Tadeusz Przypkowski ››› Naoko這 鈍iata nr 27/1926

Z zabytk闚 gnomonicznych

26 listopada 2012, godz. 00:59
 
S nauki jak na przyk豉d astrologia, alchemia, kt鏎e mo積a nazwa zamar造mi, mimo to og馧 zna je przynajmniej z nazwy: gnomonika [1] za, czyli nauka o zegarach s這necznych mimo i nie ca趾iem wymar豉 nawet z nazwy, jest obc w czasach obecnych. Nic dziwnego – zegar spr篹ynowy, przeszed連zy rozmaite udoskonalenia, wypar bezpowrotnie s這neczny z og鏊nego u篡tku; s逝篡 on teraz prawie wy陰cznie do cel闚 dekoracyjnych. Dlatego te znamy przewa積ie zegary s這neczne pionowe na 軼ianach pa豉c闚 czy zamk闚 lub te poziome na p造tach kamiennych czy metalowych, spoczywaj帷ych na podstawach w parkach i ogrodach, w ka盥ym razie s to zegary nieprzeno郾e, obliczone na dan szeroko嗆 geograficzn. O istnieniu ma造ch kieszonkowych zegark闚 s這necznych, kt鏎e mo積a spotka tylko w muzeach, wie stosunkowo mniejsza ilo嗆, ludzi. A jednak zegary s這neczne przetrwa造 jeszcze przez par wiek闚 po wynalezieniu spr篹ynowych i by造 u篡wane do regulowania tych ostatnich; gnomonika za by豉 jednym z przedmiot闚 wyk豉danych w szko豉ch.



Ju staro篡tni mieli swoje zegary s這neczne sta貫 i przeno郾e zwane skaphe albo heliotropion. Jedn z wi璚ej znanych jest znajduj帷a si w muzeum narodowym w Atenach skaphe z tamtejszego teatru Dionisosa. Zegary te jednak nie wskazywa造 godzin sta造ch, ale dzieli造 d逝go嗆 dnia na r闚ne cz窷ci, d逝go嗆 godzin by豉 wi璚 zale積a od pory roku. Najstarsz wzmiank o zegarze s這necznym mamy w biblii, gdzie jest mowa o zegarze kr鏊a Judy Achaza (743-728 r. przed Chrystusem). U g鏎y: 1 warszawski zegar s這neczny z pocz徠ku XIX w., 2 chi雟ki, 3 japo雟ki, u do逝: zegary niemieckie z XVIII w. (fot. Tadeusz Przypkowski) Chaldejczyk Beroz oko這 r. 640 przed Chrystusem urz康za skaphe w Atenach. Gnomonik teoretyczn zajmowali si: Arystarch z Samos, Eudoksos z Knidos, Parmenion, Anaksymander, Archimedes i inni. W r. 293 przed Chrystusem pojawia si pierwszy zegar s這neczny w Rzymie i zaczynaj si rozwija przeno郾e zegarki zwane viatoria pensilia. W 鈔edniowieczu znikaj one, a mamy tylko nieruchome na 軼ianach ko軼io堯w przewa積ie, gdy w r. 605 papie Sabinian wydaje rozporz康zenie, by zegar s這neczny znajdowa si na ka盥ym ko軼iele. Du瞠 znaczenie mia豉 gnomonika u Arab闚, jak w og鏊e u wszystkich wyznawc闚 Islamu, gdy za pomoc cienia zegara s這necznego wyznaczali oni kierunek zwany Kibleh, w kt鏎ym znajdowa豉 si Mekka, dok康 wed逝g przepis闚 Koranu winni wierni zwraca si podczas modlitw. Na wsp馧czesnych zegarkach s這necznych chi雟kich zamiast godzin s oznaczane pory mod堯w.
Zegar s這neczny na bryle nieumiarowej wraz z przyrz康em do kre郵enia zegar闚 s這necznych prof. Jastrz瑿owskiego (fot. Tadeusz Przypkowski)Kieszonkowe zegarki s這neczne pojawiaj si w ko鎍u 鈔edniowiecza, a wi璚 ju razem z zegarami spr篹ynowymi, te wypieraj jednak pierwsze dopiero w pocz徠ku XIX w. Od po這wy XV w. g堯wna siedziba fabrykant闚 zegark闚 s這necznych tak jak w og鏊e innych przyrz康闚 astronomicznych i geometrycznych ustala si w Norymberdze, gdzie zawi您uj oni zwi您ek, kt鏎y trwa do XVIII w. G堯wnym typem zegark闚 norymberskich s zegarki tzw. nitkowe, gdzie godziny wskazuje cie nitki, przymocowanej do dwu p造tek prostopadle do siebie ustawionych, jak to widzimy na jednej z za陰czonych fotografii.
W w. XVI prym w wyrobie zegar闚 s這necznych odbiera Norymberdze Augsburg, gdzie najwi璚ej s znani fabrykanci Voglowie, (dwa okazy roboty jednego Vogla s zreprodukowane obok). Pier軼ieniowe zegary s這neczne XVII i XVIII w. (fot. Tadeusz Przypkowski) W Augsburgu wyrabiano zegarki typu tzw. r闚nikowego, godzin na nich pokazywa cie pr璚ika na kole z podzia趾 godzinn, kt鏎e musia這 mie po這瞠nie r闚noleg貫 do r闚nika ziemi. Ten typ zegar闚 augsburskich jest mo瞠 najbardziej rozpowszechniony i znajduje si we wszystkich wi瘯szych muzeach. Do typu r闚nikowego s zbli穎ne zegary pier軼ieniowe, b康 przeznaczone do wieszania na k馧ku, b康 ze sta造mi podstawami; godzin oznacza tutaj 鈍iate趾o otworka suwaka umieszczonego w 鈔odku pier軼ienia, suwak ten jest ruchomy i nastawia si stosownie do dni i miesi璚y.
W pierwszej po這wie XVIII w. zacz掖 wyrabia N. Bion w Pary簑 zegarki o typie horyzontalnym, kt鏎e na jednej powierzchni mia造 kilka zegar闚 na rozmaite szeroko軼i geograficzne obliczonych; typ ten pod nazw paryskiego bardzo si rozpowszechni w w. XVIII.
Nie miejsce tu na opisywanie ca貫go szeregu jeszcze mniej znanych i rozpowszechnionych typ闚, lecz trzeba wspomnie o modnym w XVIII w. a i teraz u篡wanym zegarze z armatk. Dzia豉nie jego polega這 na tym, 瞠 promienie s這鎍a, przechodz帷e przez odpowiednio nastawion soczewk wypuk陰 skupia造 si na zapalniku armatki i wywo造wa造 w po逝dnie wybuch naboju. Zegar s這neczny z armatk z XVIII w. (fot. Tadeusz Przypkowski) Tu reprodukowany zegar jest obliczony i zrobiony przez A. Chevalier, nadwornego zegarmistrza kr鏊a Ludwika XV dla jednej z polskich miejscowo軼i. U nas zajmowano si tak瞠 naturalnie gnomonik, cho w mniejszym stopniu ni na zachodzie. Mamy jednak wiele zegar闚 s這necznych na ko軼io豉ch i zamkach, cho przewa積ie poniszczonych lub nie umiej皻nie odnowionych. Z gnomonik闚 naszych zas逝guj na wyr騜nienie w w. XVII ks. Solski, p騧niej Tu豉wski, Fr帷zkiewicz, Karczewski i inni. W Warszawie z pocz徠kiem XIX w. konstruowano przeno郾e zegarki s這neczne; najwi璚ej znane s: prof. Baranowskiego, wzorowane na s逝pkowych zegarkach pasterzy pirenejskich, i A. Sommera, na kt鏎ych za pomoc mechanizmu trybowego oznacza si i minuty. Prof. Jastrz瑿owski, tw鏎ca kilku zegar闚 s這necznych mi璠zy innymi i w ogrodzie ζzienek w Warszawie na bryle nieumiarowej, wynalaz przyrz康 do kre郵enia zegar闚 na dowolnej powierzchni bez oblicza.
Zamieszczony na jednej fotografii zegarek japo雟ki, by powszechnie u篡wany przez 穎軟ierzy w czasie wojny rosyjsko-japo雟kiej.
Ok豉dka magazynu Naoko這 鈍iata nr 27 z 1926 roku z artyku貫m Tadeusza PrzypkowskiegoW czasach ostatnich ukaza這 si kilkana軼ie drobnych artyku堯w i broszurek z zakresu gnomoniki, 鈍iadcz帷ych o nieca趾owitym jeszcze wymarciu tej nauki, a w r. 1922 wyda G. Bigoundin w Pary簑 wi瘯sze opracowanie, oparte na dawnej literaturze tego przedmiotu. Wszystkie tu reprodukowane zegary pochodz z kolekcji dr Feliksa Przypkowskiego, zawieraj帷ej kilkadziesi徠 egzemplarzy zegar闚 s這necznych oraz bogat bibliotek gnomoniczn od w. XVI.
© 2012 by GNOMONIKA.pl
Autor: Tadeusz Przypkowski
liczba wizyt: 5347 | ocena: 3,00 (g這s闚: 1) | komentarze: 5
Przypisy
  • Nazwa pochodzi od greckiego s這wa gnomon, jest to pr皻 wbity pionowo w ziemi, kt鏎ego cie wskazuje po逝dnie.
Seria: Tadeusz Przypkowski – Historia polskiej gnomoniki
Komentarze z Forum
08.12.2012 03:35
Dharani
Czu tu wyra幡ie, 瞠 w okresie przedwojennym pisarstwo Tadzia nie mia這 jeszcze stylu i mocy. Wida by豉 to dla niego taka pr鏏a si, rozgrzewka. Je郵i mam wi璚 oceni ten tekst, to daj mu tr鎩eczk, czyli Mo瞠 by  <img src='/forum/images/smilies/icon_e_smile.gif'> ale niczego nie urywa i wybitnie odkrywczy nie jest. W tamtym czasie wszyscy na ten temat powtarzali mniej wi璚ej to samo, a wi璚 Tadzio poszed tu za wzorem autor闚 jeszcze XIX-wiecznych. Te same prawdy, te same fakty, te same informacje. Niemniej z przyjemno軼i odkry貫m ten artyku i go tu zamie軼i貫m dla korzy軼i wszystkich spragnionych wiedzy o historii gnomoniki.
11.12.2012 08:04
manecilla
mo瞠 tekst by pisany na zam闚ienie? mo瞠 chodzi這 w豉郾ie o taki og鏊ny szkic popularnonaukowy? poza tym redakcje maj to do siebie, 瞠 ch皻nie pisz po swojemu raz ju napisany tekst; na dodatek maj帷 najg喚bsze przekonanie, 瞠 wersja redakcyjna jest najpi瘯niejsza?
11.12.2012 08:58
Dharani
Istnieje te inna mo磧iwo嗆 – Tadek i jego tatko Feliks nie mieli zbyt wielu innych sobie wsp馧czesnych pasjonat闚 gnomoniki, tote nie za bardzo by這 z kim dzieli si swymi fascynacjami. 疾by by這 z kim pogada, najpierw musieli zasia ma貫 ziarenka zainteresowania. Je郵i by trafi造 na 篡zn gleb, to by mieli z kim gada. My郵, 瞠 najwi璚ej dawa這 wtedy Towarzystwo Astronomiczne, kt鏎e dzia豉這 przy Muzeum Przypkowskich. Np. zwi您any z nim by Ludwik Zajdler, autor p騧niejszego kanonu wiedzy o zegarach s這necznych.
A zatem Przypkowski musia pisa prosto i podstawach, by kogokolwiek zainteresowa tematem. Przypuszczam, 瞠 to w豉郾ie dlatego nie napisa 瘸dnej powa積ej ksi捫ki o gnomonice. Niemniej to jego pisanie z powy窺zego artyku逝 nadal uwa瘸m za wprawk  <img src='/forum/images/smilies/icon_e_smile.gif'>
12.12.2012 07:40
manecilla
cytat:
najwi璚ej dawa這 wtedy Towarzystwo Astronomiczne, kt鏎e dzia豉這 przy Muzeum Przypkowskich
ilu cz這nk闚 zrzesza這 (oraz – kto by skarbnikiem i zdefraudowa kas z obowi您kowych sk豉dek? ), kto wie co na ten temat?
cytat:
A zatem Przypkowski musia pisa prosto i podstawach, by kogokolwiek zainteresowa tematem.
a mo瞠 nawet chcia i umia pisa prosto; to naprawd trudna sztuka, zw豉szcza w zderzeniu z materia貫m naukowym;
kto i co w闚czas drukowa w tym "Naoko這 鈍iata"? takie pytanie te nale瘸這by chyba zada; ale z pewno軼i Tadeusz P. by naonczas jeszcze 鄴速odziobem, mia ledwie ze 20 wiosen i spory p璠 ku wiedzy – musia豉 to by wprawka
12.12.2012 07:48
manecilla
PS wikipedia g這si, 瞠 pierwsz publikacj Tadeusza P. by造 prace o architekturze zamku w Pieskowej Skale z 1928 roku, a w interesuj帷ym nas okresie p騧niejszy wielki gnomonik zajmowa si histori i histori sztuki, studiuj帷 te nauki na Uniwersytecie Jagiello雟kim w latach 1923-1929;
jednym s這wem: cz這wiek renesansu, o rozlicznych talentach i rozleg造ch zainteresowaniach
Chcesz skomentowa ten artyku b康 do陰czy do trwaj帷ej dyskusji?
Wejd na Forum i podziel si z nami swoimi przemy郵eniami i wra瞠niami.