalne oznaczenie deklinacji magnetycznej. Jak wi璚 widzimy, od najdawniejszych czas闚 busole i kompasy magnetyczne posiada造 otoki podzielone na poszczeg鏊ne stopnie i kierunki, a wi璚 i odchylenia musia造 by oznaczone i odczytywane z dok豉dno軼i co najmniej jednego stopnia.
3. Przejd幟y teraz do om闚ienia zagadnienia deklinacji magnetycznej w zwi您ku z zegarami s這necznymi (naturalnie kieszonkowymi, przeno郾ymi), kt鏎e dopiero przy pomocy kompasu mog造 by ustawione we w豉軼iwym po這瞠niu do wyznaczenia czasu.
Rys. 6. Tarcza ze zmienn strza趾 deklinacji magnetycznej zegara s這necznego Miko豉ja Rugendasa z pierwszej po這wy XVIII wiekuZa odkrywc deklinacji magnetycznej uchodzi pocz徠kowo w XVIII wieku Jerzy Hartmann (ur. 1489, zm. 1564) [5], jeden z czo這wych swego czasu artyst闚-uczonych Norymbergi, w pierwszym rz璠zie gnomonik, przyjaciel (w Rzymie) Andrzeja Kopernika, brata s豉wnego naszego astronoma (jemu to Jerzy Joachim Retyk dedykuje w roku 1542 Trygonometri Miko豉ja Kopernika, drukuj帷 j w Wittenberdze). Pogl康 ten, odno郾ie odkrycia deklinacji przez Hartmanna, prostuje w roku 1892 Bertelli [2] przypisuj帷 odkrycie deklinacji magnetycznej Krzysztofowi Kolumbowi w czasie jego odkrywczych podr騜y. Jednakowo ju w kilka lat potem G. Hellmann [8] wyja郾ia, 瞠 deklinacja magnetyczna by豉 znana kilkadziesi徠 lat przed Kolumbem i jej nieznajomo嗆 oraz "odkrycie" przez Kolumba 鈍iadczy tylko o ma貫j znajomo軼i przez niego tych spraw [9]. Poniewa trudno pos康za Kolumba, by nie by obeznany z teori i praktyk 瞠glarsk, nale篡 przypuszcza, i w nawigacji poj璚ie deklinacji nie by這 znane. P騧niej wyja郾iono [15a, 20g], 瞠 deklinacj magnetyczn odkryli gnomonicy przy konstrukcji zegar闚 s這necznych przeno郾ych ze wskaz闚k o kierunku osi 鈍iata. Do ustawiania takiego zegara konieczny by kompas magnetyczny, a odchylenie jego ig造 od ustalonego gnomonicznie kierunku po逝dniowego umo磧iwia這 w豉軼iw orientacj czasomierza. Tym bardziej i nieuwzgl璠nienie tego odchylenia w XV wieku dawa這 r騜nic w czasie si璕aj帷 p馧 godziny, a wi璚 nawet na 闚czesne czasy r騜nic 豉two dostrzegaln i 幢e o mistrzu wyrabiaj帷ym takie zegary 鈍iadcz帷. Zinner [20a] za odkrywc deklinacji magnetycznej i wynalazc omawianego typu zegara s這necznego podaje s造nnego astronoma wiede雟kiego Jerzego Peurbacha (ur. 1423, zm. 1461). Tymczasem wiadomo, 瞠 Peurbach czerpa wyra幡ie dane ze 廝鏚e arabskich, gdzie wszelkie nauki matematyczne, a w ich liczbie astronomia oraz gnomonika, osi庵n窸y w 鈔edniowieczu najwy窺zy poziom. Niestety zabytki gnomoniki arabskiej s dotychczas bardzo ma這 opracowane, wiadomo jednak, i zegary ze wskaz闚k biegunow by造 tam znane co najmniej od XIV wieku [15b]. Nale篡 wi璚 z definitywnym ustaleniem czasu odkrycia deklinacji magnetycznej poczeka do ostatecznego zbadania tego zagadnienia. Jest tylko rzecz bezsporn odkrycie deklinacji przez gnomonik闚 i wieloletnie jej stosowanie tylko w gnomonice w okresie znacznie wcze郾iejszym ni jej znajomo嗆 i uznanie znaczenia wykorzystano w teorii nawigacji. Z gnomonika i kszta速em wskaz闚ki ig造 kompasowej 軼i郵e zwi您ane jest odkrycie przez Hartmanna inklinacji magnetycznej, o kt鏎ej pierwszy raz wspomina on w li軼ie do Albrechta Pruskiego z dnia 5 kwietnia 1514 roku [20 d].
Od odkrycia deklinacji do u鈍iadomienia sobie jej zmian przestrzennych i czasowych up造n窸o sporo czasu. Nie mog sobie 闚cze郾i z nimi praktycznie poradzi przez ca造 wiek XVI, a cz瘰to jeszcze w wieku XVII. Przy kompasach magnetycznych i busolach przymocowanych do przyrz康闚 pomiarowych u篡wanych w terenie umieszczano zawsze zegar s這neczny, nie tyle dla kontroli czasu przy pracy, ile dla weryfikowania jego lini po逝dniow dok豉dnego wskazania stron 鈍iata.
Rys. 7. Odwrotna strona kompasu zegara s這necznego Miko豉ja Rugendasa z urz康zeniem do zmiany oznaczenia deklinacji magnetycznejZinner [20b] podaje, i w Norymberdze ju oko這 1510 roku zdawano sobie spraw z przestrzennej zmienno軼i deklinacji magnetycznej. Jednakowo jeden z bliskich wsp馧pracownik闚 Hartmanna, jakim by Jerzy Joachim Retyk, ucze Miko豉ja Kopernika, jeszcze w roku 1540 [16] podziela powszechny w闚czas pogl康, i deklinacja magnetyczna jest niejako poprawk instrumentaln danej ig造 magnetycznej, zale積 od pochodzenia kamienia-magnesu, u篡tego do namagnesowania ig造. Doppelmayr [5] wspomina w roku 1730, i ustalon przez Hartmanna dla Norymbergi deklinacj magnetyczn na 1015' w 1538 roku zegarmistrze norymberscy z pietyzmem stosuj na swych zegarach s這necznych, powoli dopiero w sto lat po jego 鄉ierci od niej odst瘼uj帷. Tutaj wi璚 le篡 g堯wne 廝鏚這 niedok豉dnego oznaczania deklinacji na zegarach s這necznych, spowodowane znanym rzemie郵niczym konserwatyzmem i trwa這軼i raz ustalonych i praktyk wypr鏏owanych form w rzemio郵e.
Rys. 8. Zegar s這neczny niemiecki z roku 1752Czasow zmienno嗆 deklinacji magnetycznej, jak wykazuj ostatnie badania Tadeusza Olczaka [12, 13], odkry w 1628 roku w Gda雟ku Jan Heweliusz. Jednakowo og鏊nie za odkrywc deklinacji magnetycznej uwa瘸ny jest Anglik Gellibrand (rok 1635) a do upowszechnienia tego b喚dnego pogl康u przyczyni si astronom Halley. Zagadnienie to znacznie silniej ni zagadnienie zmienno軼i przestrzennej interesuje 鈍iat naukowy i ju w roku 1686 Franciszek Lana [11] wymienia ca造 szereg uczonych zajmuj帷ych si obserwacjami czasowych zmian deklinacji nawo逝j帷 do usystematyzowania tych obserwacji w ca貫j Europie.
4. Dla naukowych bada w zakresie prac czysto geofizycznych, a nie historycznych, znaczenie posiada mog tylko takie przekazy deklinacji magnetycznych na zegarach s這necznych, kt鏎e zawieraj dane co do miejsca i daty swego powstania, a przede wszystkim tw鏎ca kt鏎ych mo瞠 nam dawa gwarancj, i sam oznacza deklinacj, a nie kopiowa danych z ustalonych gdzie indziej i kiedy indziej wzor闚.
Rys. 9. Kompas magnetyczny zegara s這necznego Jana Schrettegera z pierwszej po這wy XIX wiekuRzu熤y okiem, jak wygl康a這 graficznie to oznaczenie deklinacji na kompasach zegarowych. Przyk豉dy najstarszych takich oznacze z XV wieku podaj w mym artykule o kompasach Marcina Bylicy z Olkusza [15d], Puczka kompasowa jest zupe軟ie g豉dka, bez jakichkolwiek zaznacze stron 鈍iata, jedynie z wykre郵n na dnie sylwet u篡wanej w闚czas ig造 magnesowej odchylonej od osi zegara s這necznego o k徠 deklinacyjny. Ig豉 naturalnie wskazuje swym ostrym ko鎍em po逝dnie, w my郵 pierwowzoru arabskiego, a rozwidleniem – p馧noc. W przypadku, gdy mamy do czynienia z tw鏎cami tej miary, co Peurbach czy Bylica, mo瞠my zaufa, i deklinacj obliczano co najmniej z dok豉dno軼i do 1. Ten typ kompasu zegarowego, posiadaj帷ego jako jedyny znak graficzny zaznaczenie deklinacji magnetycznej, mo瞠 nam r闚nie u鈍iadomi jak do jej oznaczenia przyk豉dano wag. Spos鏏 ten stosuje si poza zmian sylwety ig造 magnesowej w kompasach zegarowych Hartmanna [1] i w p騧niejszych kompasach, a pod koniec prawie wieku XVII, chocia przyk豉dy tego typu spotykamy sporadycznie jeszcze i w XVIII wieku. Znaczenie dla zegara s這necznego deklinacji magnetycznej widoczne jest tak瞠 z poprawek, jakie zaznaczali sobie p騧niejsi u篡tkownicy zegara. Klasyczny zestaw takich poprawek, niestety nieumiejscowionych i niedatowanych mamy na najstarszym znanym zegarze Peurbacha z roku 1451 (15c).
Rys. 10. Zegar s這neczny Delure'a z czasu oko這 1720 rokuOznaczenia stron 鈍iata spotykamy ju i na najstarszych zegarach s這necznych, jednakowo tylko na niekt鏎ych i to poza puszk kompasow. Do puszki kompasowej wchodz one dopiero w drugiej po這wie XVI wieku. Wcze郾iej przejawia si to u narod闚 specjalnie z morzem zwi您anych, jak u W這ch闚, Hiszpan闚 i Francuz闚, gdzie ca豉 r騜a wiatr闚 z busoli przechodzi do kompasu zegarowego, co ju widzieli鄉y na pierwszym wy瞠j przytoczonym przyk豉dzie. Skr璚ona zreszt o k徠, r闚ny deklinacji magnetycznej, traci ona swoje funkcjonalne znaczenie i ma tylko charakter dekoracji, przypominaj帷y o konieczno軼i uwzgl璠nienia deklinacji magnetycznej przy ustawianiu zegara.
S造nny wsp馧pracownik Tychona Brahe i Jana Keplera Erazm Habermel (czynny w latach 1576-1606) [20c], nadworny konstruktor przyrz康闚 astronomicznych i geometrycznych rozmi這wanego w tych dyscyplinach nauk cesarza Rudolfa II w Pradze, w licznych swoich zegarach s這necznych daje nam ju konkretne oznaczenia stron 鈍iata wykonane w ten spos鏏, i 瘸dna z nich przy odczytywaniu nie mo瞠 nad innymi swym po這瞠niem g鏎owa (rys. 4), jednak strza趾a deklinacji magnetycznej jest jeszcze zwr鏂ona ostrzem ku po逝dniowi. I zn闚 na tym przyk豉dzie (19) widzimy, 瞠 p騧niejszy u篡tkownik w XVII czy XVIII wieku wykre郵a sobie aktualn dla niego deklinacj.
Rys. 11. Zegar s這neczny biskupa Stanis豉wa Hozjusza, wyrobu Salomona Kriegnera w Warszawie (z 1737 roku)Z drugiej strony pewnym konserwatywnym przyk豉dem kontynuowania tradycji Hartmanna mo瞠 by kompas zegara s這necznego (rys. 5) Leonharda Millera z roku 1645 z Augsburga [19] z nieznaczn, lecz jeszcze wschodni, deklinacj przez niego zawsze na zegarach umieszczan. I tutaj jak widzimy p騧niejszy u篡tkownik zaznaczy sobie inkaustem aktualn warto嗆 deklinacji.
Urz康zenie pozwalaj帷e na aktualizowanie deklinacji przy zmianie miejsca i czasu u篡tkowania przyrz康u stosuje pierwszy przy zegarach s這necznych (rys. 6 i 7) Miko豉j Rugendas III (w Augsburgu by這 trzech konstruktor闚 zegar闚 s這necznych tego samego imienia i nazwiska) czynny w latach 1699-1745 [20h], a wi璚 ju w pierwszej po這wie wieku XVIII. 字odkowa cz窷 puszki kompasowej jest w jego wykonaniu pokryta tarcz, obracan przy pomocy stercz帷ego na jej spodzie sztyftu; tarcza posiada zaznaczon strza趾 ustawion na odpowiedni stopniow podzia趾 przy p馧nocy kompasu z tolerancj do 40 [19].
Rys. 12. P造ta pozioma z kompasem magnetycznym zegara s這necznego Hozjusza (z podkre郵on deklinacj magnetyczn r闚n 10訖)Mimo to spotykamy cz瘰to w XVIII wieku takie przyk豉dy jak pokazany na rys. 8, gdzie na zegarze niemieckim z roku 1752 [19] mamy oznaczenie, poza innym rysunkiem i kierunkiem strza趾i, identyczne jak w wieku XV.
Najpospolitszym jednak typem oznaczenia deklinacji magnetycznej pozostaje strza趾a, kt鏎 widzimy na rys. 2 na okazie jeszcze z drugiej po這wy XIX wieku. Obok tego spotykamy kompasy na zegarach z zaznaczonymi stronami 鈍iata w postaci u篡tej w kompasie zegara Jana Schrettegera (rys. 9) [19], czynnego w Augsburgu w latach 1797-1843, a wi璚 ju w pierwszej po這wie XIX wieku [20i].
O ile ten typ jest rozpowszechniony przede wszystkim w鈔鏚 niemieckich rzemie郵nik闚, kt鏎ych oznaczenia deklinacyjne nie zawsze zas逝guj na zaufanie, to we Francji nawet teoretycy, jak Piotr Sevin (czynny w latach 1665-1683) [4c] czy te s造nny Miko豉j B i o n (ur. 1652, zm. 1733) [4a], kt鏎y w swym dziele o konstrukcji przyrz康闚 naukowych wyra幡ie pisze i zdaje sobie spraw z cech deklinacji magnetycznej [3], stosuj tradycyjne skr璚enie ca貫j "r騜y wiatr闚" na dnie puszki kompasowej, dok豉dnie o k徠 r闚ny deklinacji magnetycznej (zreszt "r騜y wiatr闚" zredukowanej do kreskowo zaznaczonych o鄉iu kierunk闚 z lini odpowiadaj帷 kierunkowi p馧nocnemu). Rys. 10 ilustruje nam [19] ten "francuski typ oznaczenia deklinacji w zegarze srebrnym wyrobu Delure'a w Pary簑, precyzyjnego na郵adowcy Biona [4b], wyrabiaj帷ego oko這 1720 roku r闚nie dok豉dne instrumenty artyleryjskie.
5. Zapoznawszy si szkicowo ze sposobami oznaczania deklinacji magnetycznej w kompasach zegar闚 s這necznych przejd幟y do om闚ienia interesuj帷ego nas zagadnienia wiarygodno軼i przekazu warszawskiego na rok 1737.
Rys. 13. Mechanizm nastawiania ko豉 godzinnego na szeroko嗆 geograficznNiestety o autorze zegara biskupa Hozjusza nie mamy 瘸dnych danych dotycz帷ych jego biografii, studi闚 i umiej皻no軼i. Mog o nim 鈍iadczy tylko jego dzie豉, kt鏎ych kilka ocala這, zreszt rozrzuconych po muzeach ca貫go 鈍iata i dlatego tylko cz窷ciowo mi do badania w obecnych warunkach dost瘼nych. Jednakowo tych par dost瘼nych jego prac pozwala ju na wyrobienie sobie opinii o charakterze jego pracy zawodowej jako konstruktora zegar闚 s這necznych i tym samym obserwatora deklinacji magnetycznej.
Przechowywany w Matematyczno-Fizycznym Gabinecie w Dre幡ie [20e] k徠omierz z precyzyjn podzia趾 i alidad ze z這conego mosi康zu jest sygnowany przez Salomona Krygnera (ju o spolonizowanym brzmieniu nazwiska) w Warszawie 1694 roku. A wi璚 ju w tym czasie przebywa on w Warszawie i stara si spolonizowa swoje nazwisko.
Niedatowane jego zegary s這neczne z oznaczeniem Warszawy, jako miejsca ich powstania, posiadaj zbiory: Muzeum Historii Nauki w Oxfordzie [20e] oraz Muzeum Przemys這we w Nowym Yorku [20f]. Niedatowane zegary z oznaczeniem, jako miejsca powstania Malborku, spotykamy w zbiorach Narodowego Muzeum Staro篡tno軼i w Edynburgu [20e], w zbiorach Dreckera w Akwizgranie [20f] oraz w Muzeum Uniwersytetu w Krakowie.
Z tych zegar闚 s這necznych jest mi znanym tylko ten ostatni, stanowi帷y prawie wiern kopi zegara Hozjusza, przy czym dno kompasu wstawiono wraz z now ig陰 magnesow w XIX wieku na miejsce dawnego, kt鏎e wida wypad這, dlatego podzia趾i jego nie maj dla nas ju 瘸dnego znaczenia.
Rys. 14. Odwrotna strona puszki ze gara s這necznego HozjuszaZegar Hozjusza (rys. 11) posiada kszta速 mocno wyd逝穎nej owalnej zamykanej puszki, w kt鏎ej ciasno wt這czona p造ta pozioma zegara z puszk kompasu, zajmuj帷 znaczn przestrze jej 鈔odka, posiada z jednego ko鎍a umocowane p馧kole podzia趾owe godzinowe zegara r闚nikowego z regulacj na odpowiedni szeroko嗆 geograficzn przy pomocy ustawienia na dan warto嗆 szeroko軼i geograficznej strza趾i okr庵貫j tarczy po drugiej stronie kompasu (rys. 12). Obok tej tarczy umieszczono pion do poziomego ustawiania ca這軼i przy obserwowaniu godziny. Dno puszki kompasowej, podobnie jak jej umocowanie do p造ty poziomej nie wykazuj 瘸dnych przer鏏ek ani uszkodze i mo瞠my z ca陰 pewno軼i przypuszcza, i wychylenie (na spos鏏 typowo francuski, stosowany przez Sevina, Biona i innych) zaznaczonych na dnie kierunk闚 stron 鈍iata, uwzgl璠niaj帷e deklinacj zachodni = 10, jest dzie貫m Krygnera. Na odwrocie p造ta pozioma posiada bardzo pomys這w konstrukcj (rys. 13) przekazuj帷 nastawienie szeroko軼i geograficznej na ma貫j tarczy do odpowiedniego pochylenia p馧kola godzinowego. Jest to konstrukcja stosowana przez najbieglejszych i najbardziej uczonych zegarmistrz闚 augsburskich drugiej po這wy XVII wieku: Bergauera [20k], Martina [20 1] oraz Miko豉ja Rugendasa II [20 1]. Odwrotna strona puszki (rys. 14) poza wa積 tak dla nas dat 1737, posiada wykaz szeroko軼i geograficznych miast polskich, saskich oraz Wiednia, z dok豉dno軼i do 1/4, wed逝g przyj皻ych w闚czas warto軼i oraz dane o w豉軼icielu – Stan: Hosii Epis: Posn:.
Rys. 15. W豉sny roboczy zegar s這neczny Salomona Kriegnera (Krygnera)Poza tym zegarem w zbiorach j璠rzejowskich [19] znajduje si jeszcze drugi zegar s這neczny Krygnera, niesygnowany i nie datowany (rys. 15). Jednak wykonanie szczeg馧闚 zar闚no artystycznych, jak technicznych (oprawa pionu, konstrukcja do ustawienia p馧kola godzinnego na odpowiedni szeroko嗆 geograficzn), identycznych z sygnowanymi zegarami Krygnera, wskazuj z wszelk pewno軼i na jego r瘯. Zegar ten jest znacznie wi瘯szy od zegar闚 poprzednich i posiada po鈔odku p造ty poziomej do嗆 du篡ch rozmiar闚 puszk kompasow, kt鏎ej dno ma okr庵 (rys. 16), bardzo precyzyjnie podzielony na stopnie liczone w obu kierunkach od p馧nocy i po逝dnia od 0 do 90. Ig豉 kompasowa jest znacznie precyzyjniejsza od igie wsp馧czesnych kompas闚 niemieckich i przypomina najlepsze wzory delikatnych igie Sevina i Biona.
Brak oznaczenia nazwiskiem autora tego zegara, co mia這 przede wszystkim znaczenie handlowe oraz reklamowe, i precyzyjno嗆 w wykonaniu podzia貫k kompasowych nasuwa przypuszczenie, i jest to w豉sny podr璚zny zegar Krygnera, kt鏎y zdaj帷 sobie spraw ze zmian przestrzennych i czasowych deklinacji magnetycznej nie zaznacza jej na sta貫, lecz dla roboczego u篡tku odlicza aktualn warto嗆 na jej dok豉dnej podzia販e. Zegar ten przed kilkudziesi璚iu laty kupi do zbior闚 m鎩 Ojciec po likwiduj帷ej si g這郾ej w pierwszej po這wie XIX wieku w Warszawie firmie optycznej Jakuba Pika, wyrabiaj帷ej tak瞠 i zegary s這neczne.
Rys. 16. Kompas magnetyczny roboczego zegara s這necznego KrygneraNie jest wi璚 wykluczone, i po 鄉ierci Krygnera ocala zegar ten w Warszawie i wszed w posiadanie Pika, sk康 przeszed do zbior闚 j璠rzejowskich. Reasumuj帷 powy窺ze uwagi musimy przyzna, i Salomon Krygner wzoruje si na najlepszych i najdok豉dniejszych osi庵ni璚iach XVII i XVIII wieku w dziedzinie gnomoniki praktycznej i to zar闚no korzystaj帷 ze wzor闚 niemieckich, jak i francuskich. Dobrze orientuj帷 si w znaczeniu deklinacji magnetycznej, nie zaznacza jej na w豉snym roboczym zegarze, chc帷 stosowa jej aktualne warto軼i, natomiast wykonuj帷 zegar dla starego dygnitarza-biskupa zaznacza j w modny francuski spos鏏 (stosowany przez wybitnych specjalist闚 w tej dziedzinie) do praktycznego u篡tku przez biskupa w danym czasie i miejscu. Mo瞠my wi璚 przyj望, i deklinacja warszawska z roku 1737 wynosi豉 10訖 z dok豉dno軼i co najmniej do 1.
Maszynopis wp造n掖 do Redakcji dn. 27.07.1957 r.
© 2013 by GNOMONIKA.pl
Autor: Tadeusz Przypkowski
liczba wizyt: 3671 | ocena: brak | komentarze: 2
Przypisy
  • Bassermann-Jordan Ernst. Uhren. Berlin 1922 (p. 26).
  • Bertelli Timoteo. Cristophoro Colombo, scopritore delia declinazione magnetica e delia sua variazione nello spazio. Roma 1892.
  • Bion Nicolas. Traite de la construction et des principaux usages des instruments de mathematique. 4-me edition. Paris 1752 (p. 148).
  • Daumas Maurice. Les instruments scientifiques aux XVIIe et XVIIIe siecles Paris 1953 [a) p. 109; b) p. 396; c) p. 403].
  • Doppelmayr Johann Gabriel. Historische Nachrichten von den Nurnbergischen Mathematicis. Norymberga 1730 (p. 57 ss.).
  • Eichstadt Laurentius. Ephemeris parva Gedanensi Urbi... ad annum 1648. Gda雟k 1647 (p. 15-16).
  • Feldhaus F.M. Die Technik der Vorzeit, der geschichtlichen Zeit und der Naturvolker. Leipzig-Berlin 1914 (p. 675).
  • Hellmann G. Die Anfange der magnetischen Beobachtungen. Zeitschrift der Gesellschaft fur Erdkunde zu Berlin, XXXII, H.2 (p. 112 ss.), Berlin 1897.
  • Hellmann G. Uber Kentniss der magnetischen Deklination von Columbus. Meteorologische Zeitschrif, H.4 (p. 145 ss.), Braunschweig 1906.
  • Krassowski Jan. O wyznaczeniu szeroko軼i geograficznych i zboczenia magnetycznego w Polsce w XVII w. Rozprawy Wydzia逝 Matem.-Przyrodn. Polskiej Akademii Umiej皻no軼i, seria III, t. 20 A. (p. 126), Krak闚 1921.
  • Lana Franciscus. Observationes mutationis declinationum magneticarum in eodem loco, simul cum inventione, qua ipse declinationes Vexactius inposterum observari possunt. Acta Eruditorum XI. (p. 558), Lipsk 1686.
  • Olczak Tadeusz. Jan Heweliusz i magnetyzm ziemski. Post瘼y Astronomii, III, z. 2 (p. 66). Warszawa 1955.
  • Olczak Tadeusz. Secular variation ofthe magnetic declination at Gda雟k, Acta Geophysica Polonica, III, z. I (p. 29). Warszawa 1955.
  • Orgelbrand S. Encyklopedia Powszechna, t. VII (p. 172). Warszawa 1900.
  • Przypkowski Tadeusz. Zabytkowe kompasy magnetyczne na instrumentarium astronomicznym Marcina Bylicy z Olkusza z lat 1480-1487. Acta Geophysica Polonica, IV, z. 4 [a) p. 246-247; b) p. 247; c) p. 248; d) ryc. 7, 8 i 9]. Warszawa 1956.
  • Rheticus G. J. Chorographia. Zeitschrift fur Mathematik und Physik, XXI, (p. 125). Leipzig 1876.
  • Schuck A. Der Kompass. Bd. I. [a) tabl. I, 8; b) tabl. I, 9]. Hamburg 1911.
  • Sherwood Taylor F. Mediaeval Scientific Instruments. Discovery, XI, nr 9 (p. 286). London 1950.
  • Zbiory Gnomoniczne im. Feliksa Przypkowskiego w J璠rzejowie.
  • Zinner Ernst. Deutsche und niederlandische astronomische Instrumente des 11.-18. Jahrhunderts. Munchen 1956. [a) p. 93, 226; b) p. 226; c) p. 331, 329; d) p. 358; e) p. 420; f) p. 421; g) p. 464; h) p. 494; i) p. 530; k) tabl. 22; l) tabl. 37)].
Seria: Tadeusz Przypkowski – Historia polskiej gnomoniki
Komentarze z Forum
05.04.2013 12:25
Dharani
Zainteresowa豉 mnie posta Salomona Kriegnera (mo磧iwa pisownia nazwiska: Kriegner, Krygner, Krgner) i dlatego postanowi貫m nieco poszpera. Wydaje mi si, 瞠 Przypkowski wymienia go w鈔鏚 znanych polskich wytw鏎c闚 zegar闚 s這necznych. Istnienie kilku egzemplarzy w muzeach Europy zdaje si potwierdza jego popularno嗆, czy te mo瞠 raczej produktywno嗆. Co wi璚ej Tadzio P. podejrzewa Kriegnera o wykonanie zegara na zamku w Lidzbarku Warmi雟kim.
A teraz par dos這wnie wynik闚, kt鏎e wyrzuci Google:
Muzeum Miejskie w Dreznie: [url=http://skd-online-collection.skd.museum/en/contents/show?id=50569:3gwpqk3h]LINK[/url:3gwpqk3h]
Aukcja: [url=http://www.masterart.com/early-18th-century-gilded-oval-pocket-dial-Krigner-PortalDefault.aspx?tabid=53&dealerID=171&objectID=341335:3gwpqk3h]LINK[/url:3gwpqk3h]
Tu wyra幡ie wida zar闚no nazwisko wykonawcy, jak i miasto
Pozwoli貫m sobie jeszcze powi瘯szy dno puszki z list miast:
i dolna cz窷:
I jeszcze rekord z encyklopedii Webstera:
cytat:
Signature KRIGNER, SALOMON
Maker Poland; Germany, c.1694, MIM SIM
Instruments Augsburg-type Sundials with cams = DRE, SWE, ROS = FIN, P.C., OXF, KRA, PRZ, THO; Equatorial Sundials = NYC, STT, CZJ, EMA, Drecker Coll.; Graphometer, 1694 = DRE.
Comments most Augsburg-types are oval.
Location Warsaw; Marienbad.
References Zinner 1; Gr飆zsch 2; Pipping 1; Michel 3; Pryzpkowski 1; DES; K顤ber 1; Syndram; RSW.
Ju napisa貫m do nich, by poprawili nazwisko Przypkowskiego w ostatniej rubryce.
08.04.2013 08:37
manecilla
na pewno im si przestawi豉 klawiatura: lewy ctrl+shift!
Chcesz skomentowa ten artyku b康 do陰czy do trwaj帷ej dyskusji?
Wejd na Forum i podziel si z nami swoimi przemy郵eniami i wra瞠niami.