Tadeusz Przypkowski ››› Post瘼y astronomii, Tom VI, lipiec-wrzesie 1958, Krak闚

Tablica do鈍iadczalna Miko豉ja Kopernika w Olsztynie w 鈍ietle najnowszych odkry 1956-1957 roku

26 sierpnia 2013, godz. 22:39
 
Tablica Kopernika – kru瞟anek
Przypominam na wst瘼ie, i pierwsz naukow notatk o tej tablicy, zwanej popularnie zegarem s這necznym Miko豉ja Kopernika, poda nam jeszcze Jan 好iadecki [4] w r. 1802, powtarzaj帷 odwieczn tradycj, kt鏎 nadal powtarzaj w XIX w. popularne wydawnictwa lokalne, podczas gdy kopernika雟kie publikacje naukowe ca趾iem j przemilczaj. Powraca dopiero w r. 1942 do tego zabytku Ernst Zinner [7] nie rozeznaj帷 zreszt zupe軟ie jego charakteru i podkre郵aj帷 "brak wskaz闚ki". Uwagi te powtarza w r. 1943 w swym obszernym kopernika雟kim dziele [6] przypuszczaj帷 nawet, i zegar w kru瞟anku zamkowym, nad wej軼iem do komnaty, w kt鏎ej Kopernik mieszka, znajdowa si za jego czas闚 na 軼ianie zewn皻rznej, a kru瞟anek p騧niej dobudowano, czemu wyra幡ie przeczy jego gotycki charakter i historia zamku. Czerwone, lekko nachylone linie uwa瘸 on za linie od 3 do 18, liczone od wschodu s這鎍a, wida wi璚, i zabytku tego nie bada zupe軟ie z punktu widzenia naukowej i praktycznej gnomoniki.
Na refleksyjny charakter tego zegara zwr鏂i uwag pierwszy m鎩 ojciec w r. 1943 na podstawie rysunku publikowanego przez Zinnera i podanego przez niego azymutu 軼iany, motywuj帷 swoje s逝szne przypuszczenie zbiegaj帷ymi si odwrotnie ni normalnie, bo ku do這wi, liniami godzinnymi, i odwrotnie, w stosunku do podanego azymutu, nachylonej linii oznaczonej resztkami napisu a b璠帷ej lini zasadnicz w gnomonice: r闚nonocn = rzut r闚nika.
Publikuj帷 okrycie zasady gnomonicznej tego "zegara" [2] opiera貫m si na stanie 闚czesnym (1948 r.), kiedy to parokrotne "restauracje" zabytku, bez zrozumienia jego istoty, mocno wypaczy造 bieg linii, st康 mylne przyj璚ie nachylenia ca貫go rysunku o 555', i mylne odczytanie resztek napisu TIC jako ECLIPTICA [2].
W r. 1956-1957 Pracownie Konserwacji Zabytk闚 podj窸y z najwi瘯sz fachow sumienno軼i i pietyzmem dla tego zabytku konserwatorskie prace, przy czym doc. dr Fr. Koebcke i ja otrzymali鄉y zlecenia na obliczenie projektu rekonstrukcji. W czasie wst瘼nych prac obliczeniowych uda這 mi si odkry, i pochy貫 linie czerwone s oznaczeniami, co pi耩 dni, pozycji S這鎍a na ekliptyce, a raczej jego deklinacji w stosunku do r闚nika, kt鏎ego napis nale瘸這by uzupe軟i jako AEQUINOCTIUM, umieszczonym na linii rzutu r闚nika. Obliczenia te sprawdzi doc. Koebcke, wypracowuj帷 przy tej okazji metod nowoczesnej gnomoniki opartej o krakowiany. Okaza這 si przy tym, ju po pierwszych pracach zdejmowania p騧niejszych przemalowa, i nachylenie linii r闚nonocnej odpowiada idealnie poziomemu ustawieniu lusterka. Nasuwa to przypuszczenie, i Kopernik nie stosowa tutaj lusterka, lecz czark z rt璚i lub mo瞠 ciemnym winem, metod znan z refleksyjnej gnomoniki w這skiej [1].
W r. 1956 ju i Zinner [5] przyjmuje refleksyjn zasad tego "zegara" w dalszym ci庵u jednak uwa瘸j帷 linie czerwone za linie godzin od wschodu s這鎍a. W jesieni r. 1956, publikuj帷 przypuszczaln rekonstrukcj tego zegara [3] w pracy o gnomonice Kopernika i Retyka, poda貫m oznaczenia deklinacji S這鎍a od r闚nika w uzupe軟iaj帷ych liczbach do 45 dni i wykre郵i貫m linie godzinne, takie jakie winny by przy u篡ciu poziomu refleksyjnego, od 10.30 do po逝dnia dla poziomu i miejsca refleksji kt鏎a zarazem s逝篡 do oznacze deklinacyjnych oraz godzin 3 i 4 po po逝dniu dla innego miejsca refleksji (lusterka) ze wzgl璠u na padaj帷y oko這 godziny drugiej cie wie篡 stoj帷ej po drugiej stronie dziedzi鎍a zamkowego.
Definitywne ods這ni璚ia konserwatorskie wykaza造, i 軼iana kru瞟anka by豉 pokryta starym tynkiem gotyckim, na kt鏎y za czas闚 Kopernika na miejscu tej tablicy narzucono cienk now warstw wyr闚nawcz. Odkryto nawet o堯wkowe szkice przygotowawcze do wykresu linii i cyfr arabskich oznaczaj帷ych dane deklinacji, przy czym okaza這 si, i zamiast spodziewanej 40 spod przemalowa wysz豉 ca趾iem pewna 10, czyli 瞠 oznaczenia te s nie tyle oznaczeniami dni do i po aequinoctium, ile w豉郾ie stopni d逝go軼i ekliptyki w ramach poszczeg鏊nych znak闚 zodiaku, na co s逝sznie pierwszy zwr鏂i uwag doc. Koebcke.
Po wielu mozolnych obliczeniach i wykresach okaza這 si, i definitywnie odkryty przebieg linii godzinnych nie odpowiada 瘸dnemu z przyj皻ych w XVI wieku systemowi liczenia godzin. Skrupulatne za przebadanie konserwatorskie zbiegu linii i pewnych, rysunkowych przesuni耩 wskazuje na p騧niejsze odci璚ie dolnego szlaku z cyframi godzinnymi, po wyskrobaniu przeci庵ni皻ych pierwotnie przez ten szlak linii czerwonych, i p騧niejsze wykre郵enie linii czarnych godzinnych, z pewno軼i czysto empirycznie, ju po Koperniku, lecz zapewne jeszcze w XVI wieku, z refleksji dwu lusterek stale umieszczonych i nie wypoziomowanych, tak i rekonstrukcja w豉軼iwego zegara nie przedstawia naukowego zagadnienia gnomonicznego. Wykres wi璚 samego Kopernika podaje, wed逝g definitywnych bada, rysunek tutaj po raz pierwszy reprodukowany. Jest to wi璚 do鈍iadczalna tablica studi闚 nieregularno軼i biegu ziemi wok馧 S這鎍a odpowiadaj帷a jego studiom i notatkom z lat 1515-1516 (De Revolutionibus: III, 13, 16, 18) kontynuowanym tutaj praktycznie za pomoc tej tablicy w r. 1517, gdy zapewne zaraz po przyje寮zie do Olsztyna Kopernik j sporz康zi dla dalszych studi闚 i opracowa szczeg馧owych swej heliocentrycznej teorii.
Po tych wi璚 badaniach tablica ta, niestety silnie w r. 1676 uszkodzona przez wyprucie pionowych pas闚 dla wmurowania tutaj przegr鏚 dziel帷ych kru瞟anek na poszczeg鏊ne pokoje, lecz na szcz窷cie z mo積o軼i prze郵edzenia biegu wszystkich linii czerwonych b璠帷ych, poza AEQUINOCTIUM = prosta, odcinkami hiperbol, jest jednym z najcenniejszych zabytk闚 nauki w Polsce, bezpo鈔ednio z prac Kopernika i jego odkryciem zwi您anym i niew徠pliwie dzie貫m jego w豉snor璚znym, gdy wiemy o jego malarskich zami這waniach. Linia AEQUINOCTIUM nie by豉 pierwotnie czerwona, lecz posiada wyra幡e 郵ady koloru niebieskiego, co przy jej znaczeniu osiowym dla oznacze deklinacji jest zupe軟ie zrozumia貫. U篡to przy tym farby nie spotykanej w tym czasie u nas, niew徠pliwie przywiezionej z W這ch, co jest jeszcze jednym dowodem autorstwa Kopernika. O tym zagadnieniu osobn prac pisze prof. Bohdan Marconi, kt鏎y kierowa pracami konserwatorskimi.
© 2013 by GNOMONIKA.pl
Autor: Tadeusz Przypkowski
liczba wizyt: 2052 | ocena: brak | komentarze: brak
Przypisy
  • A. M. Colomboni da Gubio, Prattica Gnomonica. Bolonia. 1669, p. 640.
  • T. Przypkowski, Les Instruments astronomiques de N. Copernic. a) Actes du Vle Congres International d'Histoire des Sciences. Amsterdam-Pary. 1950-1953. II. p. 542. b) Archives Internationales d'Histoire des Sciences. Pary. 1953. Nr. 23-24. p. 225.
  • T. Przypkowski, La gnomonique de N. Copernic et de G. J. Rheticus. Actes du VIIIe Congres International d'Histoire des Sciences. Florencja. 1956, p. 404 i 405.
  • J. 好iadecki, O Koperniku. Warszawa 1953, p. 105 i 106.
  • E. Zinner, Deutsche und Niederlandische Astronomische Instrumente des 11-18. Jahrunderts. Monachium. 1956. p. 76 i 284.
  • E. Zinner, Entstehung und Ausbreitung der Coppernicanisehen Lehre. Sitzungsberichte der Phys.-mediz. Sozietat zu Erlangen. T. 74. Erlangen. 1943. p. 176 i 420/421.
  • E. Zinner, Die Sonnenuhr des Nikolaus Coppernicus. Forschungen und Fortschritte. Nr, 18. Berlin 1942, p. 183.
Seria: Tadeusz Przypkowski – Historia polskiej gnomoniki
Chcesz skomentowa ten artyku b康 do陰czy do trwaj帷ej dyskusji?
Wejd na Forum i podziel si z nami swoimi przemy郵eniami i wra瞠niami.