Tadeusz Przypkowski ››› X Kongres Historii Nauki, Pary 1962

Gnomonika Jana Heweliusza

21 sierpnia 2013, godz. 18:33
 
Pa豉c w Wilanowie (elewacja)
Jan Heweliusz (1611-1687), wielki astronom z Gda雟ka, podobnie jak Kopernik nie pozostawi po sobie 瘸dnej publikacji dotycz帷ej zagadnie gnomoniki teoretycznej. Niemniej jednak w 篡ciowej spu軼i幡ie po tych dw鏂h astronomach znajdujemy wiele dowod闚 na to, 瞠 obaj byli doskonale zaznajomieni z zasadami nauki o zegarach s這necznych i co wi璚ej wykorzystywali j w praktyce konstruuj帷 instrumenty naukowe niejednokrotnie przydatne w prowadzonych przez nich badaniach astronomicznych. Ponadto tak Heweliusz jak i Kopernik wprowadzali innowacyjne rozwi您ania w wytwarzanych przez siebie instrumentach gnomonicznych.
Karta tytu這wa z ksi捫ki Athanazego Kirchera Primitiae Gnomonicae Catopricae z rycin wykonan przez HeweliuszaNajstarszym znanym gnomonicznym dzie貫m Heweliusza jest rycina zamieszczona na karcie tytu這wej ksi璕i Athanazego Kirchera Primitiae Gnomonicae Catopricae (Awinion 1635 r.) Przedstawia ona najbogatszy znany dzi przyk豉d schematu refleksyjnego zegara s這necznego, kt鏎y powsta przed publikacj s造nnego dzie豉 Emanuella Maignana wydanego w Rzymie w 1646 r., a wykorzystanego w gnomonice po raz pierwszy przez Kopernika. Schemat ten dowodzi doskona貫j znajomo軼i przez Heweliusza zasad teoretycznej i praktycznej gnomoniki. Nie jest zaskoczeniem w 鈍ietle faktu, 瞠 jego pierwszym nauczycielem w Gda雟ku by Piotr Crueger, znany z wielu realizacji zegar闚 s這necznych. W li軼ie do Stanis豉wa Lubienieckiego (Theatrum Cometicum, Amsterdam 1668, str. 755) Kircher wspomina o rycinie wykonanej przez Heweliusza.
Na stronie tytu這wej dzie豉 Stanis豉wa Lubienieckiego 'Theatrum Cometicum' zawieraj帷ego korespondencj z Kircherem, tak瞠 zawarto zegar s這necznyW 1638 roku Heweliusz tworzy nowy typ zegara s這necznego, kt鏎ego konstrukcja opiera si na zasadzie almukantarat闚. Takiego zegara nie znano ani wcze郾iej, ani w czasach Heweliuszowi wsp馧czesnych. Jedyny egzemplarz takiego zegara oznaczony sygnatur Heweliusza i dat wykonania do roku 1945 znajdowa si w Gda雟ku. Mo磧iwym jest, 瞠 Heweliusz wykona wi璚ej takich zegar闚 (jak to czyni ze swymi teleskopami), a p騧niej porozsy豉 je do os鏏, z kt鏎ymi prowadzi korespondencj. Niestety zegar ten znamy ju tylko z fotografii, gdy oryginalny eksponat zagin掖 w czasie wojny.
Awers oryginalnego zegara wykonanego przez Jana HeweliuszaHeweliuszowski zegar m鏬 by u篡wany w zakresie szeroko軼i geograficznych od 45 do 65 na p馧noc od r闚nika, za jego uproszczona, popularna odmiana dzia豉豉 zazwyczaj tylko w jednej lokalizacji. Owe imitacje wytwarzane by造 pod koniec XVII i na pocz徠ku XVIII wieku, a zobaczy je mo積a w zbiorach muze闚 w Oksfordzie, Nowym Jorku oraz w kolekcji Greppina w Brukseli. W XVIII w. rzemie郵nik podpisuj帷y si A.R. wytwarza takie zegary w jeszcze bardziej uproszczonej postaci, czego dowodz eksponaty w kolekcjach muzealnych: z 1754 r. w zbiorach Grippina, z 1768 r. w muzeum w Graz oraz z 1781 r. w Muzeum Przypkowskich w J璠rzejowie. To ostatnie muzeum posiada tak瞠 podobny zegar z roku 1784, kt鏎y wyr騜niaj bogate w璕ierskie wzory. Rewers oryginalnego zegara wykonanego przez Jana Heweliusza – na dole widoczna jest jego sygnatura Na prze這mie wiek闚 XVIII i XIX zegary tego typu wytwarza tak瞠 F. Zappeck. Jego prace mo積a ogl康a w muzeach Nowego Jorku, Oksfordu, Pragi, Linzu i J璠rzejowa oraz w obserwatoriach astronomicznych w Budapeszcie i Krakowie. Wreszcie w po這wie XIX w. zegary te produkowa w Wiedniu Stefan von Goetz (Muzeum Przypkowskich w J璠rzejowie). Zatem, cho zegar obmy郵ony przez Heweliusza nie zosta nigdzie opisany, to widzimy jego praktyczne u篡cie i szeroka produkcj w ci庵u nast瘼nych dw鏂h wiek闚.
Rycina z 98 strony Selenographii HeweliuszaW 1647 roku Heweliusz opublikowa swe s造nne dzie這 Selenographia, w kt鏎ym w sekcji instrumentarium praktycznego (na stronach 98 i 102) pokazano horyzontalny zegar s這neczny s逝膨cy w obserwacjach astronomicznych jako istotny instrument pomocniczy. Katalog jego prywatnej biblioteczki (Pary, obserwatorium astronomiczne, sygn. C.2.5.) wymienia 40 gnomonicznych tytu堯w, w鈔鏚 kt鏎ych znajduj si wszystkie najwa積iejsze traktaty po鈍i璚one tej dziedzinie nauki.
Dok豉dna znajomo嗆 gnomoniki pozwoli豉 Heweliuszowi opracowa doskona造 system wyznaczania linii po逝dnikowej s逝膨cej mu do badania deklinacji magnetycznej, co opisa w 1673 roku w dziele Machina Coelestis (I, str. 354-355).
Rycina ze 102 strony Selenographii HeweliuszaJedyn przetrwa陰, za to niezwykle imponuj帷 prac Heweliusza z dziedziny praktycznej gnomoniki jest zegar s這neczny na Pa豉cu Kr鏊ewskim w Wilanowie ko這 Warszawy. Pa豉c zbudowano ok. roku 1680 dla polskiego kr鏊a, Jana III Sobieskiego. W tym okresie Heweliusz piastowa stanowisko astronoma dworu kr鏊ewskiego, za co otrzymywa sta陰 pensj. Nic zatem dziwnego, 瞠 zwr鏂ono si do niego w sprawie wykonania zegara, zw豉szcza, 瞠 w tym czasie funkcj kr鏊ewskiego bibliotekarza pe軟i w Wilanowie Adam Adamandy Kocha雟ki (1631-1700), bardzo znany fizyk i astronom i jednocze郾ie naukowy wsp馧pracownik Heweliusza.
Zegary s這neczne przedstawione na rycinach w Selenographii jako instrumenty wspomagaj帷e obserwacje astronomiczneTen artystyczny, stiukowy zegar jest jednym z najbardziej niezwyk造ch s這necznych czasomierzy Europy tamtego okresu. Wykonano go pomi璠zy dwoma oknami bocznego pawilonu zwr鏂onego ku ogrodowi. Ma on form draperii podtrzymywanej przez centraln posta Chronosa z kos oraz sze嗆 ma造ch putto. Chronos i dwa boczne putto trzymaj zako鎍zone kulkami gnomony, kt鏎ych cienie wskazuj godziny na trzech osobnych tarczach. Na tarczy 鈔odkowej widniej godziny zwyczajne oraz znaki zodiaku wskazuj帷e gdzie w danej chwili znajduje si S這鎍e. Na tarczach bocznych umieszczono godziny babilo雟kie i w這skie (zwane te czasem 篡dowskimi) – pierwsze liczone s od wschodu S這鎍a, a drugie od jego zachodu.
Ogrodnictwo by這 ulubionym hobby kr鏊a Jana III, a jako, 瞠 zajmowa si tym osobi軼ie, to znajomo嗆 aktualnej godziny mia豉 du瞠 znaczenie praktyczne w jego pracach. Charakterystycznym elementem zegara s ma貫 dzwonki umieszczone na wszystkich tarczach na liniach wyznaczaj帷ych po逝dnie, co ma odniesienie do polskiego zwyczaju oznajmienia na wsi chwili po逝dnia przez uderzenie w dzwon.
Potr鎩ny zegar s這necznyW spos鏏 w豉軼iwy dla baroku, naukowi autorzy zegara zawarli w nim swoje podpisy, cho nie jest znany artysta, kt鏎y wykona stiukowe dekoracje. W dolnej cz窷ci draperii na wysoko軼i postaci Chronosa widnieje sze嗆 symboli, z kt鏎ych pierwsze trzy bez w徠pienia wskazuj na Heweliusza: ksi篹yc, tarcza (herb Sobieskiego, kt鏎y Heweliusz u篡 do nazwania jednej z konstelacji "Tarcza Sobieskiego") oraz Merkury. Wynika z tego, 瞠 to w豉郾ie on stworzy ca陰 koncepcj zegara, cho ze wzgl璠u na jego zaawansowany ju wtedy wiek ma這 jest prawdopodobnym, by osobi軼ie uczestniczy w pracach na miejscu. To zapewne spoczywa這 ju na barkach Kocha雟kiego, do kt鏎ego naukowych zainteresowa odnosz si trzy pozosta貫 symbole: kosa (nawi您uj帷a do chronometrii), zwierciad這 (optyka) oraz dwubiegunowy magnes (magnetyzm).
Z zachowanych w Polsce 郵ad闚 gnomonicznych dzia豉 Heweliusza – znacznie liczniejszych od tych po Koperniku (VIII Kongres Historii Nauki we Florencji) – wida wyra幡ie, 瞠 cho brak jakiegokolwiek traktatu jego autorstwa zwi您anego z teori zegar闚 s這necznych, to w sensie praktycznym uzna go mo積a za jednego z najwybitniejszych europejskich mistrz闚 gnomoniki tamtej epoki.
© 2013 by GNOMONIKA.pl
Autor: Tadeusz Przypkowski | T逝maczenie: Darek Oczki
liczba wizyt: 2057 | ocena: 5,00 (g這s闚: 1) | komentarze: 1
Seria: Tadeusz Przypkowski – Historia polskiej gnomoniki
Komentarze z Forum
22.08.2013 10:08
Dharani
疾by historia sta豉 si pe軟iejsza i ka盥y dok豉dnie poj掖 fenomen tego tekstu, to musz doda tu jeszcze kilka s堯w. Ot騜 Przypkowski napisa w zamorskich j瞛ykach dwie prace, kt鏎e by造 dla mnie obce – jedn o Koperniku i drug w豉郾ie o Heweliuszu. Dowiedzia貫m si o nich w innych czytanych artyku豉ch i ksi捫kach, gdzie wszyscy si na nie powo造wali i cytowali. Obie prace jednak by造 niedost瘼ne, gdy ukaza造 si w materia豉ch z konferencji naukowych i jak si okaza這 瘸dna znana mi biblioteka ich nie posiada. Szuka貫m na pr騜no. W ko鎍u zdesperowany zapyta貫m o nie na mi璠zynarodowej grupie dyskusyjnej dla maniak闚 zegar闚 s這necznych. I jaki by efekt? Tak jak wcze郾iej mog貫m o tym jedynie pomarzy, tak teraz nagle dosta貫m materia z czterech r騜nych 廝鏚e. Poczuj moc netu  <img src='/forum/images/smilies/icon_e_smile.gif'> Tekst o gnomonice Kopernika te przet逝macz, ale tamten dla odmiany jest po francusku  <img src='/forum/images/smilies/icon_e_smile.gif'>
Chcesz skomentowa ten artyku b康 do陰czy do trwaj帷ej dyskusji?
Wejd na Forum i podziel si z nami swoimi przemy郵eniami i wra瞠niami.