Iwona Pieczykolan ››› Prywatne 郵edzwo i jego owoce

O zamojskich zegarach

5 kwietnia 2012, godz. 09:51
Aktualizacja: 13 kwietnia 2012, godz. 22:47
Od d逝窺zego czasu przygl康am si powstawaniu Gnomoniki i z nieustaj帷ym zachwytem podziwiam zaci璚ie Autor闚. Interesuj si zegarami s這necznymi od kilkunastu lat, ale jest to pasja do嗆 powierzchowna i raczej dora幡a – podczas woja篡 rozgl康am si po 軼ianach i placach w nadziei, 瞠 zobacz kolejny gnomon. Najlepszym dowodem na okazjonalno嗆 moich uczu wzgl璠em s這necznik闚 niech b璠zie historia obw帷hiwania w豉snego podw鏎ka.
Widok satelitarny Zamo軼ia z zaznaczonymi miejscami, w kt鏎ych nale篡 szuka ich 郵ad闚.Jak ju wspomnia豉m, zegary przykuwaj moj uwag od kilkunastu lat, a dok豉dniej – od publikacji artyku逝 Jaros豉wa W這darczyka w "Wiedzy i 砰ciu" w latach 90 [1]. Katalog do陰czony do tekstu uznaje Zamojszczyzn, czyli moje okolice, za gnomoniczn pustyni. Najbli窺zego zegara ka瞠 szuka w Lublinie (to prawie 100 km od Zamo軼ia). Jednak z czasem okazywa這 si (na og馧 okazywaniem si rz康zi przypadek), 瞠 i tutaj mo積a znale潭 kilka oaz. W jednym z przewodnik闚 po moim rodzinnym mie軼ie trafi豉m na s這neczny szlak [2]. Autor, Andrzej K璠ziora, wspomina, 瞠 w Zamo軼iu niegdy by造 co najmniej trzy zegary s這neczne – na 軼ianie ratusza, przy katedrze (w闚czas jeszcze kolegiacie) i w bli瞠j nieokre郵onym punkcie Star闚ki (na szcz窷cie nie jest ona znowu a tak rozleg豉). S to jednak informacje do嗆 pobie積e, przede wszystkim pozbawione dat (K璠ziora wymienia jedynie "rok produkcji"), a i dok豉dna lokalizacja jest domys貫m.
Zegar s這neczny na krzywej beczce w przykatedralnym ogrodzie.Trop wyda si do嗆 ciekawy, ale r騜ne przeciwno軼i losu skutecznie studzi造 m鎩 w瘰zycielski zapa. Co jaki czas podejmowa豉m kolejne pr鏏y, kt鏎e na og馧 spe透a造 na niczym. Nikt nic nie wiedzia, a ci, kt鏎zy mogliby z grubsza si orientowa w temacie, akurat byli bardzo nieobecni. G堯wnie usi這wa豉m potwierdzi swoje przypuszczenia co do przykatedralnego zegara. Ot騜 鈍ita mi obrazek sprzed laty, kiedy czekaj帷 na lekcje religii, t逝kli鄉y si w sieni infu豉tki (obecnie siedziba Muzeum Sakralnego), a kto si zm璚zy, przysiada na kamiennym urz康zeniu, stoj帷ym w rogu, tu przy wyj軼iu z budynku. Wygl康em przypomina chrzcielnic – m鎩 kilkuletni wtedy umys kojarzy tego typu instrumenty ko軼ielne, natomiast nie mia poj璚ia o r騜norodno軼i 鈍ieckich sposob闚 pomiaru czasu, wi璚 i z zegarem najmniejszych zwi您k闚 nie odnajdywa (katechezy w salce przyko軼ielnej odbywali鄉y przed Pierwsz Komuni 安i皻:). By mo瞠 jest to pobo積e 篡czenie (jak to przy ko軼iele), a by mo瞠 ca趾iem prawdziwa historia jednego z zamojskich zegar闚 – nasze pierwszokomunijne cztery litery sadzali鄉y na marmurowej tarczy XIX-wiecznego s這necznika. Skojarzy豉m fakty, kiedy doczyta豉m w jakiej publikacji, 瞠 istotnie, zegar s這neczny d逝窺zy czas sta w豉郾ie w infu豉tce. Niestety, budynek ten to lokalna namiastka Alcatraz – zamkni皻y na kilka spust闚, zaopatrzony w domofon i tabliczk z godzinami otwarcia muzeum (latem codziennie, od 10 do 16, zim – w niedziele i 鈍i皻a), jest prawdziwym wyzwaniem dla z豉knionych przyg鏚 historycznych turyst闚 czy tubylc闚: trzeba przej嗆 tu, potem tam, a jeszcze 闚dzie zapyta o pani, kt鏎a akurat zapomnia豉 kluczy itd.
Zegar s這neczny na krzywej beczce w przykatedralnym ogrodzie.Po latach mniej lub bardziej intensywnych pr鏏 trafi豉m na w豉軼iw osob, oczywi軼ie zupe軟ym przypadkiem. 18 czerwca 2011 roku ksi康z, kt鏎y jest kim w rodzaju kustosza, przeci掖 mi drog! Nie przepu軼i豉m okazji, mimo 瞠 spieszy豉m si nieco. Zaraz go chwyci豉m za sutann i niemal si陰 chcia豉m ci庵n望 do muzeum. Szybko zniech璚i mnie kr鏒kim zdaniem: "tam nie ma zegara". Ju mia豉m zemdle, i chyba w oczach mo積a by這 zobaczy nag貫 walenie si mojego 鈍iata, bo domniemany kustosz spiesznie doda: "jest w ogrodzie". Znowu niestety – nie tylko mnie si spieszy這, wi璚 o szczeg馧y przeprowadzki nie zd捫y豉m wypyta, ale zegar WRESZCIE ZOBACZYxM (郵ady ewentualnego siadania na tarczy – niewidoczne). Marmurowy cyferblat z 1868 roku, osadzony w betonie i metalowej obr璚zy, na rozkraczonej beczce zwichrowanym gnomonem pr鏏uje u鈍iadamia up造w czasu pracownikom katedry oraz muzeum (nikt przypadkowy nie ma wst瘼u do ogrodu).
Zegar s這neczny na krzywej beczce w przykatedralnym ogrodzie.Jeszcze jeden zamojski zegar do篡 naszych czas闚, ale jego historia jest i mniej znana, i mniej ciekawa, przynajmniej z mojego punktu widzenia. Le篡 sobie po鈔鏚 innych szparga堯w na strychu w magazynie Muzeum Zamojskiego (鈍ieckiego). Zdaniem dyrektora nie zachowa豉 si 瘸dna dokumentacja. W latach 50. zosta przekazany do muzeum razem z wieloma innymi eksponatami i tak sobie do dzi poleguje, na wszelki wypadek z dala od oka zwyk貫go 鄉iertelnika. Nie wiadomo, gdzie dok豉dnie odmierza czas – napis na tarczy ma這 precyzyjnie wskazuje lokalizacj: "Замость". Powsta w 1845 roku, prawdopodobnie na 篡czenie niejakiego A.G. Leitnanta Karpienki (by komendantem twierdzy Zamo嗆 przed 1850 r.), kt鏎ego nazwisko wyryto cyrylic na otoku cyferblatu z piaskowca.
Bardzo zaskoczy豉 mnie informacja (ciekawa jestem jej 廝鏚豉) o zamojskim zegarze z Ogrodu Botanicznego, kt鏎 wyczyta豉m na stronie Gnomonika.pl. Miasto nigdy nie mia這 jako takiego Ogrodu Botanicznego. Nie mniej jednak w徠ek przeanalizowa豉m, bo by mo瞠 znalaz這by si miejsce dla Leitnanta Karpienki.
Fragment artyku逝 z Zamojskiego Kwartalnika Kulturalnego.Kiedy niedaleko Technikum Rolniczego by ogrodzony teren z jak捷 mniej pospolit flor. W czasach jego 鈍ietno軼i (lat temu ze trzydzie軼i) by豉m cz瘰tym go軼iem, ale nie przypominam sobie, 瞠bym co na kszta速 chrzcielnicy tam widywa豉 (mo瞠 dlatego, 瞠 teren by ca趾iem 鈍iecki). W XIX wieku by造 tu szczere pola. Szko豉 powsta豉 dopiero w latach 20. XX wieku. Wsp馧cze郾ie niekt鏎zy spece od marketingu reklamuj帷 zamojski Ogr鏚 Zoologiczny, wtr帷aj co o ekspozycji botanicznej gdzie mi璠zy klatkami dla zwierz徠. Jednak z ca陰 pewno軼i nie ma tam s這necznika, chyba 瞠 taki 鄴速o-zielony, vangoghowski. Na Starym Mie軼ie, przy budynku Akademii Zamojskiej, jeden z profesor闚 闚czesnego gimnazjum, Stefan Miler, za這篡 przyszkolny k帷ik przyrodniczy – podwalin obecnego Ogrodu Zoologicznego. By這 to w mi璠zywojniu, wi璚 raczej strychowy (z muzealnego magazynu) zegar nie m鏬 stanowi jego dekoracji. Chyba 瞠 odwrotnie – profesor zauroczony kamiennym czasomierzem rosyjskim postanowi nieco o篡wi martw natur i sprowadzi mu faun oraz flor. Wersja zdarze, cho intryguj帷a, jest ma這 prawdopodobna, bo Miler by gor帷ym patriot. M鏬 te mie i軼ie partyzancki plan: owin望 bluszczami i otoczy dzik zwierzyn symbol zniewolenia ojczyzny. Niestety, niczym, poza w豉sn fantazj, teorii tej podeprze nie mog. O zegarze s這necznym w ogrodzie Milera pisze Danuta Kawa趾o [3], ale jedynie nadmienia, 瞠 by – poza kwiatkami, ulami i deszczomierzem.
Do niezweryfikowanych, a mo瞠 nawet nieweryfikowalnych informacji dorzucam fragment artyku逝 opublikowanego w "Zamojskim Kwartalniku Kulturalnym" [4]:
Agnieszka Szyku豉-砰gawska (Zamojski Kwartalnik Kulturalny):
Nie zachowa si najprawdopodobniej pochodz帷y z 1841 roku s這neczny zegar kamienny, usytuowany przed 1990 rokiem na cmentarzu przy ul. Peowiak闚. Wiadomo, 瞠 p騧niej zosta przeniesiony do kojca na terenie parku w mie軼ie.
Zegar ukryty na strychu w zamojskim muzeum.Tu babka wr騜y豉 na pi璚ioro, nie tylko na dwoje. By mo瞠 by taki zegar, a by mo瞠 historia przepisywana z kartki na kartk, z monitora na monitor zgubi豉 po drodze kilka zasadniczych fakt闚. By mo瞠, owszem, chodzi o zegar z cmentarza, ale przy katedrze, kt鏎y onegdaj by, i by parafialnym, a nie parafialnego przy ul. Peowiak闚, jak chce autorka; jej wersji o lokalizacji zaprzecza m.in. katalog zabytk闚 sporz康zony przez Urz康 Miasta [5]. By mo瞠 data jest w豉軼iwa, a by mo瞠 lekko zmodyfikowana – wspomniany katalog UM zgadza si w kwestii czasu powstania zegara, ale obu publikacjom mo瞠 przeciwstawia si wrodzona skromno嗆 duchowie雟twa (przy katedrze jest ju zegar, z 1868 roku – a tacy pazerni byliby zamojscy ksi篹a, 瞠by stawia dwa naraz?). Zegar ukryty na strychu w zamojskim muzeum. By mo瞠 zegar zabrano z cmentarza (czy to parafialnego, czy przykatedralnego) przed 1890 rokiem, na pewno ten rok by przed rokiem 1990, a pomy趾i w druku zdarzaj si i po tym roku – w ka盥ym razie nikt z ankietowanych nie widzia s這necznika w tym czasie i w tych miejscach, ale – jak powszechnie wiadomo – pami耩 ludzka te jest zawodna. I by mo瞠 upchni皻o zegar w kojcu, tylko po co? i dlaczego sprz徠ni皻o go akurat z komunizmem?
Na og馧 skrupulatna w zbieraniu informacji Agnieszka Szyku豉-砰gawska tym razem nie wykaza豉 si szczeg鏊n rzetelno軼i:
Agnieszka Szyku豉-砰gawska (Zamojski Kwartalnik Kulturalny):
Gnomon, czyli zegar s這neczny to jeden z najstarszych i najprostszych przyrz康闚 astronomicznych. Tworzy go odpowiednio osadzony pr皻 – mo瞠 by to kolumna, pionowy s逝p lub kij wbity w ziemi, kt鏎ego cie wskazuje po這瞠nie S這鎍a.
A co z zegarami cho熲y otworkowymi? Kilka linijek dalej potwierdza swoj niefrasobliwo嗆 w zbieraniu materia堯w:
Agnieszka Szyku豉-砰gawska (Zamojski Kwartalnik Kulturalny):
W Polsce znanych jest ponad 100 gnomon闚.
Jeden z dw鏂h obelisk闚 przy pa豉cu υsi闚 w Narolu.Oczywi軼ie, prawie 1000 (odnotowanych w katalogu Gnomoniki) te si mie軼i w przedziale "ponad 100", ale to chyba zbyt ma這 precyzyjne przybli瞠nie. R闚nie dobrze mo積a by這by napisa, 瞠 w Polsce jest troch zegar闚 i jeszcze dwa w Narolu, miejscowo軼i oddalonej od Zamo軼ia o ok. 50 km na po逝dnie. Cytowany ju artyku z "Kwartalnika" umieszcza dwa gnomony przy alei prowadz帷ej do XVIII-wiecznego pa豉cu υsi闚. Prawdopodobnie chodzi o dwa obeliski wkomponowane w g瘰ty szpaler lip. Trudno ustali, co starsze: kura czy jajo, a w zwi您ku z tym – czy owe obeliski mia造 kiedykolwiek w豉軼iw ekspozycj i mog造 robi za gnomony. Jedno jest pewne – poszukiwania zegar闚 to bardzo przyjemna forma sp璠zania czasu, a nierzetelno嗆 rozmaitych przekaz闚 to fantastyczna motywacja.
© 2012 by GNOMONIKA.pl
Autor: Iwona Pieczykolan
liczba wizyt: 2385 | ocena: 4,00 (g這s闚: 5) | komentarze: 6
Przypisy
  • Wiedza i 砰cie 6/1996
  • Andrzej K璠ziora, Encyklopedia miasta Zamo軼ia
  • Danuta Kawa趾o – http://www.dkawalko.yoyo.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=103:wybitni-regionalisci-rzecz-o-stefanie-milerze-i-marianie-pieszce&catid=48:zamojski-kwartalnik-kulturalny
  • Agnieszka Szyku豉-砰gawska, Gnomony na Roztoczu, "Zamojski Kwartalnik Kulturalny" 1/2011
  • Urz康 Miasta Zamo嗆, Zabytki – http://www.zabytki.zamosc.pl/rejestr/223/
Seria: S這necznikowa turystyka
Komentarze z Forum
10.04.2012 12:53
Agnieszkaszykula
Gratuluj Pani Iwonie Pieczykolan trafnego artyku逝, pe軟iejszego, omawiaj帷ego gnomony na roztoczu
13.04.2012 10:53
Dharani
Redakcja Gnomonika.pl przeprasza pani Agnieszk Szyku喚-砰gawsk za niezamierzone pom闚ienie, kt鏎e pojawi這 si w tek軼ie. Informujemy jednocze郾ie, 瞠 sporny akapit zosta przeredagowany.
13.04.2012 11:04
Dharani
Osobi軼ie mia豚ym pewnego rodzaju zastrze瞠nie do dw鏂h fakt闚, na kt鏎e powo逝je si pani Iwona.
1. Trudno mi przekona si do poj璚ia "gnomon" okre郵aj帷ego zegar s這neczny jako ca這嗆. Termin ten odnosi si do jednego tylko elementu zegara, jakim jest jego wskaz闚ka, nie za do ca貫go instrumentu. To troch tak, jakby zegarek na r璚e nazywa cyferblatem lub kopert. By mo瞠 w 鈔odowiskach badaczy zabytk闚 istnieje taki nawyk, jednak uwa瘸m go za b陰d merytoryczny.
2. Obeliski – wbrew obiegowej opinii – nigdy nie by造 u篡wane jako zegary s這neczne. Dotyczy to zar闚no obszar闚 staro篡tnego Egiptu, jak i wszystkich innych kultur, kt鏎e obeliski stamt康 zapo篡czy造. Jedynym znanym mi wyj徠kiem by poka幡y obelisk ustawiony w Rzymie, wok馧 kt鏎ego istotnie rozrysowano siatk linii godzin i dat. Niestety nie dotrwa on do naszych czas闚. Opini t potwierdzaj wszyscy wsp馧cze郾i badacze kultury kraju faraon闚, o鈍iadczaj帷, 瞠 w Egipcie przeznaczenie ka盥ego przedmiotu charakteryzowa造 umieszczone na nim hieroglify. Na egipskich obeliskach nie ma 瘸dnych wzmianek o mierzeniu czasu ich cieniem. Tym samym przypuszczenie, 瞠 obeliski znajduj帷e si przy wspomnianym w tek軼ie dworze s zegarami s這necznymi, nale篡 traktowa z przymru瞠niem oka.
14.04.2012 12:40
mlose
Pi瘯ny ten zegar z krzywym gnomonem na krzywej beczce !
14.04.2012 10:14
Iwona Pieczykolan
1. Trudno mi przekona si do poj璚ia "gnomon" okre郵aj帷ego zegar s這neczny jako ca這嗆.
Spotka豉m si niejednokrotnie z poj璚iem "gnomon", odnosz帷ym si do zegara s這necznego jako ca這軼i, nie tylko jednego elementu, czyli pr皻a i pochodnych. Poniewa nie jestem specjalistk w dziedzinie gnomoniki (w skr鏂ie: nauki zajmuj帷ej si obliczaniem i kre郵eniem zegar闚 s這necznych, a nie ustawianiem pr皻a, tak? ), a tym bardziej autorytetem, wsp馧czesnego (pierwotnie termin ten odnosi si wy陰cznie do badylka) znaczenia tego s這wa nie b璠 zakre郵a. Do嗆 瞠 z pewno軼i jego pojemno嗆 znacznie si rozszerzy豉. Co z gnomonem otworkowym? Niew徠pliwie taki termin funkcjonuje w鈔鏚 znawc闚, nie tylko sympatyk闚 tematu. I na pewno nie odsy豉 nas do pr皻a czy czegokolwiek podobnego w kszta販ie. Istot przecie jest relacja 鈍iat這 – cie, a to, w jaki spos鏏 powstaje, jest spraw wt鏎n, 鈍iadcz帷 o pomys這wo軼i i innych przymiotach autora zegara. Nast瘼na sprawa: w przywo造wanym przeze mnie artykule Agnieszki Szyku造-砰gawskiej sam tytu (Gnomony na Roztoczu) zdaje si sugerowa, 瞠 w powszechnej 鈍iadomo軼i "gnomon" funkcjonuje jako synonim zegara s這necznego. W ko鎍u tekst jest o zegarach, a nie ich elementach. Fakt, 瞠 na Roztoczu wyst瘼uj czasomierze w najbardziej klasycznej postaci (element stercz帷y i jego okolica, na kt鏎 ma pada cie), chyba o niczym nie przes康za. Chyba I ostatnia, najwa積iejsza sprawa. Ot騜 moja relacja z poszukiwa zegar闚, co warto zaznaczy (bo nie wszyscy o tym wiedz), a nawet podkre郵i, nie ro軼i sobie pretensji do bycia tekstem naukowym czy cho熲y publicystycznym. Na wyra幡 (i niejednokrotn) pro軸 Autora strony zgodzi豉m si na opublikowanie tej pierwotnie prywatnej wypowiedzi.
2. Obeliski – wbrew obiegowej opinii – nigdy nie by造 u篡wane jako zegary s這neczne (...). Tym samym przypuszczenie, 瞠 obeliski znajduj帷e si przy wspomnianym w tek軼ie dworze s zegarami s這necznymi, nale篡 traktowa z przymru瞠niem oka.
Zdaje si, 瞠 to jest b陰d Pana, nie m鎩. Mianowicie: b喚dnie Pan zak豉da, 瞠 ja zak豉dam ) We fragmencie dotycz帷ym obelisk闚 w Narolu zn闚 odwo逝j si do informacji przekazanych przez Agnieszk Szyku喚-砰gawsk, a nie do w豉snego mniemania na temat kamiennych element闚 krajobrazu. Zreszt t kwesti, prosz mnie poprawi, je郵i si myl, te ju wyja郾ia豉m – w kt鏎ym z kolejnych odcink闚 prywatnej korespondencji.
14.04.2012 12:11
Dharani
Chyba niezbyt precyzyjnie si wyrazi貫m  <img src='/forum/images/smilies/icon_e_smile.gif'> Moje obiekcje (obie) dotycz nie tyle Pani tekstu, kt鏎y szanuj i doceniam w ca貫j rozci庵這軼i, lecz 廝鏚e, na kt鏎e si Pani powo逝je. Tote polemizuj z autorami znacznie wcze郾iejszych tekst闚  <img src='/forum/images/smilies/icon_e_smile.gif'> Innymi s這wy pr鏏uj po pierwsze zdementowa b喚dne jak si dzi wydaje mniemanie o zastosowaniu dawnych obelisk闚 i po drugie zniech璚i pasjonat闚 zegar闚 s這necznych do u篡wania terminu "gnomon" jako okre郵enia ca貫go instrumentu.
Chcesz skomentowa ten artyku b康 do陰czy do trwaj帷ej dyskusji?
Wejd na Forum i podziel si z nami swoimi przemy郵eniami i wra瞠niami.