Darek Oczki ››› Katalog s這necznik闚 w Polsce

Mapa polskich zegar闚 s這necznych

2 kwietnia 2011, godz. 18:37
 
W Polsce zegary s這neczne konstruowano przez wiele stuleci i na r騜nych obszarach, kt鏎e niekoniecznie w danym czasie do Polski nale瘸造. Cz窷 z tych instrument闚 powsta豉 na prywatnych terenach otaczaj帷ych posesje kr鏊ewskie b康 nale膨ce do naszych wielkich rod闚, inne ozdabia造 miejsca publiczne, takie jak rynki i ratusze miejskie, a jeszcze inne pojawia造 si na 軼ianach ko軼io堯w. Przez ostatnie sto lat niewiele os鏏 zauwa瘸這 zegary, a prawdopodobnie jeszcze mniej si nad nimi zastanawia這, czy przejmowa這 ich stanem. Dlatego te zazwyczaj ma這 znanym faktem by豉 cho熲y przybli穎na ilo嗆 zabytk闚 polskiej gnomoniki.
Po wojnie, szacuj帷 s這neczniki trzeba by這 wzi望 pod uwag fakt, 瞠 nasze granice znacznie si zmieni造. Wraz z odci璚iem teren闚 wschodnich, do陰czy ca造 Dolny 奸御k, kt鏎y swoim poprzednim mieszka鎍om zawdzi璚za ogromne bogactwo zegar闚 s這necznych (wed逝g szacunk闚 naszej bazy danych, rejon ten zajmuje niepodzielnie pierwsze miejsce, bezwzgl璠nie deklasuj帷 wszystkie inne wojew鏚ztwa).
Jeden z zegar闚 wspomnianych przez Tadeusza Przypkowskiego w broszurze z 1968 roku – Warszawa, Pa豉c w Wilanowie, zegar na tafli kryszta逝W 1968 roku dr Tadeusz Przypkowski, najwi瘯szy 闚czesny mistrz gnomoniki, opublikowa przeznaczon do zagranicznych prezentacji, niewielk broszurk [1], w kt鏎ej wymieni kilka najstarszych i najbardziej niezwyk造ch zegar闚 s這necznych Polski (m.in. dwa najstarsze polskie zegary na ko軼iele w Str騜yskach, zegar na gda雟kim ratuszu, zegar na kryszta這wej tafli w Wilanowie, g豉z Jastrz瑿owskiego w warszawskich ζzienkach, czy zegar w υpienniku przy drodze 陰cz帷ej Lublin z Zamo軼iem). Wydaje si jednak, 瞠 nie posiada on kompletnego rozeznania co do rzeczywistej ilo軼i s這necznik闚. Przypkowski zdawa si skupia na w豉snych studiach zasad budowy zegar闚, za o osi庵ni璚iach dawnych adept闚 gnomoniki wspomina jedynie na mi璠zynarodowych konferencjach naukowych.
Mapa opracowana w 1982 roku przez Mari Pa鎥闚 i Kazimierza SchillingaPierwsz powa積 pr鏏 zlokalizowania zegar闚 rozrzuconych po polskich ziemiach podj瘭i Maria Pa鎥闚 i Kazimierz Schilling w ksi捫ce "Przewodnik astronomiczny po Polsce" [2], kt鏎a ukaza豉 si w 1982 roku. Do陰czono do niej rozk豉dan map ukazuj帷 wszelkiego rodzaju obiekty zwi您ane z szeroko rozumian astronomi, czyli obserwatoria gwiezdne, planetaria, stacje badawcze, muzea, miejsca zwi您ane z 篡ciem Miko豉ja Kopernika i oczywi軼ie s這neczne zegary.
Bli窺ze przyjrzenie si tej publikacji pozwala doliczy si 15 miejscowo軼i, w kt鏎ych si one znajduj. Zaznaczone na mapie zegarowe miejscowo軼i to: Frombork, Lidzbark Warmi雟ki, Olsztyn, Ciechocinek (wymieniony zapewne z powodu b喚dnego za這瞠nia, 瞠 mechaniczny zegar kwiatowy w 豉zienkach to s這necznik), W這c豉wek, Warszawa, Wroc豉w, Otmuch闚, Cz瘰tochowa, Katowice (Chorz闚), J璠rzej闚, Str騜yska, Krak闚, 砰wiec i Rzesz闚. Nie daje to oczywi軼ie 瘸dnego szacunku ilo軼i s這necznik闚, kt鏎ych istnienia autorzy byli w tamtym czasie 鈍iadomi, jednak mo積a przyj望, 瞠 chodzi tu o oko這 50-60 instrument闚. Cz窷 z nich zosta豉 og鏊nie wspomniana w tre軼i ksi捫ki.
Mapka zamieszczone w artykule w Wiedzy i 砰ciuTrzyna軼ie lat p騧niej na bardzo ciekawy pomys wpad dr Jaros豉w W這darczyk, astronom z Instytutu Historii Nauki Polskiej Akademii Nauk. Pisz帷 dla Wiedzy i 砰cia artyku o zegarach s這necznych [3], og這si konkurs i zaprosi on czytelnik闚 do wielkich poszukiwa polskich s這necznik闚. Efekt tych wsp鏊nych stara zosta opisany przez niego kilkana軼ie miesi璚y p騧niej, r闚nie na 豉mach tego magazynu [4], tworz帷 pierwsz baz danych zegar闚 s這necznych istniej帷ych w naszym kraju. Uczestnicy konkursu zebrali wtedy razem 170 zegar闚 w 108 miejscowo軼iach. Najwi瘯szy wk豉d wnie郵i wtedy Izabela Golda, Piotr Fronczak i Karol Wenerski, kt鏎y na w豉sn r瘯 stara si stworzy baz zegar闚 w Polsce.
Ten wysi貫k da pocz徠ek i inspiracj do dalszych poszukiwa, gdy p騧niej przyszli kolejni pasjonaci, kt鏎zy istniej帷 ju baz poszerzyli o nast瘼ne pozycje, w tym kilka zegar闚 w豉snej produkcji. Byli to Marcin Egert, Krzysztof Igras i Marek Szymocha. Dzi瘯i ich pracy w bazie znalaz這 si w sumie oko這 300 s這necznik闚. Niewiele te brakowa這, by powsta這 Polskie Towarzystwo Gnomoniczne, jak postanowili nazwa upragnione stowarzyszenie, jednak ten plan spali na panewce.
Aktualna mapa zegar闚 s這necznych w Polsce wykonana na podstawie Katalogu Gnomonika.pl (punkty czerwone to zegary sfotografowane, zielone – planowane, bia貫 – zniszczone, czarne – pozosta貫 zegary, kt鏎e oczekuj na odwiedziny z aparatem)Serwis Gnomonika.pl 陰czy w swoim Katalogu wyniki pracy wszystkich tych ludzi, za jego tw鏎cy staraj si dociera do dalszych zegar闚 – czasem zapomnianych, a czasem powstaj帷ych wsp馧cze郾ie – i nanosi je na map naszego kraju. Na dzie dzisiejszy w Katalogu znajduje si 910 zegar闚, z czego niestety cz窷 ju nie istnieje (ok. 54), za inne dopiero s planowane (ok. 36).
Naniesienie tych wszystkich s這necznik闚 na map Polski pokazuje wyra幡ie, kt鏎e ziemie s najbogatsze w zegary s這neczne, co z kolei nasuwa pewne wnioski. Jak wspomniano na pocz徠ku, w kategorii ilo軼i zegar闚 s這necznych przoduje wojew鏚ztwo dolno郵御kie, cho tworzy to nie do ko鎍a w豉軼iwy obraz, gdy dzisiejsze wojew鏚ztwa nie oddaj historycznych zwi您k闚 r騜nych ziem. Je郵i do dolno郵御kiego do陰czy wojew鏚ztwa 郵御kie i opolskie, to otrzymamy obraz G鏎nego i Dolnego 奸御ka, kt鏎e by造 cz窷ci dawnego pa雟twa niemieckiego. Z kolei na p馧nocy zab鏎 pruski obejmowa pocz徠kowo wojew鏚ztwa kujawsko-pomorskie i warmi雟ko-mazurskie, i tam w豉郾ie do dzi znajduje si ca趾iem spora ilo嗆 s這necznik闚. Natomiast wojew鏚ztwa ma這polskie i 鈍i皻okrzyskie, to tereny zaboru austriackiego. Oczywi軼ie ujmuj帷 to wszystko w ogromnym przybli瞠niu. Je郵i jednak po陰czy te fakty, to wyra幡ie wida, 瞠 zainteresowania gnomonik w zachodnich mocarstwach tamtych czas闚 dostarczy造 nam ogromnego bogactwa w postaci ilo軼i zegar闚 s這necznych.
Pa豉c Bruhla na M這cinach, w Warszawie – nie ma stuprocentowej pewno軼i, ale wydaje si, 瞠 na pierwszym planie stoi zegar s這necznyNie mo積a jednak tego samego powiedzie o ziemiach zaj皻ych przez zab鏎 rosyjski, kt鏎e w tej kategorii wypadaj niezwykle miernie. Samo wojew鏚ztwo mazowieckie sw wiod帷 pozycj zawdzi璚za wy陰cznie Warszawie i jej okolicom, kt鏎e to ziemie by造 domem polskich kr鏊闚 oraz wi瘯szo軼i wielkich rod闚, a zatem ludzi zamo積ych. To oni w swych rezydencjach umieszczali prywatne zegary s這neczne, kt鏎e mo瞠my podziwia do dzi.
To oczywi軼ie tylko hipoteza, lecz tyle zdaje si m闚i mapa. Prawdopodobnie, 瞠by zobaczy to wyra幡iej i przebada bardziej empirycznie, trzeba by na mapie zaznacza zegary wed逝g daty powstania, co by mo瞠 w przysz這軼i uczynimy. Poszukiwania zegar闚 s這necznych w Polsce trwaj i ka盥y mo瞠 si do nich przy陰czy. Z wypiekami na twarzach obserwujemy, jak ilo嗆 s這necznik闚 dochodzi do kolejnej setki i marzymy o zdobyciu kolejnego rekordu, jakim b璠zie r闚ny 1000. Dlatego te przy ka盥ej okazji prosimy pomoc i zg豉szanie nam zegar闚, kt鏎ych jeszcze nie ma w Katalogu.
© 2011 by GNOMONIKA.pl
Autor: Darek Oczki
liczba wizyt: 5204 | ocena: 3,50 (g這s闚: 2) | komentarze: brak
Przypisy
  • Tadeusz Przypkowski – The Art of Sundials in Poland from the 13th to the 19th Century, [w:] Vistas in Astronomy, Vol. 9, str. 13-23, Pergamont Press, Oxford i Nowy Jork, 1968
  • Maria Pa鎥闚 i Kazimierz Schilling – Przewodnik astronomiczny po Polsce, Wydawnictwo Pojezierze, Olsztyn, 1982
  • Jaros豉w W這darczyk – Najstarsze zegary, [w:] Wiedza i 砰cie 5/1995 (725), str. 25-29
  • Jaros豉w W這darczyk – Polskie zegary s這neczne, [w:] Wiedza i 砰cie 7/1996 (739), str. 52-57
Seria: S這necznikowa turystyka
Chcesz skomentowa ten artyku b康 do陰czy do trwaj帷ej dyskusji?
Wejd na Forum i podziel si z nami swoimi przemy郵eniami i wra瞠niami.