Tadeusz Przypkowski ››› Ziemia, nr 2, grudzie 1956

Zegary s這neczne w Polsce

22 pa寮ziernika 2014, godz. 21:25
 
O popularno軼i zegar闚 s這necznych w wieku XVI 鈍iadczy fraszka naszego najwi瘯szego 闚czesnego poety: Jana Kochanowskiego "na 奸as". "Sta ku s這鎍u, a rozdziew g瑿, panie 奸asa! A ju nie b璠ziem szuka inszego kompasa; bo ten nos, co to g瑿y ju ledwie nie minie, na z瑿ach nam uka瞠, o kt鏎ej godzinie."
Historia gnomoniki w Polsce jest bardzo stara. Gnomon to po grecku: wskaz闚ka, gnomonika za to nauka wykre郵ania pewnych linii zwi您anych z pozornym ruchem s這鎍a po sklepieniu niebieskim. czyli nauka kre郵enia zegar闚 s這necznych. W Odrach w Borach Tucholskich mamy bardzo oryginalne i jeszcze naukowo dostatecznie nie zbadane za這瞠nia kamiennych wielkich kr璕闚 stanowi帷ych grobowce, kt鏎e mog造 by zarazem rodzajem o速arzy, prowizorycznie datowane na pierwsze wieki naszej ery. G堯wna o tych za這瞠 pokrywa si zdumiewaj帷o dok豉dnie z lini wschodu s這鎍a w dzie sob鏒ek. Jest to niew徠pliwie najstarsze na naszych ziemiach wytyczenie za這瞠nia, i to za這瞠nia w wielkiej skali, zwi您anego z pozornym ruchem s這鎍a, a wi璚 wytyczenie do pewnego stopnia gnomoniczne.
Zegar na ko軼iele Mariackim w Krakowie wyk. 1929 przez autoraPolska po przyj璚iu chrze軼ija雟twa wchodzi w kr庵 narod闚 kultury 豉ci雟kiej, gdzie od czterech prawie wiek闚 obowi您uje 軼is造 przepis ko軼ielny papie瘸 Sabinianusa z r. 606, by na ka盥ym ko軼iele znajdowa si zegar s這neczny do jednolitego wskazywania termin闚 nabo瞠雟tw oraz dzwony do powszechnego og豉szania tych瞠 termin闚. G這s dzwonu przyozdabiano niejednokrotnie d逝窺z i na precyzyjniejszym instrumencie wygrywan melodi. chocia w niekt鏎ych krajach, jak np. we Flandrii, powsta造 s造nne carillony, czyli zespo造 dzwon闚 r騜nej wielko軼i, na kt鏎ych da si precyzyjne melodie wygrywa. Z tego papieskiego rozporz康zenia tylko ta druga jego cz窷, dotycz帷a dzwon闚, jest stale przestrzegana. Zegary s這neczne ocala造 jedynie na wielkich i posiadaj帷ych odwieczn tradycj ko軼io豉ch. Pi瘯ny taki przyk豉d zespo逝 zegara s這necznego i codziennego wygrywanego hejna逝 mamy w ko軼iele Mariackim w Krakowie. W wielu wypadkach zegary s這neczne zast徙iono rozpowszechniaj帷ymi si od XIII w. zegarami mechanicznymi wie穎wymi, kt鏎e zreszt pocz徠kowo nie mia造 wcale tarcz ze wskaz闚kami tylko urz康zenia poruszaj帷e dzwony co godzin.
Ale tu i 闚dzie znajdujemy 郵ady dawnych zegar闚 s這necznych na ko軼io豉ch, ratuszach, zamkach i innych budowlach publicznych. Takie zreszt pierwotne zegary s這neczne by造 bardzo prymitywne: w po逝dniow 軼ian ko軼io豉 orientowanego swym prezbiterium do嗆 dok豉dnie ku wschodowi, co by這 przepisem religijnym, wbijano prostopadle pr皻 瞠lazny i rytymi kreskami oznaczano momenty odpowiednich termin闚 nabo瞠雟tw. P騧niej nieco, zamiast tych kilku w r騜nych odst瘼ach wyrytych kresek, zacz皻o dawa r闚nomierne podzia造 na godziny. Podzia造 te jednak dzieli造 tylko dzie na jednakow ilo嗆 godzin zmiennych co do d逝go軼i wraz z d逝go軼i dnia. Dopiero w XIV wieku pojawiaj si u nas podzia造 doby na 24godziny, o jednakowej w ci庵u roku d逝go軼i.
Najstarsze w Polsce zegary s這neczne na ko軼iele w Str騜yskach pod Korczynem (XIV w.)Najstarszym zegarem polskiego pochodzenia, zegarem kre郵onym ju wed逝g regu naukowej gnomoniki, jest projekt zegara s這necznego na przyrz康zie astronomicznym zwanym torquetum, kt鏎ego konstrukcj opisa, wraz z szeregiem rysunk闚, Franko z Polski, wyk豉daj帷y w Pary簑 w r. 1284. Zegar ten jest wyra幡ie wzorowany na zegarach s這necznych arabskich, gdy we wcze郾iejszym 鈔edniowieczu tak w gnomonice, jak i w ca貫j astronomii prym w Europie trzymaj Arabowie.
Daleko jednak by這 jeszcze wtedy od tych naukowych szczyt闚 do zwyk造ch u篡tkowych zegar闚 w Polsce. Dobre ich przyk豉dy z w. XIV mamy na szkarpie ko軼io豉 w Str騜yskach pod Nowym Korczynem. G鏎ny z nich ma tylko kreski odpowiadaj帷e terminom nabo瞠雟tw. Dolny zawiera ju pr鏏 podzia逝 godzinowego z po逝dniem oznaczonym wyra幡ym krzy瞠m. Podzia na r闚ne godziny w ci庵u roku zwi您any by z zast徙ieniem poziomej wskaz闚ki r闚noleg陰 do osi 鈍iata, to znaczy skierowan g鏎nym swym ko鎍em ku biegunowi p馧nocnemu i p豉szczyzn sw le膨c w p豉szczy幡ie po逝dnika. Wymaga這 to ju pewnych wiadomo軼i z zakresu astronomii i nie dawa這 si ustawi czysto empirycznie, jak to czyniono z wykre郵aniem tych pierwszych zegar闚 "nabo瞠雟twowych", kt鏎e w tej postaci co w Str騜yskach spotykamy we wczesnym 鈔edniowieczu w ca貫j zachodniej Europie.
Od za這瞠nia uniwersytetu krakowskiego, kt鏎y od razu zaczyna si wybija w zakresie astronomii, datuje si u nas powszechnie epoka naukowej gnomoniki. Ju w r瘯opisach z najstarszego okresu uniwersytetu, przed odnowieniem go przez Jadwig i Jagie陶, znajdujemy rozprawy gnomoniczne na najwy窺zym w闚czas poziomie utrzymane.
Rys. S. HenningZegar s這neczny, zaopatrzony ju nawet w precyzyjnie w osi 鈍iata ustawion wskaz闚k, nie wskazuje nam 軼i郵e godziny. Ziemia bowiem nie biegnie wok馧 s這鎍a z jednakow szybko軼i. R騜nice te jednak niewiele przekraczaj kwadrans, i to tylko przez bardzo kr鏒ki okres roku. przeci皻nie wynosz kilka minut, lub minut, co przy 闚czesnych wymaganiach okre郵ania dok豉dno軼i czasu nie sprawia這 瘸dnej r騜nicy. Miko豉j Kopernik w swym wiekopomnym dziele daje nam spos鏏 obliczania naukowego poszczeg鏊nych warto軼i tego r闚nania czasu. Kopernik pozostawi nam bardzo oryginalny zegar s這neczny, jaki sobie sam wykre郵i w kru瞟anku zamku w Olsztynie nad drzwiami prowadz帷ymi do jego mieszkania. Ju w w. XV spotykamy polskie zegary s這neczne wykonane wed逝g naukowej gnomoniki. S康z帷 po zachowanych r瘯opisach opisuj帷ych ich konstrukcj, prawdopodobnie mieli鄉y takie ju w XIV w. Tylko dotychczas nie znaleziono 瘸dnego egzemplarza oryginalnego z zabytk闚 tego rodzaju; jednak zegar Kopernika przewy窺za wszystkie sw oryginalno軼i. Godzin bowiem na nim oraz ilo嗆 dni oddalenia pozycji s這鎍a od r闚nika wskazuje nie cie, lecz 鈍iate趾o lusterka umieszczonego na parapecie okna kru瞟anku, i dla dowiedzenia si godziny nie potrzebowa Kopernik wychodzi z zamku, mog帷 j zobaczy na tablicy wewn徠rz kru瞟anku.
W wieku XVI rozpowszechniaj si zegary i na ratuszach. Jeden z najokazalszych przyk豉d闚 zachowa si nam na ratuszu w Otmuchowie z r. 1575. Mimo bowiem powszechnego ju w闚czas pos逝giwania si zegarami mechanicznymi, w jakie wyposa穎no wie瞠 ratuszowe, precyzja ich chodu i wskazywania godziny by豉 tak nieszczeg鏊na, i nie mog豉 si r闚na z zegarem s這necznym, cho i on pokazywa ze zmienn dok豉dno軼i do kilku czy w niekt鏎ych dniach nawet do kilkunastu minut. Zegar s這neczny by wi璚 uzupe軟ieniem i sprawdzianem zegara mechanicznego, i to nawet a po wiek XIX. Dopiero telegraf, telefon, no i wreszcie radio w w. XX pozwalaj nam na szybkie i dok豉dne podawanie czasu, kt鏎y przecie czerpiemy w gruncie rzeczy i teraz nie sk康in康 jak z ruchu cia niebieskich, tak jak zegar s這neczny czyni to bezpo鈔ednio.
Zegar s這neczny Jana Heweliusza w Wilanowie ko這 WarszawyZ pi瘯nych przyk豉d闚 zegara s這necznego wieku XVII nale篡 tutaj wymieni zegar s這neczny na pa豉cu w Wilanowie pod Warszaw. Przypisuje si jego obliczenie nadwornemu astronomowi kr鏊a Sobieskiego, s造nnemu Janowi Heweliuszowi z Gda雟ka czy te jego nast瘼cy, znanemu matematykowi Adamowi Kocha雟kiemu. Zegar centralny, kt鏎ego wskaz闚k trzyma posta samego Chronosa, wskazuje nam godziny oraz znaki zodiaku, przez jakie s這鎍e "przechodzi", boczne natomiast – to zegary, jak by鄉y je teraz nazwali, "sportowe": jeden pokazuje ile godzin ju s這鎍e 鈍ieci, drugi za -ile jeszcze w tym dniu b璠zie 鈍ieci, a wi璚 dowiadujemy si, ile czasu mamy do zmroku, a 豉two mo瞠my obliczy, o kt鏎ej godzinie trzeba wsta, by wykorzysta jak najwi璚ej dnia.
W pami皻nym roku batalii wiede雟kiej wydaje w Krakowie Stanis豉w Solski swego s造nnego "Geometr", w kt鏎ym mamy podzia na "zabawy". Ot騜 "Zabawa XIII oko這 rysowania zegar闚 s這necznych" jest pierwszym popularnym i bardzo przyst瘼nym wyk豉dem gnomoniki w j瞛yku polskim.
Po Solskim pojawia si szereg innych podr璚znik闚 traktuj帷ych ten temat bardzo przyst瘼nie i im to zawdzi璚zamy znaczn ilo嗆 zegar闚 s這necznych XVII i XVIII wieku, jakie si g堯wnie zachowa造 na ko軼io豉ch, gdzie przestrzegano pradawnego rozporz康zenia papieskiego.
Zegar s這neczny z r. 1575 na ratuszu w Otmuchowie na Dolnym 奸御ku.Specjalne o篡wienie gnomoniki zauwa瘸my w Polsce w pierwszej po這wic w. XIX. Powstaj nowe podr璚zniki, a przede wszystkim szereg publicznych zegar闚 s這necznych ca趾owicie 鈍ieckich, w otwartych miejscach. Wojciech Jastrz瑿owski w r. 1825 konstruuje przyrz康 swego pomys逝 do kre郵enia zegar闚 s這necznych na dowolnej powierzchni nieregularnej. Takie zegary na g豉zach narzutowych spotykamy te tylko w Polsce, a najwi瘯szym ich okazem jest wielki g豉z z zegarem wykre郵onym przez samego Jastrz瑿owskiego w parku ζzienkowskim w Warszawie w r. 1828. W tym czasie w Rosji przyjmuje si bardzo praktyczny zwyczaj umieszczania zegar闚 s這necznych na milowych slupach oznaczaj帷ych odleg這嗆. Dwa takie s逝py z zegarami s這necznymi, bardzo po篡tecznymi dla podr騜nych, ocala造 na drodze mi璠zy Moskw a Leningradem. W Polsce mamy jeden taki s逝p (przerobiony na kapliczk) pod Bia陰 Podlask, po這w za drogi z Lublina do Zamo軼ia, w υpienniku, oznaczano r闚nie w r. 1835 zegarem s這necznym, doskonale do dzi zachowanym, mo瞠 dzi瘯i sentencji na nim umieszczonej: "Niech si sili z這嗆 i g逝pstwo na zniszczenie".
W tym te czasie znany astronom Jan Baranowski, na podstawie dawnych wzor闚, opracowa i pu軼i do masowej produkcji bardzo praktyczny typ kieszonkowego zegara s這necznego w postaci s逝pka, na kt鏎ego liniach z wysoko軼i s這鎍a odczytujemy dok豉dnie godzin. Zegarki tego typu by造 w powszechnym u篡ciu po wsiach jeszcze w pocz徠kach bie膨cego stulecia.
Zegar s這neczny Miko豉ja Kopernika na zamku w OlsztyniePrzychodzi jednak nowe utrudnienie w bezpo鈔ednim odczytywaniu z zegara s這necznego godziny obowi您uj帷ej. Samo r闚nanie czasu przestaje wystarcza. Ziemia bowiem w swym obrocie coraz to inny punkt na r闚nole積iku wystawia na bezpo鈔ednie dzia豉nie s這鎍a. W ten spos鏏 s這鎍e "biegnie" przez Polsk przesz這 36 minut, czyli 瞠 czas miejscowy, jaki obowi您ywa przedtem powszechnie, r騜ni si, np. mi璠zy 安inouj軼iem a Sejnami, o 36m23s. Ze wzgl璠u na kolej, telegraf itp. takie r騜nice w granicach pa雟twa nie s dopuszczalne, wi璚 podzielono 鈍iat na konkretne strefy po逝dnikowe, w kt鏎ych obowi您uje czas jednolity. Obowi您uj帷y wi璚 u nas czas 鈔odkowo-europejski przewa積ie w Polsce op騧nia si w stosunku do s這necznego 鈔edniego w Warszawie o mniej wi璚ej 24 min., w Krakowie – 20min., w Przemy郵u nawet – 31min., za to w Zgorzelcu spieszy si b璠zie wszystkiego 2sekundy, co jest warto軼i praktycznie na zegarze s這necznym nieodczytywaln, zatem mo積a u-wa瘸, i w Zgorzelcu i jego po逝dniku nie ma r騜nicy mi璠zy czasem 鈔ednim s這necznym a obowi您uj帷ym. Dochodz do tego r騜nice r闚nania czasu, kt鏎e kumuluj帷 si ze sta陰 ow wspomnian poprawk daj w rezultacie w pa寮zierniku poprawk czasu dochodz帷 do 50m. To te sta這 si powodem upadku praktycznej gnomoniki i zaniku szerszego stosowania zegar闚 s這necznych w drugiej po這wie wieku XIX i z pocz徠kiem wieku naszego.
Zegary s這neczne wskazuj帷e czas prawdziwy s這neczny znalaz造 sw rol spo貫czn ponownie w ostatnich czasach. S to przede wszystkim rekonstrukcje dawnych zabytkowych zegar闚, niejednokrotnie bardzo zniszczonych. Tak np. w roku bie膨cym maj by przeprowadzone bardzo 禦udne prace nad zrekonstruowaniem obu najcenniejszych zabytkowych zegar闚 s這necznych: Kopernika i ewentualnie Heweliusza, kt鏎ych czas i nieumiej皻ne restauracje pozbawi造 ca趾owicie ich pierwotnej funkcjonalnej roli. Ale nie poprzestajemy na rekonstruowaniu poszczeg鏊nych zabytk闚.
Zegar s這neczny umieszczony w roku 1835 na s逝pie oznaczaj帷ym po這w drogi z Lublina do Zamo軼iaMamy mo積o嗆 budowa zegary s這neczne, kt鏎e by wskazywa造 czas obowi您uj帷y z dok豉dno軼i do jednej minuty, a wi璚 z dok豉dno軼i ca趾owicie wystarczaj帷 do praktycznego naszego 篡cia, z kolejami i radiem w陰cznie. Taki zegar powsta ostatnio przy Pa豉cu Kultury i Nauki w Warszawie. Godzin wskazuje tutaj nie linia cienia wskaz闚ki, lecz 鈍iate趾o otworka tarczy wskaz闚kowej, padaj帷e na skomplikowane linie godzinne przesuni皻e o wspomniane 24m i posiadaj帷e dok豉dnie obliczone i wykre郵one wygi璚ia, kt鏎e s graficznym wykresem r闚nania czasu. Poniewa jednak wykresy te zachodzi造by na siebie, musimy mie dwa zegary: jeden od najkr鏒szego do najd逝窺zego dnia i drugi od najd逝窺zego dnia do najkr鏒szego, jeden wi璚 na zim i wiosn, drugi na lato i jesie.
Po drugiej stronie Pa豉cu Kultury i Nauki powsta wielki, bo 10-metrowy. zegar s這neczny bardzo oryginalnego rodzaju: godzin bowiem prawdziw wskazuje cie cz這wieka, kt鏎y musi stan望 na linii po逝dniowej w zmiennym w ci庵u roku miejscu. Przy tej te linii zmontowano wielk gwiazd stron 鈍iata, a punkty godzinne s rozmieszczone na elipsie.
Najwi瘯sze dwa zegary s這neczne w Europie powstaj w Parku Kultury i Wypoczynku w Katowicach. Jeden z nich jest ju montowany na dziedzi鎍u Planetarium i Obserwatorium Astronomicznego, gdzie ustawiono 10-metrow 瞠lazn wskaz闚k po鈔odku basenu, tak 瞠 cie jej b璠zie pada cz窷ciowo na mozaik kamienn z podzia趾ami godzin na dziedzi鎍u o 29m 鈔ednicy, cz窷ciowo za na wod i dno basenu, przyk豉dowo ilustruj帷 zjawisko refrakcji, na kt鏎ym polega znaczenie soczewki teleskopowej. Drugi zegar o 鈔ednicy 32m b璠zie wielkim klombem kwiatowym, z liniami znaczonymi barwami kwiat闚, na kt鏎e b璠zie pada cie wzniesionego po鈔odku budyneczku i oznacza godzin.
Nowy renesans gnomoniki, kt鏎a ma w Polsce tak dawne i pi瘯ne tradycje, opiera si na innych przes豉nkach ni czysto u篡tkowe.
Zegar s這neczny w ogrodzie Ewy Szelburg-Zarembiny w Zakopanem, wykonany w r. 1937 przez autoraZegary powszechnie dawniej u篡wanego typu konstruuje si i ca趾iem na nowo w miejscach zabytkowych, dla lepszego podkre郵enia tradycji i atmosfery dawno軼i. Tak na przyk豉d odegra ma rol zegar w Warszawie na Zapiecku przy rynku Starego Miasta, gdzie umieszczenie go naprzeciw zegara mechanicznego daje mo積o嗆 por闚nania czasu obowi您uj帷ego z prawdziwym, tak te ma rol do odegrania na nowo (chocia na starym miejscu) wykonany zegar na ko軼iele Mariackim w Krakowie. Nic wszyscy jednak u鈍iadamiaj sobie dydaktyczne znaczenie, jakie mo瞠 mie zaobserwowanie owej w豉郾ie r騜nicy mi璠zy czasem wskazywanym przez zegar s這neczny i przez zegar mechaniczny w Warszawie czy mi璠zy cieniem zegara a hejna貫m z wie篡 w Krakowie.
Poza bowiem niew徠pliwie bardzo wybitnymi walorami dekoracyjnymi pobudza to my郵 do zastanowienia si nad budow wszech鈍iata, uzmys豉wia nam ruch ziemi, kt鏎ej nawet perturbacje w tym ruchu odbijaj si np. w liniach r闚nania czasu, jak na zegarze przy Pa豉cu Kultury i Nauki. Te wzgl璠y te sprawiaj, 瞠 obecnie nie powstaje w Polsce 瘸dne wi瘯sze za這瞠nie kulturalnego i pedagogicznego typu, kt鏎e by nie mia這 naukowo obliczonego zegara s這necznego.
© 2014 by GNOMONIKA.pl
Autor: Tadeusz Przypkowski
liczba wizyt: 1991 | ocena: 5,00 (g這s闚: 1) | komentarze: brak
Seria: Tadeusz Przypkowski – Historia polskiej gnomoniki
Chcesz skomentowa ten artyku b康 do陰czy do trwaj帷ej dyskusji?
Wejd na Forum i podziel si z nami swoimi przemy郵eniami i wra瞠niami.