Ryszard Markiewicz ››› Dooko豉 鈍iata, Nr 41 (93), Rok II, 9 pa寮ziernika 1955

Bij s這neczne godziny

23 sierpnia 2013, godz. 09:49
 
Pa豉c Kultury i Nauki – pasa
Motto:
W豉dys豉w Broniewski:
Bij s這neczne godziny w J璠rzejowie i mnie, i tobie, i innym bij zegarowie
J璠rzej闚 si璕a roku 1173. S豉wny jest imieniem Wincentego Kad逝bka, kronikarza dziej闚 ojczystych. Przechowuje jego prochy. Czym jest jednak dla nas wsp馧czesnych? Niewielkim powiatowym miasteczkiem, a w豉軼iwie stacj kolejow mi璠zy Kielcami a Krakowem. Czy jednak niczym wi璚ej?
Gnomon fakira
Laska tybeta雟kiego mnicha, Darjeeling, Indie, XIX w. – zdj璚ia po篡czone ze strony Science MuseumFrancuskie przys這wie powiada, 瞠 apetyt ro郾ie w miar jedzenia. Mo積a by tak瞠 powiedzie, 瞠 apetyt, a w豉軼iwie nasze wymagania rosn wraz z up造wem czasu. Naszym praszczurom na okre郵enie czasu wystarcza pocz徠kowo wsch鏚, po逝dnie i zach鏚 s這鎍a. Pocz徠kowo... Bo w ko鎍u po ilu tam setkach tysi璚y lat zapragn瘭i mie czas dok豉dniejszy. I oto kto, gdzie, kiedy wetkn掖 kawa貫k kija w ziemi i og這si si wynalazc zegara s這necznego. Kierunek i d逝go嗆 cienia rzucanego przez kij pozwala造 na bli窺z orientacj w czasie, w ci庵u ca貫go s這necznego dnia. Taki zegar s這neczny nie zadowala ju jednak naszych praojc闚 w staro篡tno軼i. Zauwa篡li oni bowiem, 瞠 kierunek i d逝go嗆 cienia s r騜ne w r騜nych porach roku. Babilo鎍zycy sporz康zili wi璚 u podn騜a kija, czy jak kto woli pr皻a (zwanego p騧niej z grecka gnomonem), odpowiedni siatk ze znakami zodiaku. Tak wygl康aj zegary s這neczne ze zbior闚 dr T. Przypkowskiego Czas jednak p造n掖 i wymagania ludzi ros造. Zapragn瘭i mie zegar s這neczny podr騜ny. I oto pielgrzymi zd捫aj帷y do 鈍i皻ego miasta Indus闚 Benares mogli podziwia w r瘯u fakira lask o niezwyk貫j konstrukcji. Mia豉 ona a osiem 軼ianek z wy興obionymi poziomymi kreskami. U g鏎y ka盥ej 軼ianki widnia niewielki otworek. Pragn帷 dowiedzie si kt鏎a godzina, fakir wsadza ko貫czek w odpowiedni otworek, podnosi lask do g鏎y na sznurku i wed逝g rzucanego na 軼iank laski cienia orientowa si wcale dok豉dnie w aktualnym czasie. Pytacie po co laska mia豉 a osiem 軼ianek? Ot騜 by這 to w豉郾ie 鈍iadectwem wysokiej techniki zegar闚 s這necznych. Ka盥a ze 軼ianek odpowiada豉 bowiem okre郵onej porze roku.
Podr騜ny zegar s這neczny fakira nie by chyba jednak wytworem jego sztuczek magicznych. Konstruowanie dok豉dnych zegar闚 s這necznych wymaga這 przecie du瞠j wiedzy 軼is貫j. Posiadali j astronomowie i oni to przez ca貫 wieki, zajmowali si budow s這necznych "czasomierzy". Mi璠zy innymi pi瘯ny zegar s這neczny skonstruowa na zamku olszty雟kim nasz Kopernik.
J璠rzej闚 przed Londynem...
Najstarszy w kolekcji XV-wieczny zegar z ko軼i s這niowejDzi dysponujemy zegarami o dok豉dno軼i do setnych i wi璚ej cz窷ci sekundy. A jednak... A jednak zegary s這neczne istniej nadal, powstaj ci庵le nowe. Przypominaj nam o pocz徠kach mierzenia czasu, a po trosze i ucz o ruchach Ziemi wok馧 S這鎍a. Stanowi wreszcie pi瘯ny element dekoracyjny. Ich s豉wnym tw鏎c jest dr Tadeusz Przypkowski – obywatel J璠rzejowa, miasta, gdzie "bij s這neczne godziny". Miasta, gdzie znajduje si najwi瘯sza w Europie kolekcja zegar闚 s這necznych. S豉wne ze swych bogatych wzor闚 British Museum w Londynie, ma ich tylko 58. W zbiorach dr Przypkowskiego jest zegar闚 s這necznych a 120! Najstarszy z nich pochodzi z wieku XV. Wykonane s z ko軼i s這niowej i srebra, br您u i innych metali. Sk康 jednak wzi窸a si ta wspania豉 kolekcja zegar闚 s這necznych w豉郾ie w J璠rzejowie? Odpowiedzia nam na to sam dr Przypkowski.
Odpowied Feliksa Przypkowskiego na w這skie brakor鏏stwo – naukowo wykonany i doskonale dzia豉j帷y zegar s這neczny z prawdziwego zdarzenia— Pewien W這ch uraczy obywateli naszego miasta zegarem s這necznym na miejscowym ko軼iele. Gdy zegar 闚 pozna bli瞠j m鎩 ojciec, wezbra這 w nim oburzenie... Przyjecha sobie W這ch do J璠rzejowa i wyda這 mu si, 瞠 gdzie jak gdzie, ale tu nikt nie pozna si na jego robocie! A robota ta by豉 wykwitem brakor鏏stwa astronomiczno-matematycznego. Gniew zrodzi czyn. Ojciec m鎩 — ci庵nie dr Przypkowski — zreszt lekarz z zawodu, ale astronom z zami這wania, zainteresowa si konstrukcj zegar闚 s這necznych, pocz掖 zbiera co cenniejsze okazy – a w ko鎍u sam przyst徙i do ich konstruowania. Przede wszystkim oczywi軼ie obdarzy nowym zegarem s這necznym j璠rzejowski ko軼i馧... Zapocz徠kowane w roku 1895 zbiory zegar闚 s這necznych stale si powi瘯sza造. Dzi zegar闚 tych jest – w豉郾ie a 120.
— A czy m鏬豚y Pan, doktorze, powiedzie par s堯w na temat samej konstrukcji zegar闚 s這necznych?
— Sprawa nie jest bynajmniej taka prosta, mimo 瞠 zegary te istniej ju wiele wiek闚. Czas s這neczny r騜ni si przecie od czasu obowi您uj帷ego w danym miejscu. Po wielu latach praktyki i studiach starych dzie, przede wszystkim oczywi軼ie w j瞛yku 豉ci雟kim – opracowa貫m wzory upraszczaj帷e, pozwalaj帷e na konstruowanie zegar闚 z dok豉dno軼i do 2 sekund, a praktycznie do 1 minuty.
Francuski zegar s這neczny kr鏊a Stanis豉wa Leszczy雟kiego. Skupione przez soczewk promienie przepala造 lont armatki, kt鏎a wystrza貫m dawa豉 zna o nastaniu po逝dnia.W tym roku dr Przypkowski skonstruowa dwa zegary w parku otaczaj帷ym Pa豉c Kultury i Nauki w Warszawie. Jeden przy ul. 安i皻okrzyskiej, a drugi od strony alei Jerozolimskich. Ten ostatni, umiejscowiony na kamiennej posadzce, wskazuje prawdziwy czas s這neczny przy u篡ciu pionowej wskaz闚ki, kt鏎 jest... sam cz這wiek. Aby zobaczy kt鏎a godzina, trzeba stan望 na linii 鈔odkowej oraz odpowiedniej dacie miesi帷a i zwr鏂iwszy si w kierunku padania cienia post瘼owa dok豉dnie w tym kierunku a do osi庵ni璚ia cieniem g這wy oznacze godzinnych. Oczywi軼ie prawdziwy czas s這neczny r騜ni si od obowi您uj帷ego nie tylko w Warszawie, ale i w ca造m kraju czasu 鈔odkowo-europejskiego. Aby wi璚 uzyska ten czas, trzeba od wskaza zegara s這necznego odj望 pewn ilo嗆 minut wed逝g tabeli umieszczonej na tablicy obok zegara.
Obecnie dr Przypkowski pracuje nad dwoma najwi瘯szymi w 鈍iecie zegarami s這necznymi, kt鏎e ogl康a b璠zie mo積a w stalinogrodzkim Parku Kultury i Wypoczynku. Pierwszy z nich b璠zie mia 鈔ednic 30 metr闚! Cie 9-metrowej stalowej wskaz闚ki b璠zie pada na dziedziniec Planetarium i Obserwatorium Ludowego, a cz窷ciowo i na dno 10-metrowej sadzawki, daj帷 praktyczny pokaz refrakcji, czyli za豉mania promienia 鈍ietlnego, a w豉軼iwie cienia. 字ednica drugiego zegara wyniesie 28 metr闚. Tarcz jego b璠zie... klomb kwiatowy, na kt鏎y b璠zie pada cie... odpowiednio pochy貫go murowanego budyneczku.
To zdj璚ie mog這by stanowi zagadk z serii: co? gdzie? Ale sami ju domy郵acie si, 瞠 jest to w豉郾ie obserwatorium astronomiczne im dr F. Przypkowskiego w J璠rzejowie.Kiedy sprawozdawcy radiowemu zabraknie ju s堯w, powiada wtedy: szkoda, 瞠 pa雟two tego nie mog zobaczy! Wy. drodzy czytelnicy, jeste軼ie w nieco lepszej sytuacji ni s逝chacze radiowi: mo瞠cie co nieco zobaczy z reprodukowanych zdj耩. Ale niestety tylko "co nieco". Bowiem, "egzotyczny J璠rzej闚", to nie tylko najwi瘯sza w Europie kolekcja zegar闚 s這necznych. To tak瞠 cale muzeum historii nauki, "dzia豉j帷e" pod egid Polskiego Towarzystwa Mi這郾ik闚 Astronomii. Znajduje si w nim ponad sto r騜nych przyrz康闚 astronomicznych i ich modeli. To r闚nie obserwatorium astronomiczne z refraktorem i teleskopem, zbudowanymi w J璠rzejowie przez zmar貫go w roku 1951 dr Feliksa Przypkowskiego. "Egzotyczny J璠rzej闚" to wreszcie biblioteka, kt鏎a zawiera par tysi璚y tom闚, w tym par瘰et starodruk闚 XVI-XVIII-wiecznych, dotycz帷ych g堯wnie gnomoniki, czyli nauki o konstrukcji zegar闚 s這necznych.
Dr Tadeusz Przypkowski przy 80-milimetrowym refraktorze i 180-milimetrowym teleskopie. Instrumenty te s逝膨 w J璠rzejowie sprawie popularyzacji astronomii.W鈔鏚 druk闚 tych przechowywany jest mi璠zy innymi osiemnastowieczny "Kalendarz Polski y Ruski" Jana J霩efa Przypkowskiego "Astronomii Professora" z "Przes豉wney Akademij Krakowskiey". Profesorski tytu – rzecz wielce czcigodna. Ale czy wiecie, za co go w owych czasach Jan J霩ef Przypkowski zdo豉 otrzyma? Za prac "udowadniaj帷"... nonsensowno嗆 teorii Kopernika. Powiedzia nam o tym historyk astronomii – dr Tadeusz Przypkowski, autor pracy "Z dziej闚 heliocentryzmu w Polsce", zamieszczonej w Roku Kopernikowskim w "My郵i Filozoficznej".
Zdj璚ia: Stanis豉w Dziubi雟ki
© 2013 by GNOMONIKA.pl
Autor: Ryszard Markiewicz
liczba wizyt: 1794 | ocena: brak | komentarze: 1
Seria: Muzeum im. Przypkowskich w J璠rzejowie
Komentarze z Forum
23.08.2013 12:11
Dharani
Dla jasno軼i ma造 komentarz: poj璚ie fakir dawniej kojarzy這 si magikiem wykonuj帷ym jakie czarodziejskie sztuczki, le膨cym na 這簑 nabitym gwo寮ziami lub zaklinaj帷ego piszcza趾 篡w kobr. Innymi s這wy jak czego si nie zna, to wszystko niezrozumia貫 wrzuca si do wsp鏊nego worka i okre郵a jednym mianem b璠帷ym synonimem "nieprawdziwe", "dziwne" lub po prostu "inne". To bzdura. Lask odmierzaj帷 czas pos逝giwali si w璠rowni jogini lub mnisi. To nie byli jarmarczni kuglarze lecz duchowni praktykuj帷y niezrozumia貫 w naszej kulturze metody samorealizacji i samodoskonalenia. To, 瞠 kt鏎y czasem mia jakie moce, to wynik nie oszustwa, lecz mistyki, kt鏎a dla szarych zjadaczy chleba z Zachodu jest poza zasi璕iem czy w豉郾ie zrozumieniem. Zabrak這 mi zatem tutaj po prostu szacunku dla mo磧iwo軼i i odmienno軼i innych kultur  <img src='/forum/images/smilies/icon_e_smile.gif'>
Chcesz skomentowa ten artyku b康 do陰czy do trwaj帷ej dyskusji?
Wejd na Forum i podziel si z nami swoimi przemy郵eniami i wra瞠niami.