Feliks Przypkowski ››› Wszech鈍iat 43 (1074), 26 pa寮ziernika 1902

Przyrz康 najprostszy do oznaczenia czasu

1 lutego 2014, godz. 15:17
 
Pod powy窺zym tytu貫m profesor S. Glasenapp opisa w "Nowoje Wremia" nr. 9459 z dnia 19 lipca roku bie膨cego przyrz康, kt鏎ego historia jest nast瘼uj帷a. Obmy郵i go i zbudowa profesor uniwersytetu w Bonn, astronom Fryderyk Wilhelm August Argelander (1799-1875), lecz nigdzie nie opisa. Udzieli natomiast o nim wiadomo軼i dzi ju nie篡j帷emu astronomowi- obserwatorowi dostrzegalni kijowskiej D. I. Fabriciusowi, ten za w r. 1873 opisa jego budow profesorowi Glasenappowi.
Budowa przyrz康u jest bardzo prosta: tr鎩k徠 r闚noboczny ABC (fig. 1) zawieszony jest w 鈔odkowym punkcie jednego ze swych bok闚. W punkcie A znajduje si blaszka z otworkiem do przepuszczania promieni s這necznych, odbijaj帷ych si na przeciwleg造m boku BC, podzielonym na cz窷ci dowolne. Do utrzymania tr鎩k徠a stale w kierunku pionowym s逝篡 ci篹ar C.
U篡cie przyrz康u te nie sprawia wielkiego k這potu. Spostrze瞠nia robimy na 3-4 godziny przed i po po逝dniu; a wi璚 oko這 8-9 rano uwa瘸my na kt鏎ej podzia販e znajduje si odbicie promienia s這necznego, przechodz帷ego przez otworek zrobiony w blaszce A. Notujemy 軼i郵e godzin, minut i sekund, w kt鏎ej 鈍iate趾o D dosi璕a danej podzia趾i dolnym swym brzegiem, kiedy jest przedzielone na p馧 przez t same podzia趾 i kiedy dosi璕a jej g鏎nym brzegiem. Dla wi瘯szej dok豉dno軼i takich spostrze瞠 w kr鏒kich odst瘼ach czasu robimy kilka. Po po逝dniu oko這 3-4-ej uwa瘸my, o kt鏎ej godzinie, minucie i sekundzie 鈍iate趾o D b璠zie w tych samych punktach skali co i przed po逝dniem i notujemy to 軼i郵e.
Fig. 1: Przyrz康 omawiany przez Feliksa PrzypkowskiegoZ danych przed i popo逝dniowych dodanych do siebie i podzielonych przez 2 otrzymujemy pewn r騜nic, je瞠li nasz zegarek si sp騧nia lub 酥ieszy. Suma wszystkich r騜nic podzielona przez ilo嗆 spostrze瞠 da nam r騜nic przeci皻n. Teraz tylko trzeba uwzgl璠ni poprawk, zale膨c od zmiany zboczenia s這鎍a w przebiegu czasu mi璠zy przedpo逝dniowym a popo逝dniowym spostrze瞠niem [1]; dalej trzeba uwzgl璠ni jeszcze poprawk, czyli r闚nanie czasu, to jest doda lub odj望 odpowiedni ilo嗆 minut i sekund z tabliczki podawanej zwykle w kalendarzach i s逝膨cej do regulowania zegar闚 pod逝g kompasu. "Wype軟iwszy to wszystko, otrzymujemy ilo嗆, o kt鏎 trzeba zegarek cofn望 lub posun望 naprz鏚, aby wskazywa nam czas w豉軼iwy.
Profesor Glasenapp s逝sznie zaznacza, 瞠 przyrz康 ten z powodu prostej swej budowy, oraz 豉two軼i zastosowania, zas逝guje na najwi瘯sze rozpowszechnienie, zw豉szcza w miejscach, gdzie trudno wiedzie czas rzeczywisty, jak na przyk豉d po wsiach.
Chcieliby鄉y przy sposobno軼i przypomnie, 瞠 w pi鄉iennictwie naszym znajduje si opis przyrz康u identycznego. Ks. Tomasz Kowalski, znany autor "Chronometrii", 篡j帷y wsp馧cze郾ie z astronomem Argelandrem, w dziele pod tytu貫m "Gnomonika", wydanym w Przemy郵u w roku 1868, podaje bardzo prosty "spos鏏 nastawiania zegark闚 do miejscowego czasu pospolitego (鈔edniego)". Poniewa dzie這 Ks. Tomasza Kowalskiego jest obecnie wyczerpane i ma這 znane, pozwalamy sobie przytoczy ten opis dos這wnie [2].
ks. Tomasz Kowalski – Gnomonika:
Dopiero 豉two widzi ka盥y dlaczego zegary, dobry ch鏚 maj帷e, jeszcze do czasu miejscowego nastawiane by winny. Do tego pr鏂z kompas闚, nale篡cie zrobionych, s逝篡 i ten spos鏏, kt鏎ego u篡cie szczeg鏊nie zaleci mo瞠my:
Zawiesiwszy obr帷zk z mocnej blachy lub mosi康zu na sznurku u wierzchniej jej cz窷ci, a u dolnej przyczepiwszy ci篹arek dla utrzymania jej w po這瞠niu pionowym, i zrobiwszy, w dwu lub trzycalowej odleg這軼i od punktu zawieszenia obr帷zki, w boku jej dziureczk, w kt鏎帳y 鈍iat這 s這neczne wpada mog這 na wewn皻rzn a jej przeciwn stron obr帷zki: uwa瘸jmy pod逝g zegarka na kilka godzin przed po逝dniem i zapiszmy sobie chwil, w kt鏎ej 鈍iate趾o s這neczne pada przez dziureczk na znaczek, jaki鄉y wewn徠rz obr帷zki ku temu zrobili.
Po po逝dniu za uwa瘸jmy pod逝g tego zegarka i zapiszmy chwil, kt鏎ej to 鈍iate趾o powt鏎nie na ten瞠 znaczek pada這. Skoro mi璠zyczasie postrze瞠 rozdzielimy na dwie r闚ne po堯wki: tedy 豉two wiedzie, 瞠 w po這wie ca貫go mi璠zyczasia s這鎍e by這 w po逝dniku i 瞠 by豉 wtenczas godzina 12-ta czasu prawdziwego.
Dopiero gdy dodamy do tej po堯wki popraw czas闚 i nastawimy wed逝g tego zegarek: tedy ju b璠zie ten瞠 czas miejscowy nam pokazywa.
Ok豉dka ksi捫ki ksi璠za Tomasza Kowalskiego zatytu這wanej Gnomonika, czyli nauka robienia zegar闚 s這necznychPo堯禦y na przyk豉d, 瞠鄉y w pierwszym postrze瞠niu mieli na zegarku naszym godzin 9-t przed po逝dniem, w drugim za godzin 4-t po po逝dniu, tedy mi璠zyczasia (7 godzin) po這wa trzyma w sobie godzin 3 i minut 30, a za dorachowaniem tych ostatnich do-godziny 9-ej przed po逝dniem, lub te za odrachowaniem od godziny 4-ej po po逝dniu, co na to samo wychodzi, znajdziemy godzin 12-t i 30 minut wtenczas, kiedy s這鎍e by這 u nas w po逝dniku, czyli kiedy鄉y mieli po逝dnie-i godzin 12-t czasu w豉軼iwego. Je瞠li by鄉y za to postrze瞠nie czynili, dnia 15 maja, kt鏎ego to dnia wynosi poprawa czas闚: – 3'54": tedy w samo po逝dnie by豉by godzina miejscowa 11 g. 56'6", podczas gdy na zegarku by豉 – 12 g. 30'0", dlatego potrzeba by na zegarku cofn望 wskaz闚ki o 0 g. 33'54", 瞠by zegarek szed pod逝g czasu miejscowego.
Zasadza si rzeczony spos鏏 na tem, 瞠 s這鎍e trzema lub czterema itd. godzinami przed po逝dniem i tyloma po po逝dniu ma jednakow nad poziomem wysoko嗆, jak bierzemy przy pomocy obr帷zki wy瞠j opisanej: przecie w po這wie mi璠zyczasia wst瘼uje ono na po逝dnik o godzinie 12-ej czasu prawdziwego.
Na zarzut, jakiego by鄉y si spodziewali ze strony tych, kt鏎zy s z astronomi dobrze oswojeni, odpowiadamy, 瞠by鄉y, dla dok豉dniejszego okre郵enia czasu miejscowego wed逝g sposobu podanego, musieli mie wzgl康 na jedn jeszcze poprawk, kt鏎a od zmiany ust瘼ku declinationis s這鎍a w mi璠zyczasiu postrze瞠 ca趾iem zawisa. Lecz tu nie mo瞠 by mowy o tern, co zakres tego dzie趾a przechodzi [3] i tylko nadmieniamy, 瞠 sposobem podanym znajdujemy (nawet bez tej ma貫j poprawki) czas dok豉dny miejscowy w miesi帷ach roku, w kt鏎ych s這鎍e znacznie nie zmienia ust瘼ku swego, to jest: w czerwcu i grudniu, mianowicie oko這 letniego i zimowego przesilenia dnia z noc".
Na tym ks. Kowalski ko鎍zy opis swego przyrz康u i sposobu jego u篡cia.
Por闚nuj帷 oba wspomniane przyrz康y, 豉two zauwa篡, 瞠 r騜nica jest tylko co do ich formy: u Argelandra – tr鎩k徠, a u ks. Kowalskiego – ko這, istota za rzeczy tu i tam pozostaje jednakowa.
Strona tytu這wa magazynu Wszech鈍iat z 1902 rokuPoniewa astronom Argelander nigdzie, jak twierdzi prof. Glasenapp, przyrz康u swego nie opisa; poniewa dalej ze s堯w prof. Glasenappa mo瞠my s康zi, 瞠 do czasu utrzymywanego W sekrecie wynalazku Argelandra i obecnej publikacji prof. Glasenappa "najprostszy przyrz康 do oznaczania czasu" wcale nie by 鈍iatu znany, mamy wszelkie prawo przypuszcza, 瞠 r闚nie prosty, a mo瞠 nawet jeszcze prostszy przyrz康 naszego autora obmy郵ony zosta niezale積ie od pomys逝 uczonego astronoma z Bonn i og這szony drukiem o ca貫 34 lata wcze郾iej.
Ciekawa rzecz w istocie, dlaczego astronom Argelander tyle po篡tecznego przyrz康u nigdzie za 篡cia nie opisa? Niemniej ciekawa, komu przypada zaszczyt obmy郵enia i zbudowania pierwszego "najprostszego przyrz康u do oznaczania czasu", bo, 瞠 pierwsze og這szenie w druku opisu takiego przyrz康u nie by這 udzia貫m prof. Glasenappa, to chyba, wobec ukazania si w roku 1868 dzie趾a ks. Tomasza Kowalskiego, 瘸dnej w徠pliwo軼i ulega nie mo瞠.
© 2014 by GNOMONIKA.pl
Autor: Feliks Przypkowski
liczba wizyt: 1809 | ocena: brak | komentarze: brak
Przypisy
  • Poprawka ta jest bardzo ma豉, gdy wynosi zaledwie drobne cz窷ci jednej minuty, a mi璠zy innymi mo積a j znale潭 w "Morechodnych tablicach", wydawanych przez g堯wny zarz康 hydrograficzny, na str. 51.
  • Str. 115, 116, 117. Powtarzamy tekst odpowiedniego ust瘼u z zachowaniem dziwactw i ska瞠 j瞛ykowych autora.
  • Zobacz Ks. T. Kowalski, Chronometrya, Jaros豉w 1886, str. 79.
Seria: Artyku造 Feliksa Przypkowskiego
Chcesz skomentowa ten artyku b康 do陰czy do trwaj帷ej dyskusji?
Wejd na Forum i podziel si z nami swoimi przemy郵eniami i wra瞠niami.