Tadeusz Przypkowski ››› Tygodnik Stolica 8 (67), 22 lutego 1948 r.

Zegary s這neczne Stolicy

27 maja 2012, godz. 19:43
 
Maurycy Maeterlinck – Inteligencja kwiat闚:
Co do czasu – to nie ufam i nie wierz, jak tylko wielkim podzia這m 鈍iat豉, kt鏎e s這鎍e mi wyznacza ciep造m cieniem jednego ze swych promieni na zegarze s這necznym, zwi您anym z mechanizmem wszech鈍iata, a nie z martw i nic o czasie nie wiedz帷 spr篹yn zegara mechanicznego...
Edward Manteuffel, jeden z najwybitniejszych grafik闚 polskich (zaginiony w czasie wojny) w czasie pracy przy zegarze s這necznym na zamku kr鏊ewskim w r. 1937Tak m闚i w swej "Inteligencji kwiat闚" Maurycy Maeterlinck. O ile jest prawid這wo obliczony, zegar s這neczny – poza dekoracyjno軼i swej postaci, kt鏎 urozmaica architektoniczn p豉szczyzn budowli lub sam tworzy akcent plastyczny, poza praktycznym wskazywaniem godziny (co jednak prawie zawsze jest nieco skomplikowane przez nieuniknione r騜nice, jakie mamy mi璠zy czasem prawdziwym a umownie obowi您uj帷ym) – istotnie przywodzi na my郵 ow filozoficzn refleksj Maeterlincka, pog喚bion przy tym tre軼i z poj璚iem czasu zwi您anej sentencji zazwyczaj widniej帷ej na zegarze s這necznym. Dlatego te na zupe軟ie innych przes豉nkach oparte jego znaczenie jest powodem, i, – mimo niefortunnej dla niego konkurencji zegara mechanicznego czy elektrycznego, kt鏎e s nieuzale積ione od tak niepewnego w naszym klimacie 鈍iat豉 s這鎍a – zegar s這neczny nie tylko nie ginie bezpowrotnie, ale od wiek闚 spotykamy go ci庵le obok u篡tkowych zegar闚 mechanicznych, dla kt鏎ych tak瞠 w zasadzie jest przecie ostatecznym sprawdzianem.
Warszawa nie zachowa豉 zegar闚 s這necznych starszych od XVII wieku, cho z pewno軼i posiada造 je kiedy ka盥y z magnackich pa豉c闚 i ka盥y z wi瘯szych ko軼io堯w, kt鏎e wed逝g prastarego papieskiego rozporz康zenia musia造 by zaopatrzone w zegary s這neczne.
Model zegara s這necznego, kt鏎y mia by wykre郵ony na placu przed 安i徠yni Opatrzno軼i w WarszawieNajstarszym i jednym z najciekawszych zegar闚 s這necznych Stolicy jest pochodz帷y z XVII wieku, p豉skorze嬌iony, dekoracyjny zegar wykonany w stiuku na po逝dniowej 軼ianie pa豉cu wilanowskiego od strony parku. Zegar ten jest obliczony przez wielkiego astronoma gda雟kiego, Jana Heweliusza (1614-1687), kt鏎ego wiedz tak szanowa Jan III Sobieski, i od r. 1677 wyznaczy mu stal pensj kr鏊ewsk. Zegar skomponowany jest w formie draperii, podtrzymywanej od g鏎y przez symboliczn posia uskrzydlonego Chronosa z kos w r瘯u, a z bok闚 i od do逝 przez putta, kt鏎e zarazem dziel ow draperi na trzy oddzielne p豉ty. Chronos i dwa putta boczne trzymaj wskaz闚ki, zako鎍zone kulkami, kt鏎ych cie wskazuje w p豉cie 鈔odkowym na liniach prostych godziny prawdziwego czasu s這necznego oraz na krzywych hiperbolach znak zodiaku, w jakim si s這鎍e w danej chwili znajduje. Zegary na p豉tach bocznych wskazuj, ile godzin up造n窸o od wschodu s這鎍a i od ostatniego zachodu. Ten jeden z najwarto軼iowszych zegar闚 s這necznych w Polsce zosta, niestety, na rok przed wojn nie fachowo odmalowany i wymaga naukowych rekonstrukcji pierwotnych linii.
Zegar s這neczny na 軼ianie zachodniej dziedzi鎍a Arsena逝Nast瘼nymi w czasie s znajduj帷e si w parku 豉zienkowskim dwa zegary poziome na marmurowych okr庵造ch p造tach, bardzo do siebie podobne i niew徠pliwie tej samej, cho nieznanej r瘯i. Oba nosz na sobie monogramy Stanis豉wa Augusta, oraz daty liczone latami jego panowania. Starszy z nich stoi przed Bia造m Domkiem i pochodzi z roku 1777 (rok panowania XIII). Nowszy stoi przed samym pa豉cem w ζzienkach i zosta ustawiony tutaj w dzie imienin kr鏊a 8-go maja 1788 roku (rok panowania XXII).
W tym瞠 samym parku 豉zienkowskim przy granicy dziel帷ej, park od ogrodu botanicznego mamy jeszcze trzeci zegar s這neczny w bardzo oryginalnej postaci. Jest to bowiem wielki g豉z narzutowy, na kt鏎ego nieregularnej powierzchni wykute s linie godzin, wskazywanych cieniem pot篹nej 瞠laznej wskaz闚ki. Pierwszy to tego typu zegar s這neczny na nieregularnym g豉zie zosta wykonany przez prof. Wojciecha Jastrz瑿owskiego w r. 1828 przy pomocy wynalezionego przez niego instrumentu, kt鏎y umo磧iwia kre郵enie zegar闚 na p豉szczyznach nieregularnych, gdy nie mo積a obliczy matematycznie linii godzinnych. Zegar s這neczny przed pa豉cem 豉zienkowskim wykonany na imieniny kr鏊a Stanis豉wa Augusta w dniu 8 maja 1786 r. Polska posiada kilka takich zegar闚 s這necznych, wskazuj帷ych zreszt godziny z r闚n dok豉dno軼i jak wszelkie inne typy. Poza Polsk tego rodzaju zegar闚 s這necznych nie spotykamy, mo積a wi璚 鄉ia這 nazwa ten typ zegara s這necznego – typem polskim. Zegar 豉zienkowski, b璠帷y ich prototypem, nosi na sobie napis, kt鏎y tam umie軼i wnuk i imiennik jego tw鏎cy, rektor Jastrz瑿owski: "Wojciech Jastrz瑿owski ur. 1799-1882, uczony, profesor Instytutu Agronomicznego w Marymoncie, 穎軟ierz 1831 roku, ten zegar s這neczny instrumentem swego pomys逝, Kompasem Polskim przez niego nazwanym, w豉snor璚znie na tym kamieniu wykre郵i". Profesor Jastrz瑿owski wykona poza tym jeszcze dwa zegary s這neczne w Warszawie: jeden z nich na Instytucie Agronomicznym w Marymoncie (przepad jeszcze w XX wieku), drugi za – zachowany do dzi na 軼ianie ko軼io豉 na Bielanach – poza liniami godzinnymi posiada jeszcze hyperbole miesi璚zne oraz sentencj: "Najdro窺z nasz w豉sno軼i – czas".
Zegar s這neczny na pa豉cu wilanowskim z XVII w.Du穎 starszym od Wojciecha Jastrz瑿owskiego astronomem warszawskim by Antoni Magier (1762-1837), profesor liceum warszawskiego, mi這郾ik starej Warszawy. Resztki jego obserwatorium astronomicznego przetrwa造 w jego domu na ul. Piwnej do r. 1944. My郵a on o zegarze s這necznym w Ogrodzie Saskim i przygotowa nawet skomplikowany projekt takiego zegara, kt鏎y pozostawi wraz ze znacznym zapisem pieni篹nym na jego realizacj. Niestety, zbyt skomplikowana posta tego zegara utrudni豉 jego realizacj, tak 瞠 dopiero w r. 1863, wype軟iaj帷 tylko cz窷ciowo wol astronoma, ustawiono w Ogrodzie Saskim zegar s這neczny, wzorowany na stanis豉wowskich zegarach 豉zienkowskich.
Zegar s這neczny na wie篡 Grodzkiej Zamku Kr鏊ewskiegoPierwsza po這wa XIX wieku przynosi Warszawie znaczne o篡wienie na polu gnomoniki, jak to greck nazw nosi nauka o kre郵eniu nauki zegar闚 s這necznych. Niezale積ie od wielkich zegar闚 軼iennych i ogrodowych powstaje wtedy szereg zegar闚 s這necznych przeno郾ych wyrabianych w Warszawie przez prof. Jastrz瑿owskiego, prof. Baranowskiego, optyka Pika i innych. Niestety, Warszawa obecna nie posiada ani jednego egzemplarza, liczne jednak ich przyk豉dy znajduj si w najwi瘯szym zbiorze gnomicznym w Europie, dra Feliksa Przypkowskiego w J璠rzejowie. Wobec projektu za這瞠nia muzeum gnomonicznego w rokokowej kamienicy Pra禦owskich na Krakowskim Przedmie軼iu Nr 87 jest nadzieja, 瞠 trafi te zegary z powrotem do miejsc, w kt鏎ych powsta造, 鈍iadcz帷 dodatnio o kulturze Warszawy.
Zegar s這neczny na 軼ianie wschodniej dziedzi鎍a Arsena逝W drugiej po這wie XIX wieku nast徙i豉 d逝窺za przerwa w powstawaniu zegar闚 s這necznych na terenie Stolicy: Gnomonika w tym okresie czasu, zreszt nie tylko w Polsce, sta豉 si nauk wymar陰. Pretensjonalny eklektyzm i powierzchowno嗆 architektury tych czas闚 nie odpowiada造 przecie g喚bszemu spojrzeniu filozoficznemu, jakie si wi捫e zawsze z zegarem s這necznym, u篡tym, w postaci motywu architektonicznego czy plastycznego. Dopiero ostatnie lata przed wojn przynios造 Warszawie zn闚 renesans gnomoniczny.
Zegar s這neczny w Ogrodzie Saskim wykonany w r. 1863 z zapisu astronoma i mi這郾ika starej Warszawy Antoniego MagieraDo najokazalszych powsta造ch wtedy zegar闚 s這necznych Stolicy nale瘸 zegar na wie篡 Grodzkiej Zamku Kr鏊ewskiego. By to jeden z trzech, maj帷ych zdobi trzy boki tej wie篡, natomiast dwa z nich nie zosta造 do wrze郾ia 1939 r. zrealizowane. Obliczony i wykre郵ony przeze mnie zosta wykonany wed逝g wsp鏊nego naszego projektu plastycznego w szlachetnej technice sgrafitto (polegaj帷ej na nak豉daniu r騜nobarwnych warstw tynku, kt鏎e odpowiednio naci皻e w stanie mokrym daj szlachetny graficzny rysunek; renesans tej zapomnianej techniki zbieg si z renesansem gnomoniki) przez Edwarda Manteuffla, jednego z najzdolniejszych polskich grafik闚, przy technicznej pomocy Kazimierza Knothego. Zegar ten poza godzinami wskazywa znaki zodiaka, a jako dewiz nosi s這wa: "Hinc nascitur ordo", kt鏎e mia造 si odnosi zar闚no do czasu, z jakiego si porz康ek rodzi, jak i do siedziby G這wy Pa雟twa, jak by Zamek Kr鏊ewski. Niestety, ten graficznie najbardziej warto軼iowy zegar s這neczny Stolicy przepad wraz z Zamkiem w r. 1944.
Wraz z Kazimierzem Knothem wykona貫m w roku 1938 dwa zegary s這neczne w sgrafitcie na dwu przeciwleg造ch 軼ianach odrestaurowanego dziedzi鎍a arsena逝 warszawskiego. Specjalnie oryginalnie wypad造 – tak trudne do obliczenia – linie zegara na 軼ianie wschodniej, gdzie s這鎍e pada tylko od wschodu do godziny 10 pogr捫aj帷 j w cieniu w po逝dnie, to jest w momencie najwa積iejszym dla wykresu zegara. Poniewa arsena by w闚czas przeznaczony na Archiwum Miejskie sentencje na tych zegarach odpowiada造 historycznym poszukiwaniom: "Nosce tempus" oraz "Tempus omnia revelat".
Zegar s這neczny na Szerokim Dunaju przy murach obronnych Starego Miasta, obliczony przez dr Tadeusza Przypkowskiego (zdj璚ie ze zbior闚 dr Tadeusza Przypkowskiego)Ostatnim wreszcie zegarem s這necznym, jaki powsta w Warszawie, jest wykonany w sgrafitcie przez prof. Jana Zachwatowicza, a obliczony przeze mnie zegar s這neczny na Szerokim Dunaju w pobli簑 ods這ni皻ych 鈔edniowiecznych mur闚 obronnych Starej Warszawy. W dewizie swojej nawi您uje on do dawno軼i cennego zabytku, w pobli簑 kt鏎ego si znajduje, a wi璚: "Tempus fugit aeternitas manet". Z zegarem tym 陰czy si dla mnie pewne ciekawe wspomnienie. W czasie wykonywania zegara w r. 1938 zjawi si pod rusztowaniem – zwiedzaj帷 Warszaw w towarzystwie polskiego ministra sprawiedliwo軼i – 闚czesny minister sprawiedliwo軼i Rzeszy Niemieckiej, a p騧niejszy krakowski generalny gubernator Hans Frank. Przywo豉ny z rusztowania dla udzielenia mu obja郾ie us造sza貫m wtedy z jego ust ciekaw parafraz dewizy zegara, wtedy ju na murze naszkicowanej: "Lex fugit ius martet!" Ile to razy przychodzi造 mi na my郵 te jego s這wa, gdy obserwowa貫m rozmaite "leges" jego pomys逝, stosowane w Generalnej Guberni – w tym wojennym tworze administracyjnym. A wreszcie po procesie norymberskim definitywnie si przekona貫m, jak prorocze dla siebie wypowiedzia on s這wa przy zegarze s這necznym w豉郾ie w centrum Starej, a tak przez owe uciekaj帷e "leges" zniszczonej, Warszawy!
Zegar s這neczny na narzutowym g豉zie wykonany w parku 豉zienkowskim przez Wojciecha Jastrz瑿skiego w r. 1828Zegary s這neczne Stolicy na og馧 ocala造 poza zupe軟ie zniszczonym zegarem zamkowym), lecz poprzesuwane, z powyrywanymi cz瘰to wskaz闚kami sprawiaj widok przykry i bardzo dla troskliwo軼i o tak cenne zabytki naszej kultury niepochlebny. Wymagaj ponownych oblicze, ustawienia, ponownych rekonstrukcji wskaz闚ek, kt鏎e to rekonstrukcje s uci捫liwsze ni obliczanie zupe軟ie na nowo zegara. Jako bodaj jedyny (poza moim Ojcem) w Polsce gnomonik zg豉szam na tym miejscu gotowo嗆 bezinteresownego podj璚ia si tej pracy naukowej zrekonstruowania i przywr鏂enia do poprzedniego stanu tych zegar闚. Niech to b璠zie drobniutkim przynajmniej wk豉dem w Odbudow Stolicy, do kt鏎ej przyczynienie si jest przecie zasadniczym obowi您kiem ka盥ego obywatela powojennej Rzeczypospolitej.
© 2012 by GNOMONIKA.pl
Autor: Tadeusz Przypkowski
liczba wizyt: 2473 | ocena: 5,00 (g這s闚: 1) | komentarze: brak
Seria: Tadeusz Przypkowski – Historia polskiej gnomoniki
Chcesz skomentowa ten artyku b康 do陰czy do trwaj帷ej dyskusji?
Wejd na Forum i podziel si z nami swoimi przemy郵eniami i wra瞠niami.