Christopher Daniel ››› Zasady gnomoniki w kawa趾ach

Zegary s這neczne Tadeusza Przypkowskiego w Greenwich (cz. 1)

6 maja 2010, godz. 22:37
 
Wiele os鏏 si zgodzi, 瞠 najciekawszy zesp馧 zegar闚 s這necznych istnia w Greenwich w latach 60. Wtedy to Narodowe Muzeum Morskie zleci這 wykonanie serii s這necznych czasomierzy 軼iennych, kt鏎e mia造 ozdobi kilka po逝dniowych i wschodnich 軼ian budynk闚 dawnego Obserwatorium Kr鏊ewskiego. Zadaniem tych zegar闚 by這 proste i obrazowe wyja郾ienie r騜nych sposob闚 wykonywania s這necznik闚. To tak, jakby wszystkie mo磧iwe rodzaje linii godzinowych towarzysz帷e z這穎nym zegarom s這necznym, odejmowa jeden za drugim i umieszcza na osobnych tarczach.
Sundials on Walls – raport Narodowego Muzeum Morskiego na temat zegar闚 s這necznych Tadeusza Przypkowskiego w GreenwichProjekt powierzono najwi瘯szemu 闚czesnemu ekspertowi od gnomoniki, doktorowi Tadeuszowi Przypkowskiemu z J璠rzejowa, za wykonanie rzemie郵nikowi z Brytyjskiego Departamentu 字odowiska. Ka盥y z zegar闚 by doskona造m przyk豉dem mo磧iwo軼i wsp馧czesnego rzemios豉 i jednocze郾ie idealnym narz璠ziem do pokazania ludziom historii mierzenia czasu. Wykonane z drewna s這neczniki nie mia造 瘸dnych dodatkowych ozd鏏 – pomalowano je tylko i poz這cono kilka element闚, by pasowa造 do otoczenia. Niestety drewniana konstrukcja w wilgotnym klimacie nie przetrwa豉 zbyt d逝go, przez co po jakim czasie zegary zosta造 zdemontowane i dzi nie ma ju po nich 郵adu.
Trzy z tych zegar闚 umieszczono na wschodniej 軼ianie budynku zwr鏂onej ku dziedzi鎍owi Flamsteed House. Dwa spo鈔鏚 nich ilustruj rodzaje linii godzinowych.

1. HORAE INAEQUALES SEU PLANETARIAE (godziny nier闚ne lub planetarne)
Nieistniej帷y ju zegar s這neczny projektu Tadeusza Przypkowskiego wykonany dla GreenwichZegar ten pokazuje staro篡tny system mierzenia czasu, w kt鏎ym to zar闚no dzie, jak i noc podzielone by造 na 12 r闚nych godzin. Jednak瞠 w systemie tym poza momentami r闚nonocy, godziny dnia mia造 inn d逝go嗆 ni godziny nocne, czyli innymi s這wy nie by造 sobie r闚ne i st康 pochodzi ich nazwa – godziny nier闚ne. Latem godziny dzienne s d逝窺ze od nocnych, za zim sytuacja si odwraca.
Oczywi軼ie zegar s這neczny pokazuje wy陰cznie godziny dzienne, kt鏎ych pomiar rozpoczyna si wraz ze wschodem s這鎍a i ko鎍zy z jego zachodem. W dniu przesilenia letniego, czyli 21 czerwca, d逝go嗆 godziny antycznej osi庵a豉 swoje maksimum i trwa豉 a 83 minuty, podczas gdy w czasie przesilenia zimowego – 22 grudnia – czas trwania godziny skraca si do zaledwie 39 minut.
Projekt zegara s這necznego autorstwa Tadeusza Przypkowskiego, na podstawie kt鏎ego wykonano tarcz dla godzin nier闚nychGnomon tego zegara ma posta li軼ia koniczyny z otworkiem w jego 鈔odku, przez kt鏎y przechodz promienie s這neczne rzucaj帷 na tarcz punkt 鈍iat豉. By odczyta czas nale篡 zaobserwowa po這瞠nie 鈍ietlnej plamki w stosunku do najbli窺zej linii godzinowej. Zdj璚ie obok pokazuje po這瞠nie cienia gnomonu w okolicach letniego przesilenia, za punkt 鈍iat豉 jest mniej wi璚ej w po這wie drogi mi璠zy liniami godzin III i IV kieruj帷 si w d馧 w kierunku godziny IV. Oznacza to, 瞠 od wschodu s這鎍a min窸o w豉郾ie mniej wi璚ej 3 godziny i 38 minut wed逝g czasu staro篡tnego. Bior帷 pod uwag, 瞠 godzina ma w tym okresie ok. 83 minut d逝go軼i, oznacza to 5 godzin i 3 minuty czasu wsp馧czesnego. Teraz nale篡 doda t warto嗆 do czasu wschodu s這鎍a – w tym przypadku jest to 21 czerwca, godz. 3:42 w Londynie wed逝g po逝dnika zerowego w Greenwich (GMT) – co daje w przybli瞠niu godzin 8:45. Po dodaniu do tego wyniku jeszcze godziny dla czasu letniego otrzymujemy ok. 9:45 letniego czasu brytyjskiego (BST). Po zastosowaniu poprawki r闚nania czasu otrzymamy rzeczywisty czas urz璠owy.
Projekt gnomon闚 dla zespo逝 zegar闚 s這necznych w GreenwichZ powodu zmieniaj帷ego si okresu trwania godzin staro篡tnych (czasem by造 d逝窺ze, a czasem kr鏒sze) zwane s te niekiedy tymczasowymi lub chwilowymi. Systemu tego u篡wali 砰dzi i dlatego czasem okre郵a si je tak瞠 jako 篡dowskie. W鈔鏚 astrolog闚 uwa瘸 si, 瞠 ka盥a z godzin – podobnie jak dni tygodnia – dominowana jest przez jedno z siedmiu cia niebieskich: S這鎍a, Ksi篹yca i pi璚iu dalszych planet Uk豉du S這necznego. St康 te pojawia si alternatywna nazwa: godziny planetarne. Przypuszczalnie w豉郾ie od nazw planet pochodz w wielu j瞛ykach nazwy dni tygodnia (np. w j瞛yku angielskim Saturday od Saturna, Sunday od S這鎍a i Monday od Ksi篹yca).

2. HORAE AEQUALES (godziny r闚ne)
Nieistniej帷y ju zegar s這neczny projektu Tadeusza Przypkowskiego wykonany dla GreenwichNa zdj璚iu obok wida klasyczny, pionowy zegar s這neczny skierowany ku wschodowi z deklinacj 13,5 w kierunku p馧nocnym, co spowodowane jest odchyleniem 軼iany, na kt鏎ej zegar umieszczono. Pokazuje on godziny r闚ne zwane te r闚nikowymi, z kt鏎ymi jeste鄉y obecnie do嗆 dobrze zaznajomieni. W tym systemie ca豉 doba podzielona jest na 24 jednakowe cz窷ci, czyli godziny. Innymi s這wy zegar pokazuje godziny europejskie, kt鏎e odmierzane s od p馧nocy – po 12 godzinach nast瘼uje po逝dnie, a po nast瘼nych 12 znowu p馧noc. Termin godziny r闚nikowe pochodzi od pomiaru czasu na r闚niku niebieskim, b璠帷ym rozszerzeniem p豉szczyzny r闚nika ziemskiego.
Niekiedy godziny r闚ne okre郵a si te astronomicznymi, kt鏎e s one jednakowymi odst瘼ami czasu mierzonymi od po逝dnia, czyli 鈔odka dnia. W omawianym zegarze linie godzinowe opisane s od g鏎y rzymskimi liczbami (w przedziale od IV do X), za od do逝 liczbami arabskimi (od 4 do 10). Obie skale okre郵aj wy陰cznie godziny przedpo逝dniowe.
Projekt zegara s這necznego autorstwa Tadeusza Przypkowskiego, na podstawie kt鏎ego wykonano tarcz dla godzin r闚nychGnomon ma kszta速 kwiatu r騜y z otworkiem w samym 鈔odku, przez kt鏎y promienie s這neczne rzucaj na tarcz zegara punkt 鈍ietlny. Odczytuj帷 czas nale篡 odszuka lini godzinow najbli窺z owego punktu. Na zdj璚iu cie gnomonu znajduje si pomi璠zy liniami godzin 8:00 i 9:00, natomiast punkt 鈍ietlny jest niemal idealnie pomi璠zy lini p馧godzinn i lini kwadransow, co odczyta nale篡 jako godzin 8:37 lokalnego czasu pozornego (s這necznego). Stosuj帷 tu r闚nanie czasu, kt鏎e da wynik plus-minus kilka minut, otrzymamy czas 鈔edni Greenwich (GMT), a po dodaniu jednej godziny (je郵i ma to zastosowanie) otrzymamy letni czas brytyjski (BST), kt鏎y b璠zie czasem wskazywanym przez zegarki.

3. ZODIACUS (Zodiak)
Nieistniej帷y ju zegar s這neczny projektu Tadeusza Przypkowskiego wykonany dla GreenwichZegar ten pokazuje po這瞠nie S這鎍a na zodiaku, czyli astrologiczny znak zodiaku, w kt鏎ym przebywa ono w chwili obserwacji. Zosta on tak wykre郵ony, by wskazywa deklinacj S這鎍a, a zatem obserwowan odleg這嗆 k徠ow S這鎍a na p馧noc lub po逝dnie od r闚nika (a 軼i郵ej: r闚nika niebieskiego), mierzon w stopniach, minutach i cz窷ciach dziesi徠ych minut.
W ci庵u roku deklinacja S這鎍a ci庵le si zmienia, od +23,5, gdy na p馧kuli p馧nocnej mamy przesilenie letnie, do -23,5 w czasie przesilenia zimowego. Zmiany te s wynikiem ruchu Ziemi po orbicie wok馧 S這鎍e oraz nachylenia osi obrotu Ziemi pod katem 23,5 do prostej prostopad貫j do p豉szczyzny jej orbity.
Projekt zegara s這necznego autorstwa Tadeusza Przypkowskiego, na podstawie kt鏎ego wykonano tarcz dla znak闚 zodiakuLinie na zegarze okre郵aj momenty wej軼ia S這鎍a do znaku zodiaku i wyj軼ia z niego, b璠帷 w rzeczywisto軼i niczym innym, jak tylko projekcj linii deklinacji S這鎍a dla wspomnianych dat. Obszary pomi璠zy liniami odpowiadaj kolejnym znakom zodiaku: symbole w g鏎nej cz窷ci tarczy zegara odnosz si do znak闚 zimowychwiosennych, za te przy prawej kraw璠zi tarczy wskazuj znaki letniejesienne. Nazwy znak闚 zodiaku pochodz od gwiazdozbior闚, w kt鏎ych obserwowano S這鎍e mniej wi璚ej 2000 lat temu. Zodiak to umownie wyznaczony pas gwiazd opasaj帷y sfer niebiesk, obejmuj帷y pozorne drogi S這鎍a, Ksi篹yca i planet. 字odkiem tego pasa biegnie pozorna roczna droga S這鎍a, odzwierciedlaj帷a ruch Ziemi po orbicie; nazywamy j ekliptyk. Nazwa ta pochodzi od greckiego terminu ekleiptike, oznaczaj帷ego „za熤ienie”, gdy aby dosz這 do za熤ienia, Ksi篹yc musia znale潭 si na ekliptyce lub bardzo blisko niej. Konstelacje zodiakalne rozci庵aj si na mniej wi璚ej 8,5 po ka盥ej stronie ekliptyki, co w sumie tworzy pas o szeroko軼i ok. 17. Pas ten dzieli si na 12 cz窷ci zwanych znakami zodiaku, a ka盥y z nich zajmuje przedzia 30 (d逝go軼i ekliptycznej), mierzonych po obwodzie ekliptyki. Ka盥y znak otrzyma nazw od konstelacji widocznej w danym przedziale w czasach, gdy wymy郵ono zodiak.
Model ekliptyki, na kt鏎ej obserwujemy pozorny ruch S這鎍a przez kolejne konstelacje zodiakalneZ powodu precesji punkt闚 r闚nonocy znaki zodiaku odsuwaj si od swoich rodzimych konstelacji ruchem wstecznym w tempie oko這 jednego znaku na 2100 lat. Ten w豉郾ie ruch powoduje, 瞠 dzisiejsze znaki zodiaku nie pokrywaj si z gwiazdozbiorami o tej samej nazwie, a S這鎍e wcze郾iej pojawia si w danej konstelacji ni w odpowiadaj帷ym mu znaku.
Dawniej znaki zodiaku by造 wykorzystywane przez astrolog闚 i astronom闚 dla okre郵enia na ekliptyce pozycji S這鎍a, Ksi篹yca i planet. W XVII wieku wi瘯szo嗆 astronom闚 porzuci豉 ten system, jednak do dzi korzystaj z niego astrologowie.
Gnomon tego zodiakalnego s這necznika ma form kwiatu ostu (ostro積ia) z otworkiem w 鈔odku, przez kt鏎y przechodz promienie s這neczne i rzucaj na tarcz punkt 鈍ietlny. Aby skorzysta z zegara nale篡 odszuka na tarczy ten punkt i sprawdzi w pobli簑 linii kt鏎ego znaku si on znajduje. Pod koniec wrze郾ia punkt widoczny b璠zie w okolicach znaku , kt鏎y oznacza Wag. Cie gnomona i punkt 鈍ietlny b璠 przesuwa si ku do這wi w okolicach 鈔odka tarczy, wskazuj帷 dat wej軼ia S這鎍a w znak Wagi. Oznacza to, 瞠 S這鎍e w chwili obserwacji znajduje si w konstelacji Wagi.
Znaki zodiaku
Pora rokuSymbolNazwa 豉ci雟kaNazwa polskaData wej軼ia S這鎍a
Znaki wiosenneAriesBaran21 marca
TaurusByk20 kwietnia
GeminiBli幡i皻a21 maja
Znaki letnieCancerRak21 czwerwca
LeoLew23 lipca
VirgoPanna23 sierpnia
Znaki jesienneLibraWaga23 wrze郾ia
ScorpioSkorpion24 pa寮ziernika
SagittariusStrzelec22 listopada
Znaki zimoweCapricornusKozioro瞠c22 grudnia
AquariusWodnik20 stycznia
PiscesRyby19 lutego
Bardzo dzi瘯ujemy doc. dr hab. Jaros豉wowi W這darczykowi z Instytutu Historii Nauki PAN za pomoc w przek豉dzie opisu zegara pokazuj帷ego Zodiak.
© 2010 by GNOMONIKA.pl
Autor: Christopher Daniel | T逝maczenie: Darek Oczki
liczba wizyt: 4349 | ocena: 4,67 (g這s闚: 6) | komentarze: 8
Seria: Zegary Tadeusza Przypkowskiego w Greenwich
Komentarze z Forum
14.05.2010 12:24
jacek11
Super
18.05.2010 02:17
Ivi73
S造nne Greenwich i...nasz polski jak瞠 wa積y 郵ad w tym znacz帷ym miejscu. Mi豉 to 鈍iadomo軼
Doczyta豉m, 瞠 do roku 1972 czas s這neczny Kr鏊ewskiego Obserwatorium w Greenwich by najwa積iejszym punktem odniesienia. Potem przyszed czas zegar闚 atomowych. W og鏊e to do軼 skomplikowane jak wszystko co z czasem zwi您ane. Ciekawe miejsce i chyba jedno z tych, kt鏎e chcia這by si odwiedzic
18.05.2010 02:24
Ivi73
I jeszcze co Pe軟e uznanie za t逝maczenie po鈍i璚i貫 sw鎩 czas ale warto by這 bardzo dobrze si czyta
21.05.2010 04:30
Dharani
安iadomo嗆 ta nieco ga郾ie w obliczu zaniedbania wykonawc闚, kt鏎zy zegary Przypkowskiego zrobili z drewna zamiast marmuru. Do dzi z o鄉iu zosta tylko jeden. A je郵i chodzi o t逝maczenie, to bez pomocy prof. W這darczyka nie posz這by tak g豉dko  <img src='/forum/images/smilies/icon_e_smile.gif'>
A tak na marginesie to jak si wymawia nazw Greenwich? Wed逝g mnie powinno by GRINΖCZ, jednak z ust prelegenta we Wroc豉wiu wyra幡ie s造sza貫m GRINICZ.
21.05.2010 10:55
Ivi73
A mo瞠 nie wiemy wszystkiego i byc mo瞠 istnia豉 jaka konkretna przeszkoda, 瞠 zosta造 wykonane z ma這 trwa貫go materia逝 hmmm...
Co do wymowy Greenwich w 95% zgadzam si z Tob ale czy aby nie obie formy s poprawne?
Pozdrawiam
16.06.2010 03:23
Dharani
Ju szykuje si druga cz窷 tego tekstu  <img src='/forum/images/smilies/icon_e_smile.gif'> Przy wspania這my郵nej pomocy pana profesora Jaros豉wa W這darczyka przebi貫m si przez kolejn porcj t逝macze. Reszt do ko鎍a tej cz窷ci dojad ju sam  <img src='/forum/images/smilies/icon_e_smile.gif'>
30.06.2010 10:01
mlose
Bardzo dobry aryku !
W豉郾e ostatnio studiowa貫m jeden zegar z nier闚nymi godzinami planetarnymi
i zachodzi貫m w g這w o co w nich chodzi – a to po prostu astrologia si k豉nia  <img src='/forum/images/smilies/icon_e_smile.gif'>
09.07.2010 12:02
Dharani
Ciesz si, 瞠 t逝maczenie na co si przyda這  <img src='/forum/images/smilies/icon_e_smile.gif'>
Chcesz skomentowa ten artyku b康 do陰czy do trwaj帷ej dyskusji?
Wejd na Forum i podziel si z nami swoimi przemy郵eniami i wra瞠niami.